(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "D. Martin Luthers Werke"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pari of a projcct 

to make the world's books discoverablc online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encouragc the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct and hclping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search mcans it can bc used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

Äbout Google Book Search 

Google's mission is to organizc the world's Information and to make it univcrsally accessible and uscful. Google Book Search hclps rcadcrs 
discover the world's books while hclping authors and publishers rcach ncw audicnccs. You can search through the füll icxi of ihis book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



IJber dieses Buch 

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Realen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfugbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. 
Das Buch hat das Uiheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, 
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann 
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles 
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- 
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. 

Nu tzungsrichtlinien 

Google ist stolz, mit Bibliotheken in Partnerschaft lieber Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse 
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nie htsdesto trotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu veihindem. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. 
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: 

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche Tür Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese 
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 

+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen 
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials fürdieseZwecke und können Ihnen 
unter Umständen helfen. 

+ Beibehaltung von Google-MarkenelementenDas "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über 
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. 

+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, 
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA 
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 

Über Google Buchsuche 

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser We lt zu entdecken, und unterstützt Au toren und Verleger dabei, neue Zielgruppcn zu erreichen. 
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter |http: //books . google .coiril durchsuchen. 



ji 



lJi\nr, M..-.1IO, "*&3-\5i^c 




6H 







:Cc.^./X. 



. .' . ' / 






NOV 
23 






5/ 



yj 





LMJ 



LOJ 



LMJ 



LOJ 



LM 



MJ 



LOJ 



LMJ 



D?.J!J 



©rftcg ^tx^tx^m^ bcr Sttbffribcntcn^ 



J^eine lÜaifrrH^e unb Ifonisli^e I^ogeit iFriebri$ D^ifgclm, üroiiprins 

be^ beutfd^en titit^t§ unb boii jßrcuflen 3 

^eiiie Könislidje D^oj^dt jßrins 9DKred)t bon jßreuflen 1 

Sos^Äönigtic^^preulifc^cSRiniftetium bcr geifttid^cn, Untcrrid^tä^ unb 5)tebicinal= 

Stngclcgcnl^citcn 25 

Oerlttt. ^r l^onfiftotial-^ffeffot Dr. jur. äBil^elm 6a«paT 

^xr ÄonftftoxiQlsSlffejfor 9iub. ölofetoalb 

4>frx Lic. theol., Dr. phil. (Sh. Ötafc 

^ert ^^TofeffoT Dr. ^ertnon ©ximm 

^etr 93eT(agdbud^]^nblet 91. ^ofmann 

Xie l^amlal^d^e ^ud^l^nblung 

^ag ilönigdftäbtifc^ (ä^^mnaftum 

^qS Äönifllid^c Äonftftorium ber ^robinj SBronbenburg 

i&err 5(rd^ibrat^ unb ßci^rcr an bcr Ätiegdafnbcmic Dr. ^Jioj Se^monn .... 

$crr ^rofcffor Dr. ÜJlüIIer 

.^crr Otto Don tRahfc, Pfarrer am llöniglic^cn großen 5JJiHtQr=aBaifenl)Qufc . . 

^ic SBibliot^! bcS ^eutfd^cn ^Reid^etogcö 

.&crr (&tf). Öbcrrcgicrungörat^ Dr. 9iid^arb ©(^önc, ©cnerolbireüor ber Stbni^-- 
lid^en ^ufeen 

^a§ fläbtifc^e ^c^ulmufeum 

lAt ^ibliot^ bel( ^öniglid^cn @cmtnar$ für @tnbtf(^u[tet)rcr 

^ai llöniglic^c SBil^Im^^^mna^ium 

»riffo». TU fämmtlic^cn J^crrcn ©eiftlid^cn ber ^iöccfc ^4}renj(QU II 

dfparfottenlitrg. ^crr Seigrer albert Steffin 

(iUt9toaiht. Ta^ SBil^lm'.^^mnartum 

«r«§.@d>atte6erf. ^ic Ätrd^c 

(»uhtu. 3)ie ©tobt^ unb J^ouptfirc^c • 

fte«»i«. 2)ie Äird^e 

£a«ge« (ihciS "Stnppin), $te Äird^e 

£a«gt«gra|ait bei Htfro. ^crt $rebtgcr Itu^lme^ 

9f ««ergig. $m @raf ©d^mcttoto, ^aioratdt^r auf $ommeraig 

9i«tttteIM«rg bei ^nlitt. ^m |Jrebiget Dr. II. gülic^ 



IV @tfhd Sftaeid^nid bet eubfftibenten. 

®d|(o§ ^ommttitlh. ^xx ^ajor q. ^. Don ^eetfelbe 

@|ianbau. ^a% ftäbtiic^e (i(t)ninafium 

^tegUt^ bei ^Berlin, ^ett Dr. eamittud SSBenbelcr 

Xtmpiiu. ^ie @t. 9}laria = S)?Qgba(enen = Äitc^c 

fBoIbenfierg i. b. ^leumatf. ^ie Rixd^t 

IBarfitig^anfeu. ^ert $aftor Stäben 

^attleld^aufen. .^ett $aftor Uabe . . • 

d^mbett. Ter 5Jiogifttat 

Sfai^ftöff^etm. ^etr ^aftor »uffe 

@[^tttugeu. ^etx 8tud. theol. et piiil. @uftat) ^abermonn 

iQtxx ^rofeffor Dr. üon Älurfi)of)n 

^crt ^ribatbocent Dr. (fbtoarb Sc^töbet • 

^annotier. ^erx S8uc^t)änb(cr ^einxid^ Sfeefc^ 

i:ic »ibliot^ef ber ©tabttbd^tet^ulc I 

^err ^aftot äöaife 

ftlan^t^al. Tic ö^mnafiaUSBibliot^e« 

IBsccum. Tie 33ibliot^ef bed mofterä 

9lortl|etm. $err ^aftor ^aTbelonb 

BdfuUnhnx^. ^err ^oftor Spanutf) 

$ro)iitti Reffen ^ Staffau. 

gtanlfitrt n. ^L |)CTt Äonfiftoriadot^ ^foxtex Dr. et)(exe 

^crr ifauftnann 5llfxeb ßcjeune 

2ad ct)Qnfle[if(^=liitf)exifd^c ^Jpxebigexminifterium 

^x Ö^mnafiaft 6arl ©attlex 

Tic ©d^riftennieberlage be§ cboitgclifd^cn iöexeing 

.5)cxx ^l^foxxex .^ond üon ©e^bctoi^ 

ftaffcl. Tic naaemcinc ftobtifc^c Sd^ulbiWiotfief 

SKarburg. ^cxr ^4.^rofeffox Dr. Krieger 

•Öcrr ^4^rofeffor Dr. SB. .^cxxmann 

•Öexr i^xofeffor Dr. ?Ran!e 

Tic .ftönigtic^e Unimrität§=»iblioti)ef 

fBiedbaben. .&exx (iJ^tnnnfiaUe^xcx Lic. Dr. %. kxeb% 

.fpexr Sd^ulbireftox Äüit^el 

^toliiitj Oft)iteu^cn. 

«flenftctii. Tic ee()rcr=$libliotI)ef be« ftäbtifd^ett (SJDmttafii 

i:ilfit. Tic Öe^rcr=53ibliot^ef bee i^öiiigfid^en ^HeotaDmnofü 

$to)iitt5 Sommern. 

^H-'^axnotü. Tic Äüxd^enfaffc 

IBa^tt. .ßerr ©upexintcnbent ^lüllex 

»art^. Tic ©t. SKaxienfird^c 

^entmin. Tic ^^uc^^anblung be§ |)cxxn %. 3fxan^ 

gftau^btirg. Ta$ jlöniglic^e ©eminax 

ftarldburg bä 3üffoto. ^xx Cand. theol. 3. SBctjex 

Mmn. Tic Itöniglic^e ©cminax^SBibliotVt 

Stettin, ^exx Jtonfiftoxialxat^ Shummaä^tx 

J&cxx (SJ^mnofialbixeftox ^xoftffox Dr. 5Jtuff 



(hfled äkta^i^nU bei @u&f(ribfntfn. 



^ofeii. 2)q^ Stbni%lid^ tt>anQtli\d^ Aonfiftotium 

9l9gafe«. ^qS l^öniglid^e @^mnaftuin 



. 1 

1 

. 1 



S3ergtfd|«@(a^lad|. gfrau ^af^ieTfobtif^^efi^erin ^oria 3anber« 

99IIII. Sie Stbm%li^t Unit)etfttötd.'^ibUotfje{ 

l)iffelb«rf. Tit Stbni^üd^ eanbf*=«8ibriotM 

(^(betfelb. ^err ©^mnoftoltel^er Dr. phil. (UuftaD Oktober 

^rx llaufmann ^ermann O^rafe 

^en (Ke^imet Kommetsientat^i @b. 9{et)iQnbt 

(JFniitertd|. ^q^ ^^reeb^terium ber (t)Qngeüf(^n @emeinbe 

ftleie. £te ct)angeUfc^e (i(emeinbe 

S^oln. .^ert ^td^ioor Dr. ^öl^lboutn 

^t iloufmonn ^bni ^öned 

^r ^Qftor ©toHc 

Cbetlaffel bei ä^onn. f^err ^faxier Lic. theol. gfrtebx. ^p'iüa, ^Witxitbocent ber et>. 
X^ologie an bei Unberfität )iBoim 

«»cijbt. gfr&ulfin ^atalic ^c^ött 

9}oiidborf. ^ert C)Qupt(e]^rer ^. (P. Sc^üt 

Sanbfsrt bei Dlfen. f^err ^ammer^tr, ^ajor unb V^nbratl) ®raf äütl()elm Don ^ebel 

Sargenrst^. ^err Pfarrer Sfriebrid^ 6tindt)off 

SBalbbrsel. .^exr ^aftot ^oUcnberg 

SBsIberg (Äreid 3Jlü^l^im o. 91^.)- 3:ie ©emeinbe 

^roiitits Sail^fett* 

%\d^tmthtn. Xtx ^Wogiflrot 

«^enborf. Xic ^iöccfon=SBibtiot^e« 

©iere bei Sd^öncbecf. ^ett ^ülfdprcbiger ^iunb 

^rafenflebt. ^rt ^farter Dr. theol. 3. St. gf. ^naafc 

dbenborf bei 9lcuftQbt=3Ragbcburg. ^crr ©uperintenbent Dr. gtan^ 

didlebeii. %ai l^öniglic^e O^^mnafium 

^aflc a. b. ©. 3)ic mamn-^iblioti^tt 

^ert SBud^^änbler ^ioj ^iieme^er 

^m Pfarrer ^olmie, 3nfpettot bei SEÖnifenonftoU ber gfrnnrfefc^en Stiftungen 

^m »uc^^nbler 6. ^ctetfen .\ 

£ie Unitjetfit&td^SBibaot^f 

ftfllbe Q. b. ^ilbe. ^rt Dberprebiget ^Rütter 

9laniitbittg a. b. @. ^etr ^omptebiger 9iotf)mater 

fltthtn bei Äönnem o. b. ©. 1)ie Äird^enfaffe 

flnthf^anUn. 2)er ^agiftrot 

DhttUtla, Ärei« 3«ü^l^u|en i. i^. 2)ie Ätei«=©^nobc 

Vi^Hngeii bei 9lorb^ufen. ^ert $aftor it[u(f^uf)n 

9la«td. J^ert Oberpfoxtet SBit^lm Ullxic^ 

9lo|Ia. ©eine exloud^t ber xegiexenbe ^nx (Sxaf SBot^o au 8tolbexg=»o§(Q 

@d^i»eleif Q. b. Q. ^err ^aftox i^xomp^xbt 

©ti^te« bei Erfurt, ^err parier ^Ibxecl^t 



VI (h^ Setaetd^nid btt enbfftibfnten. 

fBUtenfierg. 2)er ^^emeinbe^^Tc^ettratt) 

Xie Sutt^l^Oe 

5Der SRagiflrat 

^ert ^iafoTtuS 6d^Ieu3ntt 

^roninj Sd^Iefteit* 

IBredlau. ^t (K^imtaftalle^xer 9{eic^e(t 

2ie ©hibcnten::SBibliot^ef. (J^ctr 5profffiot Dr. 9lug. 9leifferfd^ib.) 

T'it SJibliot^cf be§ t^eorogifd^n ©eminotS. (^rt ^-Profeffot Dr. SGBeingaxtcn.) . 

3)er 3}erein für toiflen|d^oftUc^c 3:]^cologie. (^r iiofonu? 3uft.) 

^err ^rofcffot Dr. Ä. 2öeint)olb 

(99rnt;. !£)ie SO^ili^'fd^e !»t6lü)t^. ((S^mnaftum.) 

^ert (Si^tfxthalitnx 9[. 3f. ^orbtmann 

2)ie Obetloufitifc^e (iJefcafd^aft bct aQöiffcnfd^aftcn 

firfi^berg. ^ie Ktrc^en^S3ibUot^e{ 

Sla«ett5. ^rr ^aftor bon Xteldtoto 

ftUin^Deld. $etr (§)raf $aul ^or! ))on SBartenburg 

2t9h\di^. ^nx ^fatröifoT Söctfent^in 

Äiegwit?. 4)crr ©olborbcitct 3uUu8 ^xe^ 

Si^UI SKu^ratt. gft&ulein Ttaxit Hon Ihramfla 

9leiffe. ©crr ^iöipondpfarrer ©d^arf 

9leitliril^. ^txx ©ctic^teaffeffor a. 3). (äJcorg gfreit^rt Don 3<^^f»t=^fttli^^ 

Stiemitf-ftauffiing. ^err Stittergutdbeft^et a&t(^(m Hon Ued^trt^ 

9Ie§. 3Jie Äöniglid^e gfüxflcnfd^ule 

^cxx @^mnopQl=^ixcttox Dr. ^bnhoxn 

9lofeitbad|. ^exx ^aftox Stnn^d 

Saaior. ©eine S^utd^lauc^t bet ^xin^ gfexbinanb ^u ©d^öndc^-SoroIatt) 

%U9na. 2)tc ^ibltot^I be§ ©c^ulbireftoraU 

StltU Xa§ eüangetifd^-lut^rifdje itonftftortum füt ©(^(eeh)tg:^olftcin unb H'auenburg . . 

^ie Söud^^nblung bcr J£)cxxen Sipp«^ & üfc^ex 

5Die Unit)errttätd=SBibliot^« 

Saffa^n. ^rx ?q|1ox 3o^. g^x. SdeimpcII 

Ctteufen. !£^ex iltix^enDoxfianb bex et)angelifd^-lut()extfd^en 6^xiftiang!ixci^ 

(Sa|ipenberg r ©dbiog. gfxau 6(xäftn X^ebel Don lltelman^ge, ^efij^extn bex ©ionbeS^ 

t)exxjd^Qft ßappcnbexg 1 

Sortmitn^. iTa^ ^Qmnafial^ihiratoxium 1 

SKinfter. ^ag JlönigHc^e Konfiftoxtum 1 

0a«fa« bei äßaxlubten. gfxau dtittexgutdbeft^ex ^ugnfte @exlici^ 

dlriftlitrg. ^cxx ^|ifoxxex 3. ©od^fee 

3)aitiig. £ie ©tabt^^^ibliot^t 

amug. 3)ie ©tabt=»tbItot^ef 

Wlatitntott%tx. ^ie ©^nobal-üBiMiot^t 




(fifie» Sniei^ntS bex eubfhiboiictt. VU 



drlaitgeit. 2)Qd tird^nl^iftottfd^e @emmat bed ^rtn ^rofeffor ^olbe ^ . 

^ie nnit)erptät«=SBibliot^e« 

&nn^tnfian\tn* %n ^apiteI:Se{et)erein 

£eiitlitrg (^Wittelfronfen). ^ert ^fottct yieigingct 

9ieiit«tiigeit. ^ie Biaht-Mhlwi^t 

^dni^drott M 3)in!eUbfit)l. ^t ^farrcT ?ltt 

aRfln^ett. ^m ^rofcffor Dr. ^Kid^. SBemo^ 

^ie Itöniglic^ SBo^erifd^ ^f^ unb etaatd^^tbltot'^f 

4><tt ^rofcffot Dr. Äonrob üon ^lauter 

^Q^ l^öntglid^ Sa^ttf(|e ^roteftantifd^ €bft>jtonftflonutn 

9{irb(tiigeii. 3)ie ptotcfiantifd^c ilird^cnfKftung 

«^tticiiifiirt. <^rt $foijct Äol|r 

»flrslnrg. ^ic ^önißli^e Ummfität^^SBibliotV« 



Sant^e«. £ie Hon 9^ofti^{d^e ^tbüot^ef am lonbfiänbifc^n ü^el^cTfeminac 

Gf (bi«. ^t $RenHet SRqj ^ufc^ 

^a^Ie«. {>erT Dr. ^ter t)on 6a^ 

X)redle«. ^e ^bnigtic^e öffentUd^ Sibliot^ 

$crr Äonpflotioltat^) Dr. ^ibetiuB 

^et Äitc^cnootPonb bct 3o:^anni8fird^ 

3)cr Äii^cnborftonb bct Äteuafitd^c 

^crt ^onS gfTei^rt Don Ä5nnen> 

3)q8 cöongclif^stut^crifc^e Sanbeg^Äonpftorium 

^qS Äönißtid^c ßcl^tctinnen: Seminar 

$ett SBu^^nb(et ^einrid^ 3. ^Jloumann 

3He SBibüot^ef bcS Äöniglid^en ^ol^ted^nifums 

^m ^oufmonn Sd^lütct 

3)ic 6tabt=SBtbliotl|el 

Xtt^Un-'fltnftüU. 2)te ^reieönigSlird^e 

^rt Ö^mnoftoUel^et Dr. ©eorg aJlnttcr 

^ranlenBetg. ^ie Slealfd^nle IT. D 

atelfterg. ^Tie ^oflotoI^SBibliot^e! 

^nx ©upexintcnbcnt Dr. ^d^tet 

(»ximma. 5tit 2)i5cefan^93ib(iot]^{ 

2^ie fßihlioii^t bet l^öniglid^en Sanbeefd^ule 

^iH^%* ^ctt Obcrbütgcrmeifter Dr. ®corgi 

^crt Dr. ^Robert ilönig, Äebaftcut bcö »3Jal^im' 

^tr ^rofeffor Dr. Sut^otbt 

2)ic 9leQlfc^ulc I. O 

£te fßiUioi^t ber ST^omaglird^e 

!^te Stbliotl^ ber ^omasifd^u(e 

Sie i^niglt^ UntDerfitätd^^ibttot^f . . . 

fyxt Jtaufmann Otto SBeidtert 

SilttK. ^^ ^eolfd^ireftor Dr. Otto ^rie^el . . 
OhtttutugtoHi. ^ Ipfarret l>r. ßönge 



I« 



VIII ^fted ^etaeu^niö bct eubfhibenten. 

Cierneufil^9tiBer0 bei Dlbernl^u. i^ert ^^aftor Pfeiffer 

Dttenborf bei $irna. ^^ctt Pfarrer ü^. ^D{. ^et^xic^ 

planen. ')ta^ ^ttiglic^ ^^itofinm 

%it 2iBu(^^nblung bed $errn So^. ^. ©tetn^ufet 

ei^re^t« bei 3JiügcIn. ©«^f ?öftor Dr. eifenfd^mibt 

Sd^toeifferd^ain. $ett $afiot SB. Sloft 

@toII6etg. ^ie 9lcalfd^ulc 

Itl^urm bei ©laud^au. ^ic Äird^c 

fEBtttjen* ^aä Aönigüd^e &t)innafiuin 

3fd|opaii. Tie j^öniglic^c ^etninats^tbliot^ef 



^eiiic Majtftät ber Ifänig taon IlßfirtteinBerg 2 

Vfitttttigeii. i^ttt ^o^ierfabTtfant 6mfl Satblin 

®tKttgart. ^crr ^tofcffot 3ofc))^ Äürfd^ncr 

2)ie Äöniglid^e ©tQat8=SBibIiott)cf 

®it(5. ^ert 5^fattet ©erron 

2;fliitigeit. 2)ie ©eminor.-SBibliot^ef 

ICitttHngeu. ^ag etningeUfd^e ©tabt^fatvamt unb ^efanat 



6to68et5O0t8um 1J5aben» 

^einc IfonisHd^e Hlogeit ber <0tof[9er3og jfriebridj tron Sßaben lo 

afreiimrg i. ». ^Tie ©tofe^eraoQlid^e UmDerritatS=5Bibliot^ef 

ftarUm^e. ^er ^rogfjerjogltci^e euangeltfd^e Obetürd^etttat^ 

!^ie 6(ro6^3ogUc^e ^of« unb SanbeS-Sibliotl^! . 

Xit ^ireftion ber Ijö^ren ^{äb^enfd^ule 

^fors^eim. gfrou $etm. gfül^net 

Gd^allBai^ (^mt Söxtad^). ^ert $famt 3- 3^ietttd^ 

ICtttfi^felbeu. $ett ^fatxer (^. ^. ^agenme^er 



^toßiiersogtöuni J^tffcn- 



^armftabt. ^ie ^rogl^er^oglidie J^obinetä^^ibliot^! 

^ie ÖJrofe^r^joölid^ .t)of=!8tbliot^ 

(Seine C?rcellcn^ .^rr ©taat^miniflcr gfreil)err üon Start! 

Xa« örofe^rijoglid^ ^efpfc^ ObersÄonfiflorium .... 

Xic Öräflic^ eolm^ßauboc^ifc^e «ibliotljc! 

^Ta^ ^rogt)er^ogli(^e fö^mnafmnt 

.f)crr 33uci^l)änblcr ^Ärnolb 3?crgfträ6er • . 

.^err 2Ö. Sd^immelbufd^ 

^tiebBerg. ^od 0)ro6l^;(ogli(l^e ^rebigerfentinot 

(Bititn. Tit !iBuc^l)anblung bed ^errn ^. dtitfer 

^ie Uniüerfitätd^^ibaot^cf 



^ 



(Sx^ Setset^iti« bei 6ubf!nBenten. IX 



6ca0|iec5a0tgum Mttkltnbütn^ ^{^\attin. 



öjrt»l. 



S)aS ©rofel^er^alid^ SRcdflcnbutgtfd^c ©taat8=3Jliniftcrium 4 

Wsfloif. ^xx €)^nmQftalle^er ©d^ulmburg 1 

^0f B^ttwmlu bei l^arboto. ^rr Cand. theol. 9t. Sd^ubett 1 



^rine Stoniglid^e l^ogeit btr (^rofl^etsog Carl SUe^auber bon J^adjfen . . 2 

3ßte Itonigttd^e H^ogrit bie iFrou <0ro09er3ogin ^opQie taoii ^acgfen . . o 

J^eine ifonigUd^e l^ogeit btr aErBgrofgersog Cart SDugufl bon ^ad^fen . i 

Sgre ItonigUd^t 1|ogeit bie f rinseffin aEUfaBetg, l^ersogin 3U ^adjfni . . i 

difenad^. f>m etift^ptebign ©(i^ubatt 1 

fßetmar. ^ie 8tabH{d^e SUalfd^uIe I. € 1 



9{eKfrte(i«. £ie (l(To6^sogI^e »ibliottid 1 



^eine ItonigUd^e l^ogeit ber 45rofl]^er3og bon <0lbeufiurg 2 

Dlbenliirfl. ^ie (BTo^^gogUc^e öffentltti^ £anbe3«$ib(iot^ 1 



35aS ^erjoglid^c @taatd«3Miniflerium 2 

Braanfd^toetg. ^ie ©tabt^Sibltot^t 1 

Biiriborif bei ü^effe. fytx ^auSmarfd^all gfteil^ bon ^Tomm 1 



^eine l^ogett ber l&ersog bon ^cgfen^SHtenBurg 3 

%U€nhnt%» ^e fyxioqjiiäit f&Mxoi^t 1 

^m ^enetolfu^erintenbent Dr. tRogge 1 



l^ec^agtgutn ^acgfen ^ Cobiics ^ <0otga* 

S)a8 ^craoglid^ ©ödjfrfd^f @taotd=9IliniftcTium 15 

(»ft|a. £ie ^ao9% ^of«»ibIiot^ 1 

^nr ©djttfraij Dr. t)0n a^omberg 1 



X (grfied äktae^iti» ber SuMttibenien. 

^einc l^ogeit ber l^ersog ((Ptors bon J^a$rcn^J!l9etninsen 2 



J^efne Ulageit ber Hlersofl jfrJebrl^ ban StnBalt i 

Semfitirg. ^cr SRogiftiot 1 

^effait. ^tc ^erjogltc^e l^onfiftortal^üBibltot^e! 1 

aUeiud^orf bei öJlauaig. ^ett ^forret ^uguft Ütufd^ 1 

etecftll bei 3erbfi. $etx ^oflot gottfe 1 



jrücftcntgum 4^d^U)ac,i&uc0' iSuboIjtabt* 

9lii^9(f»a^t. 5Die SfüTfilid^e iBonbed^^iMiot^ 1 

Äftcntgum fleuß, ältete l£init. 

^tint l^mäfimä\t ber regiereiibe ifurft bon SOelterer %init ßeuß 

l^cinridj XXII i 

«reij. Tie etQbtfc^u(=«Bibliotlf>e« 1 

jrütftentiiiim fleuß, jüngere ICinie» 

^einc <©urdjlaudjt ber rcBiercnbc JTurjl T^tintiäj XIY. iffeuß j. %• . . . i 

jfütftentSum ICippe- 

^eine l^urdjfaudjt ber ÜFurft sur Xippe 2 

3f9re (ßraßöersoBltd^e I^ageit bie jfrau ÜFurfHii jiir Xippe i 

3ßre l&urdjteudSt bie iTraii JTiirfWn «lifaBetg 3ur %ippc i 

iTücftentSium J^djaumbucg^Xititie* 

^cine ^iird)Iau$t ber JTurft 5U ^d)aumfiurs^%ippe i 



jfteie unb l^anfeftabt U5remen* 

Set ©cnat i 

^orti bei SBtemen. ^rt ^afiot Sliefe 1 




dtflfi »etaf^md ber enbfhtbentfit. XI 



freie unb ^anfeftabt l^amburg* n^u 

S)er (Senat 

^anifiiirg« ^r ^u;)tpaftot au 6t. ^{td^oeltd !SBei)tmann 

^tr «ufluft »ölten 

^rr Dr. jur. %, .^inic^en 

^CTT ^llbertui^ oon D^lcnborff 

^rx ßbuarb Don C^lcnborff 

iQtxx ^oftor &. mtiex 

^TT Oefar 9lupcrti 

^rr 3- ^- Sd^onmonn 

^xx Tlai ©c^inrfel 

lie etobt=SBibliot^ 

^err ^^aftor O. Söe^monn 



iTteie unb i^anfeftabt ICiiftecft- 

2)cr Senat 



^eutfdjeö fieidj^Ianb Clfaß-ICotfiringen- 

fRi(l|aufen. Xa^ ^^mnafium 

Strasburg. Tit et)QngeU|(li=lutI)erii(^e itirc^c Don 3unö St. ^4JeteT . . . . 

lai ©eminnr für J^eutfc^c ipl)i(oloflic. (J^err ^tofcffor 5Jiartin.) . 

Tic ÄQifertic^e Uniberfitätd-- unb fianbcg^SBibliottief 

3abeni. ^tt Sonbii^tet Don Cetj^n 



Staifectgum (^eftecceid^^Ilngacn. 

^^erntfliinflrabt. 1a% Sanbe^^^onftftotium ber etoangcltfc^en ^trd^c ^. .^. 3ie6fnbürgfn^ 

34fl§biirg. Xae eDangelifc^e ^ijmnaftum 

fBien. ^rr §ujo 9litter Don fJfeifaU!, Ä. Ä. toitflit^er Äfflieningerotl), Sehctdr 3^r 
lÄüjeftöt bft Ättifcrin unb Äbniflin 

Tic cDongelifd&e ßJcmeinbe ?l. Ä 

Xic Stai]txüö^e unb Äöntglit^e .t)ofr5Bib(iotVt 

Ter cDongelifc^e Ober^Äircftentatf) 

^rx ^riebrid^ ^reibel, ^tcÄb^tet unb ^Rec^nung«füt)rer bei eDont^eUfc^en &(- 
membe %. St 

Xie UniDexfität^=S8ibaot^f 



^rötaelv 

»«fei. ^>eTt »ud^l^nblet (S. Xetloff 

^erx ^tofcffor ^aul Sd^mibt 

Xie nniöctfttät8=S8ibIiot!)ef 

fyix ^rofeifor Dr. 2QÖ. äJifc^er 

Sanfaitiie. ^ert ^rofeffor d^fyipmi 

WaticKfell ((Btaubünbten). ^ext Xf), ^pxtä^tx t>on ^emegQ 

II • 



XU (hfled S^etaeid^S bet ^ttbfhibenien. 

9ltntS^kUU £ie $ud^f)anb(ung bed ^ettn 3. @anboa 1 

^H^aPanfen« ^ie ^liniftettat-Sibliotl^ef 1 

SftHi^, 2)ic Äanton8'.33ibliot^ef 1 



^önigreicg 4^ieiieclaniic. 

Smfterbain. ^aS eDangeltfd^^Iut^ettfd^e ^rebigtfeminat 1 

^xx ^anquier 3- ®- ©iöem 1 



»optn^a^tn. 5Die Unit)etrität§.-93ibltot^ef 



Utonigteicg ^cgtuebcn unii j^ortucociu 

(Urtf^ioiiia, 2:ie Äöntgltd^c Umt)frfttÄt«=»ib(iot^ef 1 

^^erpiigforö, ^ett ^rofeffor Dr. Jg). Mbn^f) 2 

eaafdmäft. ^err ^^aflor @. SJa^lbcrg 1 

Öönfgrefd^ (^tojäfirftannfcn^ 

Simtittgtam« ^rr Dr. ^. ^ammann 

Gantbribge. Rov. Profr. 3. e. ©. mat^ox, St John's College 

Silier))oo(. ^crr »ud^^nbler G^arteg ©d^ott 

Sonbott. Rev. Dr. ?l. 6at)e, Hackney College 

2:ie Söuc^^anblung be^ ^txxn fT. 9iutt 

Rev. »^eirc^ Söace, D. D. Prebandory of St. Pauli, Preacher of Lincoln's 
Inn and Professor of Ecclesiastical HiHtory in Kingn College .... 

^ic !^uc^1)anblung ber fetten äBiUiamg & !}{0Tgate 

jftanftttfcö» 

VartS. ^te $uc^t)anblimg be^ ^erm &. gfifci^bad^eY 






Ittaifectgum iSu^Ianii. 



Safn. §crr Pfarrer ^an]m 

^onbangett (^ut(anb). ^ert $aftor ^t. Traufe 

^ortiat. ^etr ^rofeffot Dr. I^. .g)antarf 

|)en ^rofcffor müi)iatt 

3)ie UntöeTfitätd^Sibüotl^cf 

^agobnaia. ^etr ^4)faTrer Sc^tdtng 

8al«, ^aftorat (Öiölanb). ^ert ^aflor Dr. ?Robetid& öon SBibber 
et. Veterdbnrg. ^te ^ibUot^el bcr @t. ^nnenfci^ule 

^exx ^^aftot ^uffua 

SlenaU ^err 8u))enntenbent 91. (S^ttgenfolf^ 




drfiei» 3kx^ui^ntd ber @ub{hit»ettten. XXU 

8itga. ®ex ©tabtrat:^ 1 

fflM». fyxx ?Jfatret 9«inne 1 

BmoUn^t. ^xx ^^axxtx W\x\aii^ 1 

ttnan, ^oubentement Siitto. ^etr I()eobor ^aton üon bet 'Stopp, Aatferltd^ 9lufftfc^et 

^oftat^ unb Stce=$raftbent bed f&t^ixh^niä^i^ in Uman 1 

tSerro. ^en ?Jfarrcr ^. ©ttud 1 

Mtinafitih 

Bmtixna. ^ctt ?ifatret ?^. Titten 1 



^merifta. 



flliottti (32eto:^or(). Kev. 2Bill^e(in ^xtt), $afior ber etften ebang.^lutl^rtfd^ett ^emeinbe 

Saltintore (^ax^lanb). ^ett j^oufmann (^uffabuö %, XobUx 

Softoit (3)laffoci^ufettg). ^t SBud^^nblet ^l eäfim^oj^ . . / 

Sroolllpit (9ieto=DoTf). ^rx ^aflox fjxe^ 

aamhxi%%t (ÜTlaffac^ufettd). Harvard College Library 

einctnitati (Dl^io). Rev. 3. $iflex, ^faxxex an bex matÜfini-Mix^t 

Qifitu (3Wimte|ota). ^xx ^oftox Ö. 3lb. 9Hebexgefä6 

dUoralo, gfa^ette (Sount^ (^otoo). ^x $afbx ^uftab :9(effin 

4^o()|o!e (^{affad^ufettd). Rev. $. S3. Iffonit, $afbc bex e))an9el.'Xefoxm. @)enieittbe . . 

9fflnatcar €ueend (Sount^ (9le)o<Doxf). Rev. ^nx^ Sfxed^, $aflox 

StuüjspiUt Omnoid). ^x ^xofeffox 3. 0. ^xincett 

£tdboii, Sttvbaä (lount^ OUinoid). Rev. (Siexl^. dtai^inuffftt, !ßaftox 

BU Sontd (ÜTliffouxi). i)ie Sibliotl^ bed Concordia-Seminivry 

SRerilen cßonnecticut). Rev. 6. 31. Öxacbcx 

^tm'OxUünd (Souiftana). Rev. ^ug. @)e^xfe, $aflox 

Rev. gf. O. ÄöIIe, ^aftox 

fttm-^ntl. Mr. 3o^n Sß. S. 2)oblex, Esq., ISanf^ltoffterex 

^xx ^xofeffox Dr. theol. $^iW ©^ff 

^xx ^afbx 3lQcob ©c^legel 

The Union Theqlogical Seminary 

^ie SBud^f^anblung bed ^exxn @. ©tetger & (^o 13 

^e Sud^l^nblung bed ^exxn $. äBeftexmann & 6o 

9{ori0alf (€^b). ^xx «Pajtox «. 6. UIxt(^ 

V4iUbe()i^ia ($enf^lt)anien). Rev. ^xofeffox Dr. ^. Spott), füx boö t^ologifc^e ©emittax 

Sipracnfe (9letD=f)oxf). ^exx G^axled @. 9la^inottb, $aftox bex ebangeltfc^^lut^exifc^en 
©t. ^aninmxd^t 

ZüUU (C^io). R^v. Tlaxiin Stoi^Ux, ^Jfoxxcx 









jf 



Q^cf(t|loffcn am 15. Gc^trmbcr 1883. 



X<m itocitcn Qanbc loirb ein itucitcd %ec^ci(^nid bciscfügt toccbcn. 



^ortoort. 




. entmale ton 6rj finb brni Sefotmator in a!Bitten= 
Berg unb SBomtä errii!^tet; Balb tnirb fti!^ aud^ 
in feiner öteBuriäftabt ©tSlelien fein 2nonument 
et^Ben. SEßit ge^n an einen anbeten 5Bau, ju 
bem et fettft ben Stoff fletiefert. „Sutfietä SBerte, 
fagt bct Sfteftoi ber ie|tgen Äitd^enf|i^oriter,' finb 
fo gut ein bnitfd^e^ ißationalbcnfinal aU ber 
it5lner ^otn." Sine toürbig auSgeftattete @e= 
fommtauSgaBc berfelBen, bie |uglei(^ ben 3lnf(ir= 
bemngen ber SBiffenfiiöaft genfigt, ifl ber St^cÄ unferS Unternehmens. 

3tDar Beftfeen Jutr quS iebem ^o^r^unbcrt feit ber Seformotion ©omm« 
lungen Bon Sut^erS SBetlen, aBer alle BletBen hinter ben bcret^tigten Slnf^irÜd^en 
unferer ^H föeit jurüd. gur bie Älteren unter i^nen Bebarf bflä (eines 
S9eiüetfe3. 3n Sejug auf SflJald^S in mondän Greifen nod^ gefij^ätfte 3luägabe 
broud^en ttjtr nur ju erinnern an bie oft Utiberfinnigen , oft fprat^lcibrtgen 
fiBerfc|ungen ber lateinifd^en ©ri^riften be§ SleformatorS. Unb aud^ bie@ttanget, 
ber man getoi^e äüor^äge Oot ben übrigen nit^t aBfpreii^n lann, getoä^rt liiiffen= 
idiaftli^ier ^orfd^ung ju toenig fii!^eren iBoben. 

Sine fittifi!^e @efaninitauSgaBc ber SBcrte SutI)erS tft ba^er 
immer noi^ ein bringenbeS 99ebürfnis. 

©(i^on 1853 ^at bieä Dr. Ä. g. %f,. Sc^neiber,* je^t ©(^ulrat^ in 
fc^leSrtig, als „Jöinwi^cib anerkannt" auggejproc^en, unb feitbem i^ bur^ 
äusbe^nung unb SBertiefung ber ©tubien über ßut^er bos SJetoufetfein badon 



') Dr. Staxl ßoff^ Äird^nfl^W''*!'*- *%'' auflagr- Sdpjig 1858, ©. ixiir. ') Lic. 
«. g. £^. 6t^ii«*tr, D.'jBfltiin Sui^i lUin« ftat«%i8tnuS. »eilin 1853, ©.Lx«f. 



XVI »ortoott. 

nod^ flfirtcr gctoorben. (Srfl Dor tocnigcn ^al^rcn nod^ l^at boS bic Sllabcmic 
bcr aOßiffcnfd^aftcn in SScrlin burd^ btc SßrciSaufgabc befunbet: ,,9la(]^ tock^cn 
@runb)ä|cu toürbc eine neue Iritifd^e Ztictan^dbt ber älteftcn, cttoa Bio 1521 
etfd^ienenen beutfd^cn ©d^riften Sutl^cri^ l^erauftellen fein?" ^njtoifd^cn l^attc 
i(i§ fd^on bcn Sßlan einer Iritifd^en 2lu§ga6e fämmtlid^et SQßerle inö Slugc 
gefaxt unb länger alä ein ^^^rjel^nt bur^ Stnfauf einfd^Iägiger alter 2)rutfc 
unb burd^ Bcfonberc Unterfud^ungen feine Sluäfül^rung tjorbercitct. 

3[m ^inilid auf ba§ bct)orfteI)enbe ßutl^eriubilaum , ermuntert unb be= 
ratl^en Don §errn Äonfiftorialratl^ Sßrof. Dr. Äöftlin in §atte, toanbte id^ 
mid^ unter bem 3. Sluguft 1880 an ba§ Äönigl. 5preu§ifd^e ^iniftcrium ber 
gciftlid^cn, Unterrid§t8= unb ^Wcbicinal^ängelegenl^citen mit bem ®efud^ um 
Unterflü^ung meinet Unternehmens. 9lur mit innigem 3)an! fann id^ auf bie 
SSerl^anblungen jurüdCblidEen, bie fid^ baran f nüpf ten : fie jeugten t)on Anfang 
an tjon bem toarmen ^ntereffe, toeld^ bic ©ad^ fanb. ©e. ©scettcnj bcr 
.f)err 5Ilinifter Don ^ßutttamer, ^r OBcrlonfiftorialratl^ ^ßrof . Dr. SIBcife ate 
5Ref erent in bcr 3lngclcgcn]^cit , .^rr ©cncralfutjcrintcnbcnt Dr. Äögcl traten 
perfönlid^ für fie ein. S)ie ?llabemie bcr aOßiffcnfd^aftcn in JBcrlin gab ein 
günflige£f unb baS Untcmcl^mcn befürtoortcnbed @utad^tcn ab. ^iißtn Sbfd^lu^ 
f anben bie SScrl^anblungen baburd^, bag @e. ^Dlajcfidt bcr S)cutfd^ Aaifcr l^ulb^ 
DoQfl eine l^ol^c ©umme bctoiUigtc, um bic tmffenfd^aftlid^ SSorbercitungcn 
filr bie Sluägabc fortjufc^n unb bicfclbe fid^crguftctten. 

3ur Scitung bcS Unternehmen» tourbc bon bem Äönigl. ^rcu^ifd^n 
SJlinifterium ber geiftlid^n jc. ac. Slngclcgenl^citcn eine Äommiffion gebilbet, 
beftc^enb au8 einem SSertreter beg SJlinifteriumS (^rm Obcrlonfiftorialratl^ 
jprof . Dr. aSßci6) unb jtocien 2)clegirtcn bcr Slfabcmic bcr SBiffenfd^aften (^rm 
Qkfi. Siegicrungdratl^ Sßryf. Dr. ^IMIcn^off unb fyxxn (M). Slegierungdrat^ 
Dr. 2Bai^). S)cn äSerlag übernahm bie SScrlagSbud^l^nblung Don ^ermann 
S9ö^Iau in äBeimar, toäl^rcnb bic Slcbaftion mir übertragen tourbc: anbere auf 
bem @ebietc fd^n bctoöl^rtc gforfd^ tocrben mir l^offcntlid^ jur ©eite treten. 

Slbgcfd^cn ift e8 bei unferm Untemcl^men auf eine ®cfammtou§gabc 
ber SBcrfc Sutl^erS. 2)emnad^ flnb fämmtlid^c ©d^riftcn bc8 9lcformator8 
aufjune^men, aud^ fold^c, bie nidl^t Don ifftn Deröffcntlid^ ftnb, aber bod^ Don 
i^m l^errü^rcn. 3)agegcn toirb auögefd^loffcn, toaä anbern SScrfaffcm angel^ört, 
toofcm c» nid^t mit einem ©d^riftflüd Don iifm fclbfl untrennbar Derbunben 
erf d^cint. ©d§on I^icrburd^ untcrf d^eibet fid^ unfcre 9luggabc Don ben übrigen : 
toir meinen, }u il^rcm 93ort]^il; hmn fie cntgcl^t fo bem 93ortourf ber äßiUfür 
in bcr lluStoal^l, bie in bcn filteren toie in bcn neueren @(cfammtauSgabcn 
l^crrfd^t. 



•^ 



S^ottoott. xvu 

3n ber Stilage beS @Qn}en tonnte man Derfud^t fein, bie Don Sutl^er 
\tWjl getDoUte fad^Iid^e Orbnung^ bet d^ronologifd^en Dotjujie^cn. SUkin 
2vdfftxi Eigenart maäft eS oft fd^toer, tint ©d^rift fad^ltd^ ber redeten @tup|)e 
git|u)oetfen. Sd^on (Sl^tiftopl^ SBaltl^er, J{orte!tot in ber Sufftfd^en S)rudEerei, 
nm^, o6gletd^ er bie in ber bort erfd^ienenen SOittenberger Ausgabe nad^ Sutl^er 
IBcfoIgte fad^lid^ Crbnung Dcrtl^eibigt , bod^ jugeftcl^en, ba& fie „ unter jeiten 
nid^ fo fd^nurgleid^ gel^Uen".^ Qntma Brandet man nur bie 3Bald^fd^e unb 
bie Srianger ^u^abe, bie Beibe fad^Iid^ georbnet finb, mit einanber ju t)er= 
%kiäfm, um ju feigen, toie Derfd^ieben in il^nen baffelbe ^rincip angetoenbet ifL 
3a, in ber @rlanger 3lu8gabe felBft bebaucrt ber jtoeite ^rauögcbcr,' jtoanjig 
6d^rtften nid^t ber fated^etifd^ 9btl^eilung einverleiben }u fdnnen, n)eil fie 
fein äSorg&nger fd^n bet l^omiletifd^en jugetoiefen; brei Don Sutl^er in bem 
äEHbnmngSfd^eiben als jufammengel^örtg bejeid^nete @ermone finb Don einanber 
getrennt unb ber eine bei ben l^omiletifd^en , ber anbere bei ben {ated^etifd^en, 
ber bnitt id ben ^olemifd^ ®d^riften untergebrad^t.^ 

SBir leiten eine mSglid^fl d^onologifd^e Orbnung inne, unb fomit toerben 
lateinifd^ unb beutfd^ @<^ften gemifd^t ju ftel^en tommen je nad^ il^rer :^tiU 
folge. Dies ermbgltd^ \mi ju erfennen, toie Sutl^er bie ©etool^nl^eit, lateinifd^ 
ju fd^reiBen, ottmäl^lid^ abftreifte unb fld^ in bem f))rad^getoaltigften beutfd^en 
Sd^ftfleEer burd^arbeitete. Hberl^ujit getoinnen n^ir burd§ bie d^ronologifd^e 
Anlage einen tieferen ßinblitf in fein geifligeg SBcrbcn unb SBBirfen nad^ ben 
Derfd^iebenfien leiten aU ^rebiger, ^ated^et, Steformator 2c. 

tlnfere ^lu^obe gliebert fid^ in brei ^u|)tabt]§eilungen , Don benen 
bie erfte bit 6d^ften bid 1521, bie anbere hit bid 1530, bie britte bie ilbrigen 
umfaBt: Sutl^S ^ufentl^te auf ber SBartburg unb gu Coburg finb bie 
@d^eibe)mnZte. 3n ben einzelnen ^btl^lungen toerben bie ©duften ebenfalls 
fo toett toie moglid^ d^ronologifd^ georbnet, aud^ bie ejcegetifd^ unb fjomU 
letifd^Q bementflired^ub eingefügt, nur bag bie ^rebigten tl^unlid^ft am @nbe 
bed S^l^reS, in baS fte gel^ören, jufammengefteUt toerben. ^bigten, toeld^e 
fp&ter Derdffentlid^ finb , toerben benen beS ^al^reS , in bem fie gel^alten , ein= 
gereift. Sorlefungen, hk f|)&ter, al8 fie gel^alten, erfd^ienen finb, finben unter 
bem ^idfftt il^reS ßtfd^nenS il^re ©teile, toenn bie Ausgabe Don Sutl^er fanl= 
tionirt ober burd^efel^n ift ; 93orlefungen, bie nad^ Sutl^S S^obe erft l^rauS» 
g^umien, toerben an ben ©d^lug Dertoiefen. S)ie Srieffammlung toirb, d^rono^ 



9UQiflet (äkt «iid^r vaib Gc^tifften bei (H^rmDivbigen ^ertn Soctimd fRatttnt 
&it^ X. mitbtmbnq, Sefrnuft butd^ {mit« l^ff 1 1558. fbl ^j K ') iSbenba. *) exl<ai%tt 
tnlg., bcnffü^ Sd^fien XXI, ®* " ff* *) ^^' Sermone bon bem ^ciatnent bet S^ge, 

bei Xaitfe unb bei itiligeji ipa^ttn iGeu^namd (l^rifti 1519, aUerbingd jiebet mit befonberem 
tüel ondgegongeit 



xvm ^omott 

logifd^ georbnet, am ©d^lug gegeben, ebenfo bic fog. Sifd^reben itad^ bem 
Säefunb ber 6eften jQueUen. 

3fcbet ctnjcincn ©d^rif t gel^ eine ginleitung boran. 9lut au8nal^m8= 
toeife toerben fteinere butd^ !Stxt unb ©efd^id^te eng DctBunbene 6türfc ju einer 
®ru^^e aufammengeftettt unb erl^alten eine genteinfante ginleitung. 3)iefelbe 
enttoidfelt an ben äußern 3cugniffen bie ©nt^el^ung ber ©d^rift, Bcfd^reibt bie 
tjerfd^icbenen ?lu8gaBen, bit baDon erfd^iencn finb, toenigflcnS bi8 jum Jobe 
Sutl^etS, Beurtl^eilt biefelBen toomöglid^ in il^rem SSerl^dltniS ju einonbcr, ftcllt 
ben nrbrud fefl unb fül^ aud^ bie ©teilen an, too fie ftd^ in ftlteren ©amm= 
lungen unb in ben @cfammtau3gaBen finbet. 

6in BefonbexeS ©etoid^t legen toir auf bie SJibliograpl^ie. Unfet 
Streben gel^t bal^in, fie innerl^oIB be3 gejogenen ÄreifeS (Wä 3U ?ut]^3 S^obe) 
öottftanbtg 3U geben. SSei S)ruden, bie !ctn Sntpreffum l^abcn, fud^en toir 
©rüder unb 2)ru(fort anbertoeit ^u beflimmen, !önnen jebod^, toeil bon unfcrm 
3toeci ju toeit abliegenb, auf einen SJetoeiä bafür un3 nid^t einlaffcn; toir 
finb aber überjeugt, ba§ eine 9lad^prfifung feitenS ©ad^= unb Sföd^lunbigcr 
unfere Slnnal^en meiftenS beftStigen tmrb. .^ierburd^ toirb, toie toir l^offcn, 
bie ®ef d^id^te beS S5ud§brudfd nid^t unbcbeutenb bereid^ert ; unb für bie Äunft= 
gefd^id^tc bietet bie hirge Sefd^rcibung ber |)ol3fd^mtte iüol^l aud^ einige 
Siu^beute. S5or Slttem aber fpiegclt fid^ in ber Verbreitung Don Sutl^crsf 
©d^riftcn bie @eiftc8bctoegung feiner 3eit ab. 3Jlan toirb ben innern (Sang 
ber ^Reformation unb il^rer ^been um fo mel^r berftel^en, je mcl^r man bic 
Spuren ber ©d^riften Sutl^rä t)erfolgt. ®at)on ift aber fel)r tocnig in bie 
Slatter ber ©efd^id^te eingetragen: bie tjerfd^iebenen SluSgaben lönnen un9 
l^ier 3luffd^lu§ geben. SBir lernen j. 58. au8 ben 3)rudforten ben Slntl^eit ber 
einseinen ©täbte unb Sfinber fennen, bie 5Kittetpunfte ber Setoegung, Don benen 
bie ©tral^ten beS göttlid^en Sid^teS burd§ unfer SBatertanb fld^ neu ergoffen. 

9SBa^ totr bieten, ifl eine fritifd^eSluSgabc. 3)a fjanbelt e^ fid^ bor 
3lllcm um bic ©eftaltung bt^ S^ejtcS. 3Bir legen nad^folgenb unfere @runb= 
fa|c bar. 

SBo neben ^anbfd^riften gcbrudtc 5lu3gabcn Vorliegen, bie nad^toeiälid^ 
unter Sut^cr^ 3lugen gemad^t finb, toixb ber lest ber SluSgabc gctodl^lt alä 
ber Don Sutl^er fclbft ber Öffentlid^tcit übcrgcbene; bic 2lbh)cid§ungen ber ,^anb= 
fd^rift fommen in bie ^Inmcrfungcn. 5öei Dcrfd^icbencn Don 2utl)er fclbft 
besorgten Slu^gabcn fommt ber Jcnor ber crftcn Sluögabc in ben Jcjt, bic 
Slbtoeid^ungcn ber fpätercn' in bie Slnmcrlungcn. Sluäna^men bilben bic tJfillc, 
too bie filtere ^Bearbeitung ber ©d^rift fo burd^greifenb ift, ba^ fie ben SBertl^ 
eines eigenen SBJerleS l^at unb aU bcfonbere ©d^rift gebrad^t toerben mu§. 




SSmcbiott. XIX 

t 2>tiulen, bk niäft Don üntiitt Deranfialtet finb^ totrb, too fie uitb fotDeit 
fte t)or^aiiben, ber %cid naä) bcr ^nbfd^rift gegeben nvb bie äSamnten be§ 
%xüd^ in ber Slnmerlung. äBo ber Urbrud unb bie ^nbfd^rift nid^t t7or= 
^nben, toirb bex relatiD ältefle 3)ru(£ !ritifd^ ermittelt unb ber ^U£fgabe ju 
@runbe gelegt, too nid^t ettoa einer ber fpdtereu S)ru(fe nad^toeiSlid^ auf 
Belferen ßnellen berul^t. S)ie Varianten anberer S)ru(!e toerben nur mit= 
gäl^lt, foUmt fie oon fad^ltd^er S3ebeutung finb. Über fte^enbe ä^arianten, 
bie fpraci^toiffenfd^aftlid^ t^on ^ntereffe finb unb in fonft nid^t toeiter berüdE^ 
ftc^tigten Slad^brudEen, nantentlid^ fübbeutfd^en, t)orfonmien, tuirb mögUd^ft in 
ber Einleitung ju ber betreffenben ©d^rift Sted^enfd^aft gegeben. 

SHe nad^ biefen @antnbfä|en getoäl^lten ätorlagen toerben in il^r ur= 
finrünglid^ ^orm toiebergegeben. äBir geftatten un«l feine änberungen gram^^ 
matifd^et fjformen; too toir abtoeid^, toirb bie Sec^ort ber SSorlage in ber 
3toU ongentertt. ,,Sut^erg @^rad^e, fagt ^alob @rimm/ mug für ^ern unb 
@runblage ber neul^od^utfd^en ©prad^nieberfe^ng gei^alten toerben." $ln 
feinet dnttmdClung in f|)rad^Iid^er «^infid^t fel^n toir nid^t nur bad 9tingen 
feines @ei{ie8, fonbern unferer Sprod^ über^u^t. £)ieS fär feine befonberen 
Stotät ju Derfolgen, mug unfere ^ua^abe iebem ^orfd^r ermdglid^n. $ber 
oud^ ieber Sutl^erfreunb foE l^ier beut Wanne felbft begegnen, toie er n>ar 
unb toie er getoorben ift. 

3[n ber @d^eibh)eife(Crt]^ogra|)l)ie) fud^en toir fo ftreng tote möglid^ 
an ber Quettfd^ft feftjul^Iten. 5ßfciffer in feiner ausgäbe ber „Sl^eologia 
betttfd^" erüärt in »ejug auf feinen Slbbrud ber ,§anbf d^rif t : ^ „^ä) ^abe 
ben oHju Jx^iHs^i^ S^d^ftabentoalb ettoaS gelid^tet unb t>ereinfad^t/' SBir 
laffcn il^n fielen mit feinen Änprrcn unb Ärümmen; nur einjelnc 3^^iflc 
bied^n toir ob. 3)te ^nconfequenj, bie babei fd^inbar eintritt, liegt nid^t in 
unferw JBerfal^ren, fonbern in unfern SBorlogen, unb fie ift l^ier nur ber 
%uäbtud be8 nod^ unfertigen SBerbcnä. @leid^md§igleit in ber Sd^reibtoeifc 
iH auf biefem ©ebiete nid^t ol^ne Sßerlelung beö 6I)arafterflf bcr 3^it unb bcr 
f^ncad^Ud^n ßnttoidflung l^crauftetten. 2)emnadö toerben bie jum 3lbbrudE 
gelongenben gefd^riebenen ober gcbrudften Sßorlagcn in ber urfprünglid^en 
Sd^eibtoeife toiebcrgegeben ; too neben ben 2)rudfen §anbfd^riften Vorliegen, 
toirb bie Ortl^ogro^^l^ie ber le|tcren aufgenommen. 2)affelbe gilt Don bcm 
Scd^fel ber großen unb !leinen S3ud^ftaben am anfange ber SBbrter, ber meift 
nad^ ben Criginalen heiU'^alten ift, faft burd^toeg in ben bcutfd^cn ©d^riften. 
ßinjelne äbtoeid^ungen Von bcx äJorlagc toerben l^ier nid^t befonber^ Ocrmerlt. 



etaü^ 1855, e.f^^ 



*) 2^r. Or^ait^ Pfeiffer, l^eoUgia beutfc^. 



XX SBomott. 

2)agegen toitb ^t in ben ^nbfd^tiften nid^t feiten üottommenbe fBkif^d t)on 
loteinifd^n unb beutfd^n S3ud^fta6en getilgt. 

^n bem @ebtand^ ber S^ud^ftoBen u nnb D toirb bie ttfpoQtcCflfii^äft SBeife 
unfetct S^it l^tgcfteUt, ebenfo bo8 i öor Äonfonantcn in i öettoanbclt. 3n 
ben latetnifd^en @d^riften tontmt j nur als S^^^i^^^ ^^^^ baS latetnifd^e r 
nritb im %^ immer in a umgefe|t. S)ie in atten 3)ruden unb |Kinb^ 
fd^riften l^&uftgen ^blutjungen, bie gemeinl^in butd^ @txid^ angebeutet finb, 
toerben aufgeUft unb nur bie leid^tüerftSnblid^n beiBel^alten ober mit äßal^rung 
il^reS gl^aralterS ein toenig geänbert. SDßo bie Sluflöfung beS ^bfütgungS^ 
fttid^g ju einer 93erbteifQ(i^ung beS SBud^ftcfBenS füllten Mtbe, toitb et ol^ne 
örfQ^ getilgt, j. 58. füt nx niäjt nun, fonbetn nn gefegt. Offenbate ^f^l^let 
toetben im lest befeitigt, abet bie urfptünglid^e gfotm toitb in bet ^ilnmertung 
mitgetl^lt; nut bie einfad^ 2)tudtt)etf el^n , bie lebiglid^ auf ^üd^tigleit 
betul^n, toetben ol^ne SOßeitete» entfernt, gel^lenbe SBinbefltid^e bleiben ba 
unetfe|t, too boS fonftige äktfa^ten beS OtiginalS jeigt, ba^ bem Sinne nad§ 
)ufammengefe|te äBfittet gettennt gebtudCt obet gefd^rieben tnetben. ^efe HuS« 
nahmen bon bet Sreue ber SäJiebetgabe ted^tfertigen fid^ t)on felbft, toeil tarir 
bamit nid^t ben Sd^riftfteUer, fonbetn ben Ztfpoqxopfißn Uetbeffetn. dagegen 
laffen toit aud^ 3. S). baS e filt oe, too eS nid^ als ein @e|f eitler anju^ 
feigen ift, unb umgefel^rt. ? löfen toir je nad^ ber fonftigen ©d^reibtoeifc beS 
aSorteS, in bem eä tjorfommt, in e, ae ober oe auf ; 3. 58. toenn fid^ fonfl in 
ber 3u ®runbe gelegten @d§rift foeci finbet, fo toirb f§d ebcnfo toiebergegeben. 
So laffen toir aud^ frembfprad^lid^e äßflrter in ben Settern ber jjebeSmaligen 
Urfunbe ftel^en, gießen alfo gried^ifd^e unb l^ebrdifd^ SQßdrter nid^t in gried^ifd^ 
unb ^bräifd^ f^formen um, toenn fie mit beutfd^n ober lateinifd^en 93ud^^ 
ftaben gefd^rieben finb; benn man toürbe bann auS unferer Ausgabe nid^t 
erfennen fönnen,. ob Sutl^er bem ^itaci^muS ober bem @taci8mu8 gel^ulbigt 
l^at, nid^t, toit er bie l^br&ifd^n äBörter audgef|»rod^n, toorauf ftd^ bod^ toirC» 
lid^ bie gforfd^ung einmal erftredEen laun. 9lamentlid^ l^altcn toir ju ©unften 
ber germaniftifd^en ©tubien in ben beutfd^n ©d^riften bie aSejeid^nung ber 
Umlaute fefl, toie toir fle oorfinben, ac.^ 

S)er enge 3lnfd^lu§ an ben dlteflen S)rudE giebt jloar nid^t unbebingte 
@etoä]^r für bie ©d^reibtoeife ßutl^rS, aber er fpiegelt bod^ mel^r bie @igen= 
tl^ümlid^feit ber §anbfd^ft toieber als ein onbrer: bal^er bürfen toir Oor= 
jlel^nbe ©runbffi^e nid^t auf bie SBiebergabe öon ^Jlanuftripten befd^rfinlen. 



*) ^anc^em mag unfex SBetfal^xeit mtttutidd ober ^lebantifc^ ctf(!^inen. Kbcr bie fotgs 
fatnfte Prüfung f)at gelehrt, bai jiebe toeitergel^enbe ^Ibtoeid^ung 5U ^Inconfequenaen fül^rt unb 
jule^t ben eigenartigen It^pn* hti Sut^rtoortd atterirt. ^ie Strenge toiffenfd^aftlid^r 8Ulet^obe 
mug und ^bl^er flel^, aU bie !Berte^ung be9 an bie moberne ®^retbtteife gen)5^nten Sefül^U. 




Sfteier bdoegeti toir unS in ber ;3Siitet))unItton. ^ier ift ber @inn 
bed QuSgebrüdEten QkhantmS maggebenb, unb fie toitb, fotDeit eS juac ^lar« 
Rettung bedfelBen nötl^tg erfd^eint, t)eretnf ad^t , namentUd^ in lateinifd^en 
@ii^riften. 9htt too bte ^ntzt^uxAtxonä^iiim im Urtext einen anbem @inn 
iegtänben Unmn, aU toir annd^men, beuten toir bieä in einem äktmett unten 
an. ^agejeid^ unb ^uSrufungdjeid^n toerben überall nod^ je^t üblid^et SSßeife 
gefeit. ^ Sinföl^ng einet Siebe ober eines SitotS toenben toir meift ein Aolon 
an; nuf in beutfci^ Sd^riften belaffen toir mitunter bad in alten 2)ruden bort 
Befiiiblid^ ftomma. S)er ;^{d^ (' ') glauben toir und ba bebienen ju f oUen, 
loo fie gut äSerbeutltd^ung beS <SinneS beitragen, Oornel^mUd^ bei (Sintoanben 
unb toenn ein äBort ali f old^ ]^ert)orge]^oben toirb : fie finb mobern unb toerben, 
bod^ nsd^ regelmägig, in le|terem fjfatte ju Sut^ Seiten burd^ ^mmata 
ober burd^ klammern t^rtreten ; Slnf ang unb 6nbe einer au8 anbern Sd^riften 
angegogenen Stelle begeid^nen toir bamit nur unter befonberen Umftänben. 
(Sine burd^toeg gkid^mägtge 3nter)>unftion aber forbere man nid^t: ber eigene 
tl^fimlid^ @a|i>au unb bie ^rt ber SJerfnüpfung ber @eban!en bei Sutl^r 
waäfm fie unmöglid^. 

Offene ^fragen bleiben nod^, ob bie in ben ©d^riften Sut^erS t)or!om= 
menben ^jfd^nitte reprobucirt, unb ob bie abriefe an il^n, fotoie ob einzelne 
für ba8 SkrftSnbnig feiner SOßerte toid^tige jettgcnöffifd^ ©d^riften unferer 
Su^aBe in einem Supplement angereil^t toerben. ^ie SSerlagS^anblung toirb, 
toie fie eS fd^on gegentoärtig betoetft, aud^ gufünftig mit allen ftr&ften für 
gefd^madfooUe unb toürbige ^uSftattung ©orge tragen. @te l^at bie fd^öne 
Xitelborbüre biefed S3anbeä einer SucaS 6ranad^ gugefd^riebenen ^Igfd^nitt^^ 
etnfaffung ^eld^ior Sottl^rä nad^bilben laffen; fie \omhtt gum 6d^mud ber 
einylnen @d|itiften Initiale an, getreue äBiebergaben ber nad^ 3^$nungen 
bec ^9leifter beS 15. unb 16. ^^'^^'^linbertS angefertigten ^olgf d^nitte , toeld^e 
ju Sut^rä 3^t gum ©d^mudE feiner äBerle unb berienigen feiner ^^tgenoffen 
bientoi. 

3ft unfer Untemel^men tim (El^renfd^ulb ber eOangelifd^en ^rd^e unb 
beä beutfd^en SBolfä gegen ben Sieformator unb ben bcbeutenbflcn fjformcr 
unferer neul^od^beutfd^n ©prad^e, fo gebül^rt Oor Slllem @r. ^aj[eftät bem 
Dmtfd^n ßaifer unfer e^rfurd^t^OoEer unb untertl^nigfter S)anf bafür, bag 
fie abgetragen toerben fann. (Singeben! ber eblen dürften beS @meftinifd^en 
^ufeS, ber !^eii%tn utib iBefd^ü|er ber Deformation, l^at 6e. ^bniglid^e ^ol^it 
ber @ro§]^gog Oon Sad^fen an bie ebangelifd^en ©ouOeränc ^eutfd§lanb§ bie 
SKtte um il^re THt^lh mt ÄJerbreitung unferer Sutl^crauögabc gerid^tct, toofür 
^flberfelBe ^^^h^niaften 2^ ein! gcnel^migcn tootte. 2lud§ ber ^od^toürbigen 
^xi^U^öxben, ihzt^f^jit^ete ^^ Äönigl. ^ßrcu^ifd^en ßoangelifd^cn Cber^^ 



^ 



XXU SBottooxt. 

Äird^nratl^cg , bic burd^ bic @m^fcl)lun9 btcfet 3lu§jjabe gcl^olfcn l^aBcn, bct= 
fclBen bic aOßcgc ju bal^ncn, fei l^tcr in bantbarftct Slncrfcnnung gebadet. 
Snnigcn S)anf ^pxtäft iä) (Sinem .^ol^cn Äöniglid^ 5prcu§{fd^cn 5Riniftcrto 
aus, baS bic fganb geboten, um ba^ Untcrnel^men 3U fid^xn, fotoie bcn |)etren 
5Ritgliebcm bcr flommiffion, bic ftetS bereit gctocfcn finb, baffelbe ju f örbem ; 
femer ben gecl)rtcn SBorftänbcn bet ^xi)xt>t unb öffcntlid^cn SSibliotl^efcn 3U 
Sßerlin, 2)re§bcn, SgaUc q. 6., ^Ründ^cn, 5Rfirnbcrg, 3Gßcimat, SOSittenberg, 
SBoIfcnbüttcl unb bem SDireltorium bc§ JBritifdöen 9Jlufeum3 ju Sonbon , bic 
atte auf ha^ ßntgcgcnlommcnbftc meine fjforfd^ungcu untcrftü^t I)aben, bencn 
id^, toie id^ übcr3cugt bin, feiner 3^^ nod^ anberc anjufd^Iicfecn ^aben toerbe, 
bal^cr id^ il^re Flamen ju nennen mir für !ünftig t)orbeI)aItc. ©nblid^ banfe 
id^ ^erjlid^ft aU bcn ^Ulännern, bic in mannid^fad^er SBeife burd^ 9tat^ unb 
Zijat mid^ mcl^r unb mel^r in ben @tanb gefegt l^bcn, baS gu DoUbringen, 
toaS id^ l^icr biete: aud§ fd^inbar Heine ^iträge bagu l^aben il^rc äBittung 
gehabt, ^m 9tamen bcr SBcrlagö^anblung fei nod^ |)crrn Dr. @corg ^ixti) in 
3)lünd^en, bem öerbienftDottcn gfdrbcrcr bcr Süd^erornamentif, gebanft für fein 
6ntgegen!ommen bei bcr SSefd^affung be^ 3(nitialenfd^mudfcS für unfer SDßerf. 

©0 fegne bcnn @ott baS alte Sut^crtüort, ba§ nod^ einmal in feinem 
ureignen Älange mit aller ©laubcnSfülIe unb jünbcnben JRebegctüalt auögel^t, 
an bem ^erjcn unb Seben unfcreg 93ol!e8! 3J^m fei bic ßl^rc! 



Drafcnflcbt, im September 1883. 



^. St. $. tttaafe, 

Ü)oftor brr Tlyrologie. 





3ttialt 



erttf 

»OTlPOtt XV 

Tractatuliis de his, qui ad ecclesias confugiunt 1 

Sermo praescriptus praeposito in Litzka. 1512 8 

Sermone oii8 ben Saluten 1514 — 1517 18 

Quaestio de viribus et voluntate hominis sine gratia disputala. 1516 . 142 

SSotrcbe ju her untjottftftnbigen 9lii§öaBe her „ beutf d^en Sl^eologie". 1516 . 152 

S)ie pcben IBufepfoImen. Crftc Searbeitunö. 1517 154 

Disputatio contra scholasticam theologiam. 1517 221 

Disputatio pro declaratione virtutis InduJgentiarum. 1517 229 

ein Sermon t>on Slblafe unb @nabe. 1517 239 

eine hirae Crtlftrung ber ael^n ©ebote. 1518 247 

Instructio pro confessione peccatorum. 1518 257 

3toet beutfd^e gfaflenjjrebigtcn tjon 1518 266 

Asterisci Lutheri adversus Obeliscos Eckii. 1518 278 

Epislolium ad Job. Sylvium Egranuin. 1518 315 

Sermo de poenilenlia. 1518 317 

Sermo de digna praeparatione cordis pro suscipiendo sacramenlo eucba- 

ristiae. 1518 325 

Duo sermones de passione Christi. 1518 335 

Fragmentum Lectionum Lutheri. 1518 346 

Disputatio Heidelbergae habita. 1518 350 

SJorrebe ^u ber Doüflänbigen 9ludfla6c ber „beutfd^eu Xl^eologie". 1518 . 375 

6ine gfreil^eit be§ ©ermonä pdpftlid^en äblaß unb @nabe belangenb. 1518 380 

Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518 394 

' Resolutiones disputationum de indulgentiarum virtute. 1518 . . . . 522 

Pro verilate inquirenda et timoratis conscientiis consolandis conclusiones. 1518 629 

Sermo de virtute exeommunicationis. 1518 634 

Ad dialogum Silvestri Prieratis de potestate papae responsio. 1518 . . 644 

«udUgung be« 109. (110.) ^falrn«. 1518 687 



Ä^^ 



S3etiterfttttg. 



3n bet Eingabe ber Siteratut ffobtn tuir und auf bie notl^tuenbigften ©d^tiften 
Befd^ränft. Seltener benu^te Sfid^er ftnb an il^rem Crte l^inretd^enb (ejeid^net. 
2)ie 9(rt, n^ie n^ir bie Xitel bet frül^eren @efamnttaudga(en t)on Sutl^etd äBerlen 
abf Ursen, ift allgemein gebräud^Iid^ unb bebarf bal^er teiner Sriäuterung; nur bei 
ber 38ittenberger unb Jenaer l^aben n^ir immer bad ^al^r, in tt^eU^em ber betreffenbe 
Xl^eil ober Xomud erfd^ienen ift, juerft angemerft, n^eil fo allein il^re t)erfd^iebenen 
Auflagen iura unterfd^ieben n^erben I5nnen. Sonft l^oben n^ir un8 nod^ folgenber 
SCblttrjungen bebient: 

)(Butf^rbt, Sut^S ^tieftnec^ffl = Dr. Martin Lnther's Briefwechsel. HeraoBgegeben 
von Dr. C. A. H. Burkharde Leipzig, 1866. 

^e ^, = Dr. ^^arttn Sutl^xS l^riefe, @enbfd^ben unb Sfbenten, üoEft&nbig gefammelt, 
exittf4 unb l^iflorif^ bearbeitet bon Dr. äBilt^Im Wartin Hkbered^t be äOette. 
l^il I— VI (Unterer bearbeitet )9on Lic. theol. Sol^ann Staxl 6eibentann). 
SBerlin 1825-1856. 

bürgend = Sut^r'd Seben. fQon Stati Jürgens. 3 SB&nbe. Seipaig, 1846 f. 

m^iim = Martin Sut^. 6etn Sebcn unb feine Sd^riften. S)on Dr. 3uliu8 Höftün. 
3h)fite, neu burd^earbettete ^luflage. 2 $lfinbe. @lberfeCb 1883. 

ü^5fd^er = SSoUft&nbige Reformations-Acta unb Documenta^ au^efertigt Hon SJalenttn 
dmft ß6f(^m, D. Tom. I— III. Seipaig, 1720-1729. 

lieberer, ^^ad^td^ten = ^^ad^rtd^ten aur S^xä^:, ^elel^rten- unb Md^gefd^id^te, ge« 
fantmelt Hon D. So^nn SBortl^olomäud 9liebertr. 4SBdnbf. mtborf, 1764-1768. 

@d^eurrd SBriefbud^ = ^^riftop"^ Bd^xVi SBriefbuc^, l^auSgegeben bon grana gfrett). 
bon Soben unb 3. St. gf. ihmale. 2 93Anbf. ^otdbam, 1867. 1872. 

S3ei Slnfdl^rung Hon Sutl^erS S3riefen l^aben n^ir oft baS Satum, bad n^ir 
annel^men, in Alammem beigefügt, namentlid^, n^o n^ir Hon ben eingaben ber 
3)e SBette'fd^en Sammlung abn^eid^en. 





Tractatulns 
de his, qni ad ecclesias confagiunt. 

3J?it tintt S(^rift, loie »ii pe fonft Don ävÜftx ni^t tmnen, unb bie 
fciö^i b«n aSIid alin goif^fr Ü6fr i^n entgangen, beginnen mit bie fritifd^e 
©efammtauSgobe feinet SDäerff. gs ift eine (iri^enrEc^tliri^e ab^onblunfl, bie juerfl 
1517 o^ne 3(iiflabe eine« äleifafferä, bann 1520 untei Sut^rä Stamen etfd^ienen 
i^, ^ibe Wale bei bemfelben Scuifec 3ot|ann Xßeigenbutger ju Sanbä^ut. 3u 
einem 3tf^fcl <"> >^ Cc^t^it ^ben nir feinen @ninb. Sin äufieteS 3cu9n>^ 
füi pe bietet bet littl unb bie Übetf^ttft in bet ameiten Stuflage, saeftätigt roitb 
ti bun$ eine Wnbeutung gegen ben S^lug, loa fii^ bet S3erfa|fn aU 9(ugupinft 
hinb giebt. Sxiju lammt bie ^nfü^ning folc^er tei^tlic^en iHutDiitäten , benen nir 
au4 fonß in Sut^ä ©elften begegnen, Sie Utebanten ftnb jraar noi^ nii^t bie 
bei \päitm 9tefonnatoiä, aber in bem legten €a^e bliift etraa« Von bem @eipe 
bui^i, bn il^n nac^maU befeelte. 

33a6 Sut^tm ber SegenPanb, reeld^et "^iet be'^onbelt Witb, fern gelegen tiabe, 
tarn man nid^ be^oiHiten, SBefannt ip, baft et nad^ bem SEBunfd^e feineä 93atei8 
fi<^ bem Sle^iepubium »ibmen (oUte. ®e(egentlii$e ^u|etungtn bon il^m beneifen, 
bai et ^d) bamit befaßt. *Dlai^eftua fagt geiabeju, bafe et eine Beit lang bet 
Surifietei obgelegen, unb 9ta|[ebEiger betteltet, baß fiele feiner juriftifc^en iSüdiet 
kern äugu^iner^ÄIoftet jn Ötfurt üerbticben. aSir ^aben otfo in unfcift ©rfitift 
eine 9tac^fruc§t feiner SBefd&öftigung mit ber SWectitätoiffenfdiQfl ju erbliden. 

auffallen f&nnte nun, bog reit nur 3)TU(fe au8 einem Crte fernab Bon ben 
eiatten, »0 fiut^et gemirtt Ibat, befttien. Slber roie mani^e SBotlefungen beä 
ÄtfotmotorS, wie manche feiner ilrebigten finb nid&t ju ÜBittenbetg Detöffenllii^t ! 
3Bbe6 bet Sac^Bei^fllt lügt fwt) nod) Detmut^cn. ©eißenburget hjot 1513 tion 
Stinberg nat^ Sanbiiut tibetgefiebclt. Satoo^l barl^er als nad^^er ftnnb er mit 
S^Pop^ ©(^url in niger sycrbtnbung unb bniifte roieber^olt Sd&riften öon i^m. 
ent^eti SBitU. i 1 



2 Tractatulus de bis, qui ad ecclesias confugiunt. 

@erabe in bem ^df)xt aber, too unfere ^l^anblung juerft and 2xä)i trat, l^atte 
©d^curl mit Sutl^ct Sfrcunbfd^aft gefd^Ioffcn, ben er balb aU „einen S^cologen tjon 
großem Flamen" bewunberte. ^mä) feine SSerWnbung mit SBittenberg, too et 
felbft fünf ^df)xe lang bie SRed^te geleiert l^atte, tonnte et leid&t unfete ©d^tift in 
bie i^dnbc befommen, bie et bann feinem S)tn(Iet jut SJetöffenttid^ung jufanbte. 
SESei^enbutget mod^te bamatö t)on Sutl^et nod^ menig miffen unb nannte il^n ballet 
in bet etften 9tudgabc nid^t ate SJetfaffet; fpötet abet l^atte et ein 3nteteffe batan, 
i^n a(d fold^en ju be^eid^nen. 

9ltö legten letmin füt bie abfaffung muffen h?it bad 3al^t 1517 fe^en: 
Snl^alt unb {Jotm abet loeifen auf eine ftü^ete S^it SBit »etben fd^loetlid^ itten, 
wenn toit unfete ©d^tift entftanben fein laffen, el^e Sutl^et fid^ gan^ bet Zl^eologie 
juloanbte. SJieüeid^t l^at baS ttautige ©efd^idt bed Cbet«5}iet^ettn ^cintid^ Äeünet 
^u 6tfutt il^m ben äu^eten 9lnla^ gegeben, baö fitd^Iid^e 9lf^Ited^t 5u untetfud^en. 
^etfelbe l^atte bei einem Sluftul^t tjot bet ettegten ©emeinbe in bet ©t. 9JeitÄ=Äitd^e 
eine 3uftud^t gefunben, fid^ abet bann nad^ ad^tttjöd^entlid^em Slufentl^alt bafelbft 
toiebet in fein .f^auS begeben, loat l^iet gefänglid^ eingebogen unb batauf im 3uni 
1510 l^ingetid^tet lootben. Sutl^et »at bamald felbft in 6tfutt gcö?efen unb ge« 
badete J^eQnetd nod^ lange nad^l^et aU „eined unfd^ulbigen Wannest''. 

IBgl. Höftün I ^. 55f. bürgend I S. 493 ff. ^^{Qt^eftud 1. $reb. SHa^berget ©. 46. 
©c^eutrs »riefb. U ©. 1. 25. J^arliing, 2;ic Käufer =6I)ronif bet ©tabt (gtfurt, (gtfutt 1801 
©. 27. I.uthpri Enarr. in Oenesin ^u 1. 5Jiof. 10, 4. Lutheri Coli. ed. Bindseil III ©. 101. 

^u^gaben. 

A. „Xtactatutud be l^ijd || qui ab ecd'iad cö || fugiunt tam iubicibud fe> || cula> 

tibu^ qua ecclcfie || tectotibuÄ j mona || ftetiotum ptelatid || J)etutili§. ||" 
4 SJldttet in Duatt, le^te ©eite leet. 9lm Cnbe: „Smpteffum Sanbfel^ut 
pet 3oannem |l SBeiffenbutget 9lnno 9Jl. tj. jtjij. || " 

B. „Itactatu» || Iu8 3)octoti8 5Jlatti || ni 2uttl^etii Otbinatiug [sie] Sni« || 

uetfitatid aOBittenbetgenpg : 3)el^id qui || ab Ccclepa^ confugiunt: tam 
iubicibuö II feculatibu^, $ ecciefte 9tertotibu8, et || 9)lonaftetiotum ^^te= 
latid petutitiiJ. || " mit liteleinfaffung. 4 »löttet in Cuatt, le^te 
©eite leet. 9tm 6nbe: „3mpteffum Sanb^l^ut pet toenetobile bominüjj 
Soanncm 3Bet)ffenbugct [sie], 9tnno bni. || 5Jl.2).yj.S)ie.3riii. 9lugufti.||" 

3)en 2ert geben mit nad^ bet ausgäbe B , bie allein 2utl^et« Slamen ttägt 
unb A mel^tfad^ betid^tigt, betüdCfid^tigen abet aud^ bie Seöatten bon A, fotoeit fie 
fptad^lid^ tJon B abttjeid^en. 2)ie 9tanbanmetfungcn , meldte mit auf ben ^nl^alt 
gelten, laffen n?it toeg. 





Tractatnlus 

Doetorls Martini Luttheril, Ordlnarll IJniversltatlH 

Wittenbergensis, De liis qul ad Eccle»iaH confugiiiiit^ 

tarn iudleibus secularibuB quam Ecclesie BectoribiiH 

et Mona8t«rioriim PrelatU perutlUs. 

(■:i triplicis legis de eonüigientiiim preHidüs sanrtio- 
neni «liios ponam articiilos, Quorum prinnis erit 
<lc Jje^H MoHaiw" Civilis et OaiMiniee procepttva 
iiitentione, Seoundiis de diptanini Ijegiim traiis- 
fjressonim exorbitatioiie. 

Quantiini igitiir ad primum articiiliim, Primo 
(lioam de It^w Mosaice prcceptiva inteiifionc, (jiic 
\idelicet urbes discemit fiigitivoruni, qiii nolcntos 
aiit nescientes liomiDoni occidenint vcl saiigiitiieni 
II fiiderunt, (iiii, dum a seiiiciribiis liuiiismodi civitatis publice diiudicati et iti- 
venti fiienint involuntarii liomicide, ibidem iisque ad mortem Pontifieis 
pemiansenmt et tniie iiide ad propria redienmt, ut patet Numeri xxxv. Deut. i. mc]. x. 
xix. et losue xx, Si vero honiioide volimtani notorie eonvieti, noii solnms- "»i. i». 
in prefatis urbibus, venmietiam in templo rcperti pcuam talionis recepenmt, 
n luxta illud Exodi xxj. Si quis per indiistriam &o. Quod sceundimi theo- t.9io[.ji,i(. 
Ic^o« et canoniRtae sie intelligi potest: 'Si qiii« per iiidustriam owiderit', 
Uhi dicit Ljtb, quod per hoc excluduntur a pena sequenti pueri et aniontes, 
qiii non liabent industriam, 'pmximiim Pimm' i. e. iudeimi, qiii est de lege sua. 
Et ideo de iudeo occidente pientilem non intelligitur ista lex, nt dicit Ral>. 
:; 8al. 'Et (»er insidias', per lioo oxcluduntnr üli, qui occidunt, licet bonum 
Intendant, Picut magister verberando dlscipnlum et pater filium et medicus 
luedicando infirmum, 'Avellas euni ab altaii nico, ut nioriatiir', etiam si sit 
sacerdos, ut dicit Rab. Sal. et nie loab ibi confiigiens non evasit mortem ,.sen.3,i!iff. 
lij. Re. ij. qnia per industriam i-t per InsidiaN interfecit duos iudcos scUieet Abuer 
» et Amasan ij. Re. iij, et xx. oa. Ijcx aiitem vctiis cum sIt lex timoris, qula i. eum. 3.!i. 
lex per Moysen data est, gratia autcm et veritas [ler lesum ehristum facta 
est loanni.s prinio, Jmtiir leglfi Mosaice preceptio quo ad iirbes fngitivonmi, 30I]. 1. n. 

2 Doctnris (jj ^_^ hörgo»^'^ ''^'* *■ Ori'nariue B. ;i liiis A. 17 et tiiiic 

Uft A. lg 9ff to naie" _ -ulclira ad hoc apnd .toctorom wiuctum TI10. [Tlin. f(l|It A] 
i.ij.^.c r ^a y^e: 1^^'" ^ 29 el ingidia* A. 



4 Tractatulus de his, qui ad ecclesias confngiunt. 

que modo non extant, hodie non servatiir, Et loco templi hodie ecclesia 
j.3«of.ji44. convementius accipiatur. Quare prefatus textus 'Si quis per mdustriam &c.' 
per canonistas in ca. j. de homi. aliter intelligitiir. Nam si homicida est 
laicus^ debet avelli ab altari i. e. ab ecclesia et a commuiiione fidelium per 
excommunicationem, que secundum eanones est quedam mors civilis et ulti- r» 
mum supplicimn ecclesie, ut in ca. per venerabilem. qui fi. sint 1^. Si vero 
est clericus, tunc proprie avellitiu* ab altari, scilicet per depositionem, que est 
etiam quedam mors civilis. Vel potest intelligi de morte naturalis ut quando 
homicidium est ita qualificatum, ut non videatur suflBcere ipsa depositio, tunc 
enim debet deponi et tradi curie seculari, ut moriatur, Vel quando homi- lo 
cidiiun est commissum in ecclesia sub spe immunitatis ecclesie, ut in ca. fin. 
de inmiu. eccl. Hec Panor. in d. ca. j. de homici. Quod secundum HostL 
in summa ti. de immu. ec. potest intelligi de publice latrone, qui multis 
exitia cogitat, sicut et depopulator agrorum, qui de nocte oomburit s^tes 
vicinorum, quia ex proposito prius deliberato et insidiose hoc fecerunt: i5 
quod de aliis non presumitur. Igitur dum itinera frequentata vel publicas 
stratas obsident aggressionis insidiis, ab ecclesia extrahi possimt impunitate 
non prestita, ut in ca. inter alia. de inmiu. ecc. Per hoc etiam solvitur 
concorditer exceptio legis civilis, que homicide inununitatem non prestat. 

Secundo de legis civilis preceptiva intentione illud concluditur. Qui- 20 
cunque christianum liberum ad ecclesiam coniugientem (nisi sit homicida vel 
adulter aut virginum raptor, ut in auten. de man. pn. coll\ iij. §. Neque 
homicidis) de ecclesia extraxerit aut extrahere conatus fuerit vel eum sie 
detinuerit aut constrinxerit^ ut ei aliquid victualium, vestis aut requies dene- 
getur, Aut in ecclesia seditionem vel tumultum conmiiserit, tanquam crimine ^ 
lese maiestatis commisso, tenetur ultimumque supplicium patietur, ut C. de 
his qui ad ecclesias confugiunt 1. fideli. Et 1. presenti. lila tamen exceptio 
de homicidis, adulteris et \nrginum raptoribus secundiun Hostien, in summa 
ti. de imnm. ec. potest intelligi, quando predicta maleficia sunt commissa 
intra ecclesiam aut prope, Ita quod committens intendebat per ecclesiam 3o 
liberari, alias non conmiissurus. Et talem non defondit ecclesia, ut in ca. fi. 
eodem tit. Nam quomodo illis qui in ecclesiis scelus studuenmt perpetrare 
pemiittiraus aüquod auxilium ex terminis ecclesiasticis invenire? auten. ut li. 
ma. et avie. coli', ix. §. quia vero. in fi. Quia secundum Panor. in d. ca. fi. 
Quicunque sub spe immunitatis in ecclesiis vel cimiteriis delinquimt, immuni- ss 
täte non gaudent, Non enim in homicidio et membrorum tnincatione, sed 
etiam in omnibus delictis gravibus et enormibus. Secus quando longe venit 
et insequebatur et ideo ad ecclesiam confugit. Vel potest dici, quod ista 
lex corrigitm* per ca. inter alia. e. ti. quia saere leges non dedignantm* sequi 



13 de emu. oc. AB. 26 magestatis B. 27 hiis A. 29 immnta. A. 33 cxter- 
minis A. inveniro. auten. AB. 




Tractatulus de bis, qui ad ecclesias confugiunt. 5 

sacros canoues ij. q. iij. ca. euphemium. §. hinc eolligitiir. et de iudi. ca. 
clerici. et in autenti. ut cle. apud proprio« episcopos. coli', vj. §. jKinul. et in 
auten. de monachis. coli', j. §. fi. Sed qiiia raptorem virgimun canon defendit, 
ut xxxvj. q. j. ca. de raptoribus, Quando \nilt contrahere matrimonium : ideo 

5 non est contra leges que sacros canones voliuit imitari. C. de sununa trin. 
fid. ca. 1. cunctos populo». in glo. et supra inunediate. 

Tertio l^s canonice preceptiva intentio hac comprehenditiu* sententia. 
Quantuscunque sit malefactor, nisi 8it publicus latro aut agroriun noctumus 
depopulator vel homicidii aut mutilationis membronun in ecclesia perpetrator, 

10 non est violenter de ecclesia extrahendus, etiam non consecrata, Nee morte 
nee membronun tnmcatione, sed alias pmiiendits i>ena legittima, ut patet in 
ca. inter alia. et ca. fi. de inunu. ec. Et quis dicatur j)ublicus latro et 
quis agrorum depopulator, patet supra j. membro in fi. Sed de homicidio 
et membronun truncatione aut alio maleficio gravi et enormi in ecclesia 

15 perpetratis, patet supra ij. membro, (juia ecclesia huiusmodi non defendit, 
ut in ca. fi. eodem ti. Item ecclesia non consecrata, in qua divina officia 
celebrantur, gaudct immunnitato, ut in ca. ecclesie. e. ti. Sed secundiun Car. 
in cle. j. de pe. et re. Ecclesie rite de conscnsu episcoj)i vel su|)erioris 
edificate, quanquam nondum consecrate vel non sint in eis celebrata divina, 

yy etiam interdicte, etiam cimiteria et porticus ecclesie adherentes, ut in c^ si 
quis contiunax. et ca. sicut antiquitus (ubi etiam extenduntur xxx vel xxxx 
passus) xvij. q. iiij. Similiter domus sive palatium episcopi c. id constituimus. 
e. q. et confugiens ad sacerdotem portantem in platea corpus christi, secundum 
Host, in summa e. ti. et Panor. in ca. sane. de cele. missa. latius. Item 

25 Hospitale et alia Oratoria auctoritate episcopi fimdata. hac imraunitate omnia 
predicta gaudent Et secundiun Canones contrafaciens excommunicetur xvij. ' 
q. iiij. ca. miror. ca. frater. et ca. ad episcopos. et ca. sicut antiquitus. et 
contra cum agit ecclesia, ut in d. ca, miror. Item cause sanguinis in ecclesia 
vel in cimiterüs agitari non debent sub pena exconmiunicationis ca. ciun 

30 ecclesia. e. tL Item nee seditio aut irajietus vel consimilia, contiones, strepitus 

et omnes seculariiun iudicionun cognitiones ca. decet. e. ti. 1. vj. et supra ij. 

membro in principio. Neque ecclesia est incastellanda ca. relinqui. de custo. 

eudia. et per Panor. ibidem et in ca. ciun ecclesia. de immu. ec. et per Host. 

in srnnma e. tL §. inquantum et ad quos &c. 

fi Secundus articulus, qui est de dictarum l^um transgressorum exorbi- 

tatione. In quo ostenditur Primo principum, iudicum et officialiiun secu- 

larium deviatio et transgressio, Secundo defensorum, iconomorum, rectorum et 

ecdesiamm prelatorum non equa, non iusta, non legittim^ defensio. Primo 

siqaidem secularis poteötss excedit in hoc, quod si fugiens ad ecclesiam 

40 ponit pedem extra ecclesiam^ statim eum capi faciunt, et si non exit^ tenent 



ß tri. et fi. C^ . ß 0isi fuerit A. 12 fi. fel^It B. 37 iconouiorum AB. 



6 Tractatulus de hiB, qui ad ecclesias con^igiunt. 

eimi obsefisura et den^ant victualia. Quod non solum est contra sacroH 
Canones (ut patet xvij. q. iiij. ca. sicut antiquitu». et ca. reuni. et c. id 
constituimuß. Et extra, e. ti. ca. inter alia) vemnictiani contra sacras leges 
imperiales. Nam ut dicitur in 1. fideli. C. de his qui ad ec. confii. Quod 
nenüni liceat abducere confugientes ad ecclesias, quod si quisquam contra :• 
haue legem venire tentaverit sciat sc maiestatis crimine esse retinendum. 
Concor, lex presenti. C. e. ti. In qua precipitur, ne aliquis confuga de 
ecclesia expellatur aut trahatur vel protrahatur. Et (jui hoc moliri aut facere 
aut nuda saltem cogitatione atcjue tractatu ausi fuerint tentare, Capitali et 
Ultimi supplicii animadversione plecti debent. Ex his ergo locis (de hoc lo 
xvij. q. iiij. ca. sicut antiquitus) eonmique iiuibus nullos expelli aut eiici 
aliquando patimur, nee in ipsis ecclesiis reverendis itaque quenquam detineri 
aut constringi, ut ei aliquid victualiiun renun aut vestis n^tur aut requies. 
Sed ipsi refuge appareant publice et in sacris locis se oflTerant ipsis queren- 
tibus conveniendos, ser\^ata loci reverentia, et ibi iudicibus dent responsum, i:> 
quäle sibi quisque j^erspexerit convenire. Quo<l si in finibus ecclesiasticis 
latitant, debent a Prelatis decenter sine idlo inconunodo admoneri, ut inter 
fines ecclesie si mveniuntur se presentent Et sie per se vel per procuratorem 
iudici respondeant. Quod si hoc difFerant, servabitur ordo iiuis scilicet proce- 
dendo atl res suas mobiles et immobiles, Et si ecclesia habet, tenetur reddere jo 
et j.^ Debent etiam prelati et defensores ecclesie illud obserN^are, ut singu- 
lorum intra ecclesias confugientium personas causasque incessanter conquirant, 
deinde iudices vel eos ad quos cause et persone pertinent instantius instniant, ut 
equitatis convenientiam diligentius exequantur. Hec in d. 1. presenti. C. eodem ti. 

Secundo rectorum ecclesiarum non equa, non iusta, non legittima reorum -ih 
ad ewlesias confugientiimi defensio. Que ideo primo non est equa, quia 
(juantacirnque confugientes conmiiserint^ ipsos tamen in totum servare nituntur, 
. Ita quod non penam pecuniariam patiantur. Et sie dedecus ciilpe manet 
sine decore iusticie. Secundo non est iusta, quia est contra iusticiani, que 
est constans et perpetua voluntas, ins suum unicuique tribuens, et alterum 3t» 
non ledere iuris preceptum est ff. de iust. et iur. 1. iusticia. Colere vero 
iusticiam summum in rebus bonum est, ac sua cuique iura ser\^are xij. q. 
ij. ca. si seculi l^es. Pena autem malorum bona est ratione iusticie, quia 
punire malos iustum est, sed ipsos evadere impunitos iniustiun est, secundum 
Boetiiun li. iiij. de consolatioue Philosophie, Et secundum patrem nostnmi 35 
s. Augustinum B^a potestas et })ene sunt constitute, ut boni quiete inter 
malos \nvant xxiij. q. v. ca. non frustra. Tertio huiusmodi exorbitativa 



4 hiis A. 8 ecclesiis A. 14 ufferent A. Offerent, se Offerent B. 21 defensioues AH. 

27 tote B. lüttuntur B. 28 num penam A. 31 de ius. et in A. 34 9Cm 9iaitbe: Et 

de hoc doctor sanctus j. parte q. xxj. artic. j. ad tertL post Anehel. 37 exprobitativa B. 

*) = primo. 



% 



Tmctatulas de bis, qoi ad ecclesias confagioAt. 7 

defensio non est l^ttima. Primo ideo, quia est contra leges (iit supra 
eodem articiüo) et sacros canones, qiii volunt quod tales satisfaciant lesis. 
QuamvLs enim non debeant damnari ad mortem nee ad penam scilicet 
corpondem, ut honor ecclesie conservetur, et rectores ecclesie pacem eorum 

5 et vitam et membra obtinere studeant^ Tamen legittime componant quod 
inique fecerunt xvij. q. iv. ca. reum. Nee etiam ab ecclesia extrahi debeant^ 
non dato iuramento, quod de morte et debilitate et omnium penarum 
(scilicet corporalium) genere sint securi, Tamen leso debent satisfacere, 
ut in ca. id constituimus. eadem q. Sic etiam dicitur in ca. inter alia. 

10 e. ti. quod rectores debeant eis obtinere membra et vitam. Super hoc 
tamen quod inique fecerunt sunt alias legittime puniendi, ubi glo. et Panor. 
volunt, quod debeant puniri pecunialiter aut alia satisfactione preter penam 
corpondenL Nam si nemo reprehendendus esset aut a malo ad bonimi 
cogendus, humanas et divina^ l^es necesse est evacuari, que et malis 

15 penam et bonis premia (iusticia suadente) constituunt xxiij. q. v. ca. non vos. 
Secundo huiusmodi non legitima defensio prebet ceteris ledeudi occasionem. 
Quia cum uni indulgetur indigno, ad prolabationis contagium provocantur 
universi. Facilitas emim venie incentivum tribuit delinquendi, ut in ca. est 
iuiiista. in fi. xxiij. q. iiij. Et de vita et hone. cle. ca. ut clericorum. Ideo 

Ä pena unius debet esse metus alterius ff. de penis. 1. aut facta. §. fi. Et ut 
metu pene a suis arceantiu* insolentiis et alii eonmi exemplo |)erterriti pro- 
silire ad similia merito pertimescant. dem. j. de offi. ordi. Et que frequenti 
prevaricatione iterantur, debent etiam frecjuenti sententia condemnari ca. j. de 
penis. Debet etiam confugiens ad ecclesiam sibiipsi facere exi>en8as de suo, 

» si habet, vel laboret, si non habet, ut inde vivat Quod si non potest vel 
non habet> tunc ab ecclesia sibi tanquam paiq)eri provideatiu*. Duo siquidem 
principaliter consequitur confugiens ad ecclesiam, Primo, quod violeuter non 
debet extrahi, Secundo, quod non debet amplius de illo delicto ad mortem 
vel ad aliäm penam corporalem seu corporis afflictivam condemnari. Im- 

» munitas autem ecclesiarum locum non habet in clcricis et religiosis, si iudex 
eoclesiai^ticus causa discipline et non odii vult eos arcere in ecclesia et punire 
et extrahere, ut duci faciat ad carc«rem, secundum Panor. in C4i. inter alia. 
eodem ÜL Debet tamen talis carcer non esse ])erpetiuis nee nimis ac«r, ut 
\nirvL vj vel viij dies moriantiu», quia talis prelatus esset homicida et irit»gu- 

ß laris seeundimi Car. in cle. j. de pe. et re. Refugiajit igitur ipsi clerici et 
religiosi ad dominum, in cuius sortem a.ssumj)ti sunt, ae<?lam{uido dicentes: 
Deufi no6ter refiigiuni et virtus, qui est iugiter benedictus in secula. Amen. 

2 flstifftci'ui]^ i ß q, vij. AB. 17 probatlouis B. 19 bone. B. 21 pro- 

nknAB. ^^re/i ' ^»^ yel »on habet fel^U B. 26 porvideatur A. 34 moriatur B. 





i 



Sermo 
prae8criptu8 praeposito in Litzka. 

1512. 

@g hjar im 16. Sal^rl^unbcrt uid^t feiten, bafe begabte SJldnner für ^rebiflcr 
unb ^rofefforen Sieben unb Sorlefungen auffegten. (Sin fold^ed ©d^riftpdt liegt 
uns i^ier t)or: SJutl^er l^at unfern ©ermon für ben ^ropft t)on ßei^Iau @eot0 
illafcot) gefertigt. Sl^re erfte SSefanntfd^aft mit einanber mögen fie in gfolge ber 
93ejie]^ungen gemad^t l^aben, in benen bad 9(uguftiner« jtlofter au 9S)ittenberg beft|« 
red^tlid^ au Sei^Iau ftanb: balb toar fie in gfteunbfd^aft übergegangen, unb toit 
toi^en aud einem fpäteren 2)oIument, ba^ nad^ 93eginn ber Sieformation @eotg 
^Jlafcot) Sutl^erg „größter ©önner" blieb unb feiner ©ad^e unter „ben Särübcm" 
atten SJorfd^ub leiftete. 

3uerfl ift unfer ©ermon t)on SUbert ^Jleno SJetpoortenn, 5paftor in Sonnen» 
berg, in feinen l^ernad^ nftl^er beaeid^neten Sacra superioris aevi analecta 1708 
l^eraudgegeben : er l^at il^n einem 6obe^ entnommen, ben er um bad Sal^r 1553 
gefd^rieben fein Id^t. ©eine ä^eröffentlid^ung mad^t ben (SinbrudC einer treuen 
9lrbeit , unb er aeid^net ftd^ baburd^ t)ortl^eiI]^aft aud gegen bie nad^maligen Heraus- 
geber ber Siebe. 

S)ad ©d^riftftüdC trägt nid^t nur Sutl^erd Flamen atö bed äJerfafferd, ed aeigt 
aud^ fo fel^r fein @eprdge, ba^ blo^ aud innem @rflnben fd^on auf ben nad^ 
maligen Sleformator geratl^en loerben Idnnte. Sfaft möd^te man bedl^alb t)erfud^t 
fein , eÄ einer fpdteren Qtit auauloeif en, loenn nid^t eben ber ©egenflanb f elbft, ben 
er barin bel^anbelte, banad^ angetl^an gen^efen n^dre, feinen @eift gana ber Siebe 
einaul^aud^en unb baburd^ einen @rab ber (Srlenntni^ a^ belunben, loie loir il^n fo 
frül^ bei il^m nod^ nid^t glauben t)oraudfe^en a^ bürfen. @d erlldrt ftd^ fo bie 
SKnnal^me neuerer gforfd^er, unfere Siebe fei im 3ö^re 1616 öerfa^t, beftimmt, auf 
bem Sateran « ßoncil au Slom t)erlefen au toerben, unb bürgend nennt fie gerabeju 
eine „93otfd^aft" an baffelbe; ditere beulen an bad ^ifanifd^e 1511: eine allgemeine 
JKrd^ent)erfammIung l^atten aQe für ben 9(nla^. ©o t)iel gel^t aKerbingS au8 bem 
Snl^alt f)ttt>ox, ba^ ber ©ermon auf einer lird^Iid^en SSerfammlung t)orgetrQgen 
toerben foQte. ^udbrüdCe toie in hac venerabili synodo unb ^nreben toit 



Sermo praescriptus praeposito in Litzka 1512. 9 

Reverendi et optimi' sacerdotes Christi laffcn barüber feinen ^W^eifet, fowic bcr 
@a| Nostra haec praelatorum et sacerdotum culpa est aud^ bic Xl^cilnal^mc l^öl^eter 
©cifUid^feit beaeugt. SKHein ott bergleid^en fann ebcnfo gut in einer Sc^irföf^nobc 
flcfogt fein, unb für eine fold^c fprid^t entfd^ieben bic ©teile: Gonveniunt [bic 
^itglieber bcr SJerfammlung] in communi, ut consulant rebus totius huius 
ecclesiae; bie anberc 9luffoffung n?irb baburd^ unbebingt au^gcfd^Ioffen. 

aßaä für eine SKufgabe bie fraglid^e S^nobe l^attc , n?enigftenS tl^eitocif e, ba«J 
beutet Sutl^erS Siebe fetibfl l^inreid^enb an. 68 foHte auf eine SSejfcrung beS fttt= 
liefen Sebenä namentlich in bcr ©cifUid^Icit l^ingearbeitet »erben: pro corrigendis 
vitüs nostris et dirigendis pedibus nostris in viam pacis, l^ei^t cS gleid^ ju Slnfang, 
unb burd^ ben ganacn @ermon Hingt bcr Xon bcr 9(nIIage gegen ben 6lerud l^in» 
bnrd^. 9P6er aud^ auf ben Saienflanb tooUk man einmirien: pro utriusque 
Status reformatione toar man t)erfammelt. SBir muffen alfo eine äSegirldf^nobc 
mit reformatorifd^er £enben3 fud^en. 

2)ad Jtlofter Sei^fau, bem Orben bcr ^rdmonftratenfer angcl^drig, lag in 
bem branbenburgifd^cn ©prcngel. 3n bem bifd^öflid^cn ©d^Ioffe ju Si^f^^^ ^^rb 
nun im Saläre 1512 am 22. 3uni eine ©^nobe abgcl^alten, in njcld^er cd ftd^ 
fd^liefelid^ freilid^ um SSenjiHigung Don 9lbgabcn l^anbelte, bie aber bcr SSifd^of 
^icron^muö ©cultctuä bod^ bamit eröffnete, ba^ er invocato auxilio divino per 
decantationem solennis antiphone Veni Sancte Spiritus aliqualem exlior- 
tationem ad clerum praesentem de et super emendatione vitae et 
defectuum ad gratiam suam delatorum rid^ten lic^. @corg 9Jlafcot) toar 
erfd^icnen, bie aud^ eingelabenc SBittenberger ©ciftlid^fcit nid^t. SBir ncl^men feinen 
Snfianb, unfere älebe für jene cxhortatio 3U l^alten unb fte bemnad^ in bad Sal^r 
1512 au fe^en. 

SBgL llöjllin I ©. 133. 147 f. Dlicbcl, Codex diplom. Brandenburg, ^ptt^. I 935.24. 
6. 486-490. 3ürgenä III ©. 42. Söc^ioortcnn q. a. €. ©. 9. 9liebcl, q. q. O. ^piÜ^. I 
»b. 8. e. 469 f. 

6rflc Jßcröffentltd^ung: 

, SACRA SVPERIORIS AEVI |1 ANALEGTA, || In quibus || VARIORVM || 
AD II VENCESLAVM LINCVM || EPISTOLAE, || plures , quam fcptua- 
ginta, II MART. LVTHERI || SERMO || In || I. lo. V. coram. IV. 
Eiusdem ad || BERNARDVM, [j e ludaismo converfum, || EPISTOLA, 
M. ALBERTVS MENO || VERPOORTENNIVS, || Ex tabulis MSPtis 
in lucem protulit, || (5 3^itc^) II Coburg], formis lo. Nicol. Monachi 
DuxSax. Typogr. CIO 10 CC VIII. || « 3n Oftat). 

^icr finbet fid^ ber Sermon ©. 198 — 219 mit einigen getoi^ Don fpäterer 
^nb augefilgten Sfanbbemerfungcn , bie n?ir afö ol^ne Sebeutung bei ber SBicber= 
gäbe bed SCejted toeggelaffen. 5lad^ SBcrpoortcnn ift er, aber licbcrlid^, toieber ab= 
gebruit in ßöfdjerig 9tefotmation^=^cia I @. 221—231, nad^ Söfd^er mit aU 
kflen 5^]^Ient in Lutheri opp. lat. varii argumenti vol. I. Franeof. et Erlangae 
1865 6. 29-41 ujj^ beutf^ 6ei SBald^ IX ©p. 2748-2773. 



A 



SERMO 

D. MARTINI LVTHERI, 

praescriptus praeposito in Litzska, 
in illud loannis: 

Omne qiiod iiatum est ex Üeo viQcit mundiim, etc. 




inctiis ApwMtohis loaiiiieH, semiuuem hodie uubie 
facturus pro corrigendis vitÜH nostris et dirigeiidis 
[KKÜbus uostri» iD viaui pacis, in hiinc modiiin de 
codo sunoiis exorMiw e«t: Omue qiiod natum 
cBt ex Deo vincit niuiidum, et haec est lu 
viGtoriaqiiaevincitmuudum,fide8O0Stra. 
Qiii» eät auteni qui viueit luundum, nisi 
qiii credit, quoniam leaus est Filius DeiV 
Familiäre est Apostol«) hiiic S. loaimi de tiath-itat« 
locjui diviua, qua iio« in Chriato iiat«rimur, quani lidei fribuit, Sicut et in n 
i».i8.EiiaHgelii) dicit: Dedit eis potestatcm, filios Dei fieri, his qui credimt in 
nomiue eiuH, qni iion ex »aiiguinibus UH|ue ex volimtate camis neqiie ex 
voliintatc viri, wd ex Deo imti »uiit. Cum aiiteni ita habeat oninis doetrina, 
nt ÜB, i[ui literas et voces cius igiiorant, barbarus sit qui loquitiir, nirsus 
qui loquuiitur nöjuo intelligiiiit , quid lucjnantur, iicque de »juibus affiimieiit, 211 
I, T. ut ad Tiiitutlieuni scribit AjMJstoluM: (?t iicibi« quo<|ue iiecessuriuiii est priua 
linguaiu Apostoli iiitelligere et sigiuini eius coguoacere, Quare quid illa 
uativitaii sit, quid niUDdus, quidve Victoria, diceuduiu est. 

Nativitaa Dei ent generfltii>, qiia ex Deo nascimur. Sic cuim ait 
i.iB.cuj). 5. idcui lutuiiieH: Seimus, quuuiaiu otuuis (|Ut iiatiiß est ex Deu noii » 

peceat, sed geiieratio Dei couservat eum et maligtui» noii tauget eum, Rt 
1, lt. auteni generatio haec oulla aiia re quam verbo Dei, ut ait lacobus ciip. 1. 
VoUmtarie, iuquit, genuit nos verbo vcritatis. 'V^olmitarie' dicit, h. e. gratuit« 
liberoqiie benc plaeito, non iiostro luerito neipie dignitate. Non euim nobis 
(piaerentibus, ]X!teutibus, pulsantibu», sed ipaliis misericordia volente gene- su 
ranhu- hac generatione quicimque geuerantur, Multo certe magis quam 
caruitj filius generatur, ipso nihil ageute, peteutc, merente, sed aut voluptate 
canuB aut viru volente. Quomodo enim iu Spiritum queat formari aetenie 
vieturum, qui in foedam peccati camem mox morituram non potuit suis 



N 



Senuo praescriptuä praeposito in Litzka 1512. 11 

viribus formari? Multo ergo magis opus est Patre eoelesti ad vitae gene- 
rationem in iustitia et veritate. Utrobique enim uihil est qui generatur, tantuin, 
ut sua opera suixjue merito geuerari mm possit: totus auteni, qui est, in 
voluntate Patris est, (juo voluntarie et cimi voluptate generantis generatur. 

5 Ut autem generatio diversa est, caruis et Spiritus, ut pater diversus 

est, eoelestis et terrenus, ut filius diversus est, inmiortaJis et raortalis, iustus 
et peceator, sanctus et poUutus: Ita et semen quoque diversuin est, alterum 
coeleste quod est verbuin Dei f verbo eniin veritatis', inquit, 'genuit'), alterum 
camale, non verbum veritatis, sed spuma sanguinis, venenum peecati antiqui. 

10 Ideo illic generantur filii veritatis, seminis sui vim et naturani referentes, 
hie filii vanitatis, ipsi quoque vim et naturam sur seminis referentes, adeo 
ut omnis homo hinc vanitas et mendacium vocetur. Sicut enim ex semine 
tritici triticeus nascitiu* culmus, deinde idem fructus, triticum: ita ex verbo 
veritatis non nisi verax homo nascitur, ex semine peecati non nisi homo 

15 peceator, Deinde utriusque fructus, veritas aut mendaciiun, in verbo et opere 
unius cuiusque secundum genus et speciem suam. Subluc^t autem in isto 
verbo lacobi Apostoli et aliud. Nam cum dicit 'Verbo genuit nos*, satis 
discemit evidenter hanc coelestem nativitatem ab omni conummi terrena 
nativitate, cum illa verbo, haec o|)ere fiat et re seminali. Quod autem addit 

Äi 'Verbo veritatis^, iam nos attentissimos reddit et observare nos, aliam quandain 
esse nativätatem, quae quidem verbo fiat, sed non veritatis, imo mendacii et 
vanitatis : quae quia verbo fit, eoelesti iUi miro modo similis est plurimosque 
fallit, at quia falsitatis verbo fit, onmes hombiliter perdit. Neque enim aut 
Prophetis aut Apostolis aut etiam doctoribus maiorem fuisse cimmi, sudorem, 

j5 affictionem videmus, quam ut his adulteris resLsterent, Pseudoapostolis, Pseudo- 

prophetis. Hi enim, quia verbum Dei (ut 2. Cor. 4. scribitur) adulterantur, 2. (£or. 4, 8. 
speciem quidem praetexunt verbi veritatis, sed sub verbo Dei venenum morti- 
ferum erroris sui infimdunt, generantes non nisi filios iniquitatis, filios diaboli, 
cuius sunt et apostoli. Ita in Ezechiele et Osea arguitur Synagoga, quod^^^^J^jj J^^* 

ao adulteros dilexerit et insanierit libidine: i. e. (ut Apostolus interpretatur)^"^^^' 4 3 
magistros prurientes auribus, quibus doc»entibus et generantibus foecundatur, et 
generantur filii mendacii et iniquitatis. Haec sane pessima omnium generatio, 
ipsa quoque, quae ex came peecati fit, deterior. est, quia caro generat quidem 
peccatorem in spiritu ad mortem sempitemam. Peceator came genitus iuvari 

tt potest in spiritus substantiam, at spiritu adulterino genitus irrecuperabiliter 
perseverat periturus. Habet tamen originem suam ex camis nativitate. Nam 
cum per camem najscatur homo vanus et mendax totus, fit ut sapiat quoque 
ea, quae camis sunt non raro sub magna specie spiritus: quae quum secutus 
observarit et doen^jjt bÜos, iam quoque spiritus eius et illorum verbo im- 
10 pietatis generanf^ •., fmpietatis vitam seu mortem potius. Et tamen vivunt 

24 docäB 37 ut cum sapiat 

S6 Hi'' 



12 Sermo praescrii)tuä praeposito in Litzka 1512. 

*f. 1, 1. inipie, sapiiint impie, docent impie, ut Psalmiis 1. dicit: Beatus vir, qui non 
abiit. Hi siint, qui, cuni caniein sapiant, eadem sententia in spiritu ruunt, 
iain camaliter spirituales, h. e. horribili Spiritus specie pereuntes. 

Haec autem ad nos, Rcverendi et Optimi Saoerdotes Christi. Quod 
enim conveutus hac niniirum ratione sit institutus, ut sacerdotes conveniant s 
et hi qui populis praesuut e£ niinLstri nativitatis huius spiritualis et divinae 

awai. 3. 7. sunt, ut qui verbi veritatis nuncii sunt, sicut Zachariae dicitur: Angelus 
Domini exercituum sacerdos est et de ore eins requiremus legem Dei, et labia 
eins custodiant scientiam Dei (Convenimit autem in communi, ut cousulant 
rebus totius huius ecclesiae, et, ut vocant, pro utriusque Status reformatione lo 
laborant): Maxima et prima onmium cura e^t — atque utinam flammantibus 
atque ardentibus verbis id possem in corda vestra pertonare ac, ut Propheta 

«H'ist' 4 dicit, grandinem et carbones ignis, carbones desolatorios, et sagittas potentis 
acutas fulminare! adeo est res ista hodie omnium maxime necessaria — , 
ut sacerdotes primo onuii verbo veritatis abundent Scatet totus orbis, imo i^ 
iuimdat hodie multis et variis doctrinanmi sordibus : tot l^bus, tot opinionibus 
homiuum, tot denique superstitionibus passim popuhis obruitur magis quam 
docetiu', ut verbum veritatis vix tenuiter micet, in multis vero locis ne scin- 
tillet quidem aliquando. Et quae potest esse nativitas, ubi verbo honünum, 
non Dei generatiu*? c^uale verbum, talis et partus: qualis partus, taliß popidus. 20 
Mirari nos solemus, tau tarn in popiilo Christi r^nare discordiam, iram, 
invidiam, sui)crbiam, uiobedientiam, libidinem, giilam, j)enitusque frigere chari- 
tatem, fidem extingui, s^Kim evacuari: desistite, quaeso, mirari. Non sunt 
ista mirabilia. Nostra haec Praelatorum et sacerdotum culpa est. Hi potius 
admirandi sunt, täm eos esse coecos, tam sui officii oblitos, ut, qui verbo 25 
veritatis huic nativitati servare debiierant, aliis intenti rerumque temporaliimi 
curis suffocati jwnitus illud omittant: maior vero pars fabula^ (ut dixi) docet 
et humana commenta. Et adhuc miramur, talibus verbis talem populum fieri? 
Hie mihi quispiam dicet, Magnum esse crimen et scandaliun fomi- 
cationem ac potationem, lusiis et si quae alia in Clero reprehensione digna. 30 
Fateor, haec magna sunt, argueuda sunt, mutanda sunt: verum haec ab 
Omnibus agnoscuntur, crasse sunt corporaUa et sensibus exposita, ideo et 
movent animos. 8ed heu! haec labes et pestis mcomparabiliter nocentior et 
cnidelior est, non tractasse verbum veritatis aut illud adulterasse, atque hoc 
malum, quia crassmn corponde non est, non agnoscitiu*, non movet, non ^^ 
terret, quod tamen solum agnosci maxime oportuit Quotusquisque sacer- 
dotum est hodie, qui non maius peccatum dicat, si lapsus sit in peccatiun 
camis, si non oraverit, si titubaverit in Canone, quam si verbum veritatis 
omiserit aut non recte tractaverit? Nam hi, alias boni et sancti viri, gravissime 
erraat Solum verbum veritatis est, in quo putant se non posse peccare, *o 




8 ordine 25 iam eos esse coecos, iam 



Sermo praescriptus praeposito in Litzka 1512. 13 

com pene solam sit, in quo sacerdos peccet iit sacerdos. In ceteris sane 
peccat ut homo: hie, si verbiun omittit aiit adulteratiir, in oflScium suum 
et ut sacerdos, i. e. longe horribilius quam homo, peccat. Adeo, proh dolor ! 
dure et msensate Pontifices hodie seciui sunt, ut non modo tacuerint, sed 

5 quicquid tandem e bucca in populum spiraverint, hoc praedicasse ac docuisse 
appellitent, nullam prorsus rationem habentes, nullo timore commoti, an sit 
verbum veritatis, ad nativntatem divinam appositum, nee ne: pro quo tamen 
solo sunt quicquid sunt, h. e. saeerdotes et clenis. nam in ceteris omnibus 
non est opus sacerdotibus. Proinde si Pontifices aut saeerdotes alioqui essent 

10 rotunde sancti et beati, si in hoc uno sint incuriosi (sicuti* ferme omnes sunt), 
ut verbum veritatis non cm^nt reete tractari, certum est, eos inter lupos, 
non inter pastores numeratum iri, inter idola, non inter Pontifices coram Deo 
haberi. Sit alias castus, sit humanus, sit doctus, augeat reditus, aedifieet 
domus, dilatet ditionem, denique faciat miracula, suscitet mortuos, eiiciat 

15 daemones: Die sacerdos solum est et pastor, qui angelus Domini exercituum 
est, i. e. nuncius Dei, h. e. qui verbo veritatis populo praeest, servit ad 
nativitatem haue divinam. Non ergo ista sunt pericula pastorum, quae vulgo 
iactantur, de altitudine gradus, de regimine conscientiarum, de ratione red- 
denda pro divitiis ac potestate: levicula haee sunt Venim omnia superat 

» pericula verbo veritatis defuisse et populum Christi non auxisse, qui sola hae 
nativitate augetur, solo verbo isto alitur et perficitur. Hos enim filios ac 
filias Dominus generari praecipit in Hieremia: hie nos ereseere et multiplieari 3er. », 6. 
iubet Hoc enim si fuerit servatum, iam conscientiarum regimen, animanim 
cura, gradus altitudo abunde feliciter habent ac sine periculo agunt Quare 

ö etiamsi in hae venerabili Synodo multa statueritis, si omnia bene ordinaveritis, 
et huc manum non apposueritis, ut sacerdotibus populi doctoribus mandetur, 
qnatenus recisis fabulis, quae auetorem non habent, puro euangelio sanetisque 
euangeliorum interpretibus inciunbant, intendant populoque cum timore et 
reverentia verbum veritatis pronuncient, denique et doetrinas quascunque 

» humanas omittant aut parce cum e3q)08ita diversitate earum admisceant, et 
sie ad nativitatem divinam cooperati fideliter fiierint: si, inquam, haee non 
cnraveritis studio summo, piis preeibiLs, constanti serio, cgo liberrime pro- 
nnncio, cetera omnia nil esse, frustra nos eonvenisse, nihil profeeisse. Nam 
hie rerum eardo est, hie legitimae reformationis siunma, hie totius pietatis 

» substantia. Quae est enim dementia et tam }>er\'ersa per\^ersitas, ut de bonis 
moribus cogites et non magis eures, quomodo hi fiant et sint quibus bonos 
mores paras? Hoc certe iam non est aliud quam in ventum aedifieare domum: 
hoc insania omninj^ ^iimnia, Stat fixa sententia, eeclesiam non nasei nee 
»ubeistere in natiu^ .jn jiisi verl)o Dei. ^Genuit', inquit, 'nos verl>o veri-3ac. i, is. 

#tflti5. Non e/^ ^ ^<erb«ni quaerendnm, traetandura, aeeeptanduni, nisi 

26 popaJn^ 



14 Serroo praescriptus praeposito in Litzka 1512. 

velis similiter nativitatem hanc divinam tollere, ecdesiam extinguere et popiüum 
Christi more Pharaonis in fluminibiis Aegj'pti submergere, quod est hiunauis 
verbis perdere. Nani iit verum est, omne, quod natum est ex Deo Deique 
vcrbo, non peccat: ita verum itidem est, Omne, quod natum est ex homine 
hominisque verbo, peccat et i^eccatum est, ideo neccessario peribit in aetemuni. ri 
() utinam rectoribus ecclesiae, nobis, inquam, haec res cordi sederet aJiquando, 
et a{>erti8 ocuHs! Non enim malitiam i>opuli, sed radicem obserN'aremus. 
Radix autem malitiae huius est defectus verbi vcritatis. Quid enim nisi male 
agat poj)ulus, quando verbo caret, quo non |)eccat ex Deo natus? Proinde 
scriptum rede j>erditionem })opuli pastoribus imputat, de manibus eoriun lo 
requirit. Nos tamen, excusantes nos ipsos, populum accusamus, id qucxl 
foris malum operantur videntos, id, (juod intus est, nos non damus, non 
videntes. HatK». de primo. 

Jam, quid mundus, videndum. Non de Mundo visibili hie loquitur, 
(jui neque vincit neijue vincitur per Cliristi fidem: sed nequc hominos in ir. 
mundo nunc accipiemus, quia quis vincere putet sc deberc homine^, nisi 
Tiu*ca esse velit? Mundus ergo propric sunt mali aifectus, in quibus Satan 
r^nat, mala 0|>cra irae, superbiae, libidinis, avaritiae, vanae gloriae et simi- 

i.:$o!>. 2, 16. lium, sicut clare ipse Joannes dicit: Omne, quod est in nmndo, est concupi- 

scentia c>amis et oculonmi et superbia vitae, q. d. praeter ista nihil est in 2u 
mundo, et mundus non esset, si haec non essent. Fit tamen, ut numdus 
iste visibilis et homines sie ap|)ellentur, quia in hominibus et mmido istae 
pravitates versantur, sicut continens pro contento, civita^s pro civibus. In- 

gwflttt». 23,37. fames enim et mali cives infamant quoque civitatis suae nomen, ut: lenisalem, 

quae occidis eos, qui mittuntur ad te. Et alibi: Aegj'pte, noli flere. Sic ar. 
mundus dicitiu* malus et nos impugnare, quia affectus nostri, qui sunt in hoc 
mimdo, mali sunt et nos impuguant^ Consequens est, quod mundus sit in 
unoquoque homine: non extra nos mundus ulhis est. Unusquisque j>eccat, 
3ftc. 1, 14. intjuit lacobus, a concupiscentia sua (non alterius utique) abstractus et illectus. 
xit. 2, 12. Sic Paidus Tit. 2. Abnegantes impietatem et secularia desideria (et num- mi 
danas concupiscentias) sobrie et iuste et pic vivauius in hoc seculo. Forma, 
divitiae, gloria, honor ete. non sunt mala, neque ad peccatum tralumt, iuio, 
cum siut bonae creatimie Dei et pulchrae, erigunt potius et ad Deum ducunt 
natura sua. Onmia enim, (juae fecit Dens, vaklc boua sunt. Itaque nil in 
mimdo creatum est, quod non ad bonum promoveat. Sed malitia concupi- :i:. 
sceutiae nostrae perverso affectu illa quaerit. Hie est vere mundus, qui suo 
vitio formosis rebus ad concupiscentiam trahitur, quibus ad castitatem trahi 
debiiit, suo vitio in adversis tristatur et dolet, quibus ad fortitudinem et 
victoriae coronam animari debuit, et nulla prorsus re mundi recte utitur, 
Omnibus autem abutitur et malo suo usu nomen tribuit infame numdo, in ao 



1 11011 radiccni 10 piitetur 29 Jacob 



> 



/ 



Senno praescripttu praeposito in Litzka 1512. 15 

quo habitat et tales abnsiones exercet. Quoniam ergo verbo veritatis iam 
nati sumiis et in novam naturam mutati, niox cum hoc ipso mundo bellum 
nobis oritur, sicut Petnis ait: Abstinete a camalibus desideriis, quae militant i.«ett. 2, 12. 
adversus animam. Rursu8 nos quoque militamus adversus ea, sicut Gal. 5. »oi. s, n. 

5 Caro eoncupiscit adversus spiritum et spiritus adversus camem: haec enim 
invicem sibi adversantur, Et lob. 7. eap. Militia est vita hominis. Hic^iob? 1. 
vero siunus eximie stulti, qui, vocabulo mundi nescio quid extra nos ex>gi- 
tantes^ interim cupiditates et affectus nostros (venmi mundum) prorsus nihil 
observamus^ securi dorraimus, pacifice vi\nmu8, dicentes cum filiis Israel 3fr. c, u. 

10 'Pax, pax', cum non sit pax. Nam non minore cura hoc quoque nobis 
pereuaderi indigemus, scilioet nos esse in assiduo, periculosissimo maximoque 
hello ciun isti» affectibus. Adeo obliti sumus, quae etiam sentimus quotidie. 
Nonne et liic invenimus plurimos, qui plus observTut, quonam modo lotis 
manibus celebrent, nitidis omamentis induantur, puris vasis et pannis offerant, 

li syllabas orationum non omittant^ quam quomodo cupiditatibus velint resisten», 
quomodo libidinem extingiiere, avaritiam opprimere, ambitionem calcare etc., 
omnia agere praeterea quae ad rem proprie pertinent? S. Joannes dicit: 
Omne, quod natimi est ex Deo, vincit mundum, evidenter indicans, bellum 
nobis esse cum mimdo et a nobis vincendum. At nos nescio de quibus 

» nugis consultamus: seria hai*c raro in mentem veniunt. Proinde altemm 
officium huius Synodi venerabilis est, ut in Clero non tanta cura statuatur, 
quid l^endmn, orandum, qua die, quae festa agenda, quibus ubique ceri- 
moniis utendum, quam provideatur ut sint rc^ulae et statuta, quibus frenentur 
cupiditates, quibus discant et moneantur in acie sese stare, hostes suos iam 

ß domesticos esse, nee die nee nocte ab eis tu tos esse, ut in Clero boni Epi- 
scopi lux luceat coram hominibus in castitate, humilitate, modestia, et onmis 
ille catalogns \Trtutum, quem Paulus Tit. 1. et 1. Tim. 8. commemorat. J^*^j^' | |^i 
Nihil profiierit, bis omissis, alia quaedam temporalia et spiritualia in Iuril)us, 
privilegiis, dignitatibus solum curasse, cum haec illonmi, non illa honmi 

» gratia sint. Neque digna res est Sv-nodo, res leviores magnifice disposuisse 
et gra\dssimas non attigisse. Cetera omnia sunt extra nos, non sem|>er nos 
occnpant: at pravae cupiditates intra nos sunt, assidue nos captivantes, ut 
Paulus RoHL 7. dicit, denique multos captivos tenent, et hie nihil coasulemus, gjom. 1, 23. 
nihil moliemur, quo his malis succurratur, milites instituantur, hostes aggre- 

» diantur? Tum sane merito ridebit nos Synodimique nostram mimdus iste 
noster, ut qui sentiat solo vocabulo, solo apparatu, solo loco adversus se 
Synodum cogi, nee bellum sibi indicendum, sed nee de hello cogitandum, 
qnod videbitur . . .; gecurus triumphabit et spolia auferet atque distribuet, 
hunc in luxos, iUnj^ ^ Jibidinis, istum in avaritiae, aliiun in invidiae hTan- 

« nidem raptanß, et //• «iprget in AssjTios ac in omnes Babyloniae confusionis 



37 sibi m 



^"^^%ti - a ^i^ 2^^t ip tneÜ. ouSaufüden btrrd^: tiirpiMinrnm. 39 libidliies 




lg Sermo praescriptus praeposito in Litzka 1512. 

terminos. Tum videbitur fructus ßimulatae et fictae Synodi, quod avertat 
Dominus ! 

Tertia est laeta illa victoria, Et quae illa sit, loamies exposuit 

i.«ot.i5,67.Haec est, inquit^ victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Ita et Paulus: 

Deo autem gratias qui dedit victoriam per lesiun Christum, Dominum 5 
nostrum! Docuit nos in hello assidue agere, nempe adversus mundum: 
dociiit, qui milites sint, puta, qui ex Deo nati sunt. lam hoc deerat, ut 
sciremus ita bellari, quo victoriam obtineremus. Nam bellum inire et nescire 
qua ratione pugnes et vincas, hoc est nimirum caedi et ridiculo se exponere, 
praesertim tam robustis, tam multis, tam astutis, tam insidiosis, tam exer- 10 
citatis hostibus, inveteratis, inquam, concupiscentiis nostris. Quae est ergo 

i.^ßetr.5^.9.pugnandi ratio? quae spes certa victoriae? Fides nostra. Sic et S. Petrus 
docet: Fratres, sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester, diabolus^ 
tanquam leo rugiens circumit, quaerens quem devoret, cui resistite fortes in 
3ef. 11» ».fide. Ecce fortitudo fidei resistit diabolo, sicut et Isaias 11. dicit: Erit w 
iustitia cingulum lumborum eins et fides cinctorium renum eins. Ecce fides 
cingit et restringit lumbos ac renes, i. e. libidinem, non autem soliun libi- 
dinem^ sed omnem prorsus cupiditatem. Quocirca darum est, his, qui 
cupiditatibus pravis cedunt et obsequuntur, solam fidem deesse, veram lori- 
cam et armaturam Dei. Rursum et Uli errant, qui humanis viribus et studiis 20 
praesumunt vitia sua vincere, saepius incipientes, nu*sum relabentes. Non 
vincuntur, nisi fide et hac robusta. 

Quomodo haec possunt fieri? Nempe cum fides substantia sit renun 
non apparentium, qua mens abstrahatur ab omnibus his, quae vadentur et 
quibus cupiditates irritantiu*, in ea, quae non videntur, proiicitur: si ibidem 25 
fixa permanserit, sine dubio omnes cupiditates conculeat, de visibilibus com- 
motas. Ideo fortitudine in fide opus est, ut visibilibus motas cupiditates 
invisibilium intuitu contemnat^ Cum vero ista fides in corde fuerit, simüiter 
Christus praesens est, in quem ea fide creditur: Cluisto autem praesente 
omnia superabilia. Nee est alia ratio vincendi eflScacior et nobilior: imo 30 
haec sola est victoria, Fides nostra, Tunc enim \dncunt cupiditates, quando 
suis commotionibus oculos fidei velut nube et tm-bine obnubilavenmt et in 
tuenda, in visibilia nos detraxerint, ut obliti invisibilium interim illanun 
illecebrarum expleamm*. Proinde etsi vigiliae, labores reliquaque studia eorpo- 
ralis exercitationis sint vehementer utilia et necessaria, non tamcn sunt satis ss 
ad expugnandam cupiditatem, quia, si ciimis illecebra his expugnetur, non 
tarnen ira, invidia, superbia, ambitio: haec sola fide vincuntiu*. 

Venun quoniam res ista multa et magna est, hac vice sat est dicere, 
quia fides impetrat, quae lex im}>erat, ut Augustinus dicit, h. e. in onmi 
tentatione mundi nostri ipsa clamat in corde 'et invocat mammi invisibilis 40 
Dei, levans in montes oculos suos, unde veniat auxilium sibi. Quare hoc 
nobis reliquum est, ut, cum in \dribus nostris non sit fidem habere atque 



Senno praescriptns praeposito in Liizka 1512. 17 

ita nee feliciter bellari neque ciim gloria triamphare^ ad Dominum clamemuS; 

«dum tribulamm*; et exaudiet nos: de eoelo \actoria est^ Ita fiet, ut omnis^ 

qoi invocaverit nomen domini^ salvus 8it: invoeat autem 8oluS; qui eredit: 

credit aiitem solus, qui audit verbum veritatis: audit autem solus verbum 

5 veritatis, qui Euangelium audit: audit Euangelium solus, qui saeerdotem 
angelum Dei audit. Quare primum et novissimum est, ut omni studio 
satagamus euangelium commendatissimum habere, nocturna versautes manu 
versantesque diuma: quo efficiemus, ut ex Deo nascamur, ex Deo nati non 
peccemus, non peccantes victoria laeti fruamur. Quod nobis concedere 

10 dignetur lesus Christus, filius Dei, auctor et verbi et fidei victoriae, bene- 
dictus in aetemum! Amen. 



Sat^erl WerU. 




Luj^^aL.ujeAaLuJCK-^,3L.uJCAaLuje>^ 



Sermone au^ ben ^(ä^xtn 1514— 1517* 

^n bie frül^efte (Snttüidtlung Sutl^crd al^ SPrebiger lägt unä einen tieferen 
fßlid tl^un eine SReil^e toon ©ermonen, ttjeld^e mit Sludnal^me eines fd^on in ben 
„Unfd^ulbigen ^lad^xid^ten auf baS ^a^x 1703" ©. 67—74 erfd^ienenen ^uerft in 
bem Belannten ©ammcltoerl ^ 

SJottflänbige REFORMATIONS-AGTA unb DOCUMENTA, auggcfertigt 
öon Valentin emfl Söfd^ctn, D. Tom. I-III. Seipaig 1720-1729. 
3n Cuart. 
öeröffentlid^t finb, unb bie pd^ l^ier in bem „erften XomuS Quf baS Sal^r 1517" 
©. 231—299 unb ©. 729—795 pnben. SBir feigen baxin augleid^ ben SRcfotmator 
l^eranreifen, ber fd^on, el^e er nod^ bie 95 ©ä^e an bie ©d^lo^fird^e au SBittcnBerg 
fd^Iug, mand^ lül^neS 3Bort toon ber flanael l^erab in bie ^eraen tt?arf unb ie 
länger je fd^ärfer bie 5)li^bräud^e in ber flird^e beleud^tetc. Um fo mel^r muffen 
ttjir e«f bebauem, ba^ baö l^od^toid^tigc SRanuftript, bem ßöfd^er fie entnommen, 
uns nid^t felbft Vorliegt, unb ba^ atte 5lad^forfd^ungen nad^ feinem SJerbleib biSl^er 
öergeblid^ gett?efen finb. 9lid^t einmal eine naivere Sefd^reibungJ^aben mir baöon, 
unb hjir lönncn auf feine SBefd^affenl^eit nur au8 gelegentlid^en äu^erungen in ben 
„9teformation8=9tcta" fd^Iie^en. 

©id^er tt?ar eS eine umfangreid^e ^anbfd^rift. ©ie entl^ielt fämmtlid^e Sßre« 
bigten Sutl^erS über bie a^^n ©ebote toom 6nbe 3uni 1516 bis a^"^ 24. gebruar 
1517, tt?cid^e umgearbeitet unb mit 9lufgabe ber urfprünglid^en gorm 1518 aU 
Decem praecepta Willen bergensi praedicata populo gebrudft erfd^ienen finb, il^nen 
öoraufgel^enb menigftenS bie fieben ©tüdfe, bie l^ier toor bem Sermo in die visi- 
talionis Mariae ftel^en, unb öieHeid^t nod^ eine Harmonie ber SpaffionSgefd^id^te 
aus bem Saläre 1516: ob auS fpäterer 3rit ettoaS, Vermögen tt)ir nid^t au erlennen. 

"Jlaä) einer Serid^tigung frül^erer Angaben, bie Söfd^er ©. 745 bringt, ifl 
anaunel^men, bafe er bie ©ammlung für d^ronotogifd^ georbnet gel^alten. Gr 
l^atte nämlid^ „auS einigen Stiä)en fid^ berebet", bie toon il^m ©. 270—299 
mitgetl^eilten ©ermone bem 3al^re 1517 autoeifen au fotten, unb fie bemgemä^ in 
ber übcrfd[}rift bcaeid^net. Sei ber »eiteren Senu^ung ber ^anbfd^rift l^atte er 
feinen ^rrtl^um bemcrft; „benn, fagt er, baS 3)lanuffript fe^t auSbrüdttid^, baft 



') mix geben ben 2:iteC abgefürat. 



©ctmonc aus bcn 3ft^ten 1514—1517. 19 

2ut]^eru8 bic Sprebigtcn üBcr bie gcl^n ©cBote am 2agc 9Jlattl^tft 1517 ju 6nbc gc« 
brad^t", unb auf @runb bcffen miß er nid^t nur jene ©crmonc ©. 270—299 in 
ba§ 3al^r 1516, fonbcm aud^ bie beiben unmittelbar toorl^er ©. 259 unb ©. 269, 
bereu festerer an ©t. SJlartini gel^alten, in ba§ 3al^r 1515 öerlegt tt?iffen. 9lun 
ifl aber fiöfd^er nid^t toeit genug jjurüdtgegangen. ®ei feiner 3}orau^fe^ung d^rono= 
bgifd^er tjfolge mufete er aud& bie brei SBeil^nad^t^prebigten nid^t beut Saläre 1515 
belaffen, fonbern fte in ba§ 3al^r 1514 rüdten, ^umal bie bei ben jmei erften toon 
i^m toorgefunbene 3^itbeftimmung biesf gerabe^u forberte, ba man 3U 3lnfang beö 
16. 3öl^t]^unbertg in Seutfd^tanb allgemein bag neue 3al^r mit JJBeil^nad^ten begann. 
8uä bem ©efagten erließt ^ugleid^, bafe mit 9luönal^me ber ^toei eben angebogenen 
Sermone, für bie eö ©. 231 au^brüdflid^ bezeugt mirb, unb beS lejjten an ®t. SKattl^iä 
ein 3al^regt)ermerf in bem 9Dlanuffri^)t ni^t geftanben l^at, ebenfotoenig Dermutl^lid^ 
eine Snl^alt^angabe , tt?ie fte in ben Überfd^riften mel^rerer unferer ^rebigtcn bei 
25fd^er tjorlommt. 

Söfd^er glaubt ©. 220, ia% mir in feinem 5Ilanuffript 9lad^fd^ften Don 
Sortragen l^atten. S)ieg ifl irrig: ol^ne S^^if^ berul^t ber größte Il^eil auf 
fiutl^« eigener Sluf^eid^nung , t)on born l^erein (ögl. ^ier ©. 28) jum ®rud 
bcftimmt. SJlit Sed^t fagt fiöftlin Oon unfern ©ermonen: „ßateinifd^, in ber 
allgemeinen ©elel^rtenfprad^e , niebergefd^rieben , finb fie mol^l fd^on bamald l^anb« 
fd^riftlid^ in bie ^änbe oon Sreunben unb fo bann aud^ auf bie 9lad^melt ge« 
fommen." SBir toagen ^n itf)aupitn, bafe eä Sol^ann Sang in ßrfurt mar, 
ber fie unä erl^alten. ßr befanb fid^ ju ber 3^i* ^^^ ^^^^ i^ SBittenberg, 
unb für bie legten ifl ein entfd^eibenbeS S^i^Ö^iB Sutl^er^ 33rief an il^n öom 
4. ©eptember 1517. Misi ad le, l^eifet e^ l^ier, per M. Ottonem praecepta 
ex me cxposita .... Praecepta ideo tibi ulraque lingua misi, ul si quando 
volueris ad populum de iis praedicare (sie enim ego illa docui, ut mihi videor, 
ad euangelicum morem) haberes. Irefflid^ mürbe ba^u ftimmen, menn, mie 
ftöfllin meint, iißt Sermo contra vitium detraclionis bie 5Prebigt märe, meldte 
8ut^er am 1. 9Rai 1515 auf bem Crbengfapitel ber beutfd^en Sluguftinerlongregation 
ju ^otl^a gel^alten; benn Sang, felbft bort gegenmärtig, l^atte burd^ 9Jlutian toon 
bem tiefen Sinbrudf erfal^ren, ben fte gemad^t, unb mugte bal^er ein Sntereffe 
l^ben, fte ftd^ auf^ubemal^ren. 

3)en und \)on ßöfc^er überlieferten 2e|t entfleüen grobe Sfel^Ier. S)ie fog. 
ßrlanger Slus^gabe, Lutheri opp. lal. var. arg. vol. I 6. 41— 214, l^at biefelben 
forgfamft beibel^atten unb felbft offenbaren Unfinn unbeanftanbet aufgenommen. 
SBald^ l^at unfere 5prebigten toon jüngeren ©elel^rten inö 2)eutfd^e übertragen laffen 
unb fie tjerfd^iebenen Sl^eilen feiner Slu^gabe jugemiefen; einige fommen fogar 
Stoeimal toor: bie toerberbten Stellen fmb einfad^ meggelaffen, bie bunlleren 
bem Sinne nad^ breit umfd^rieben; ab unb au aeigt fid^ treue 3lrbeit. 3)emnad^ 
merben mir nur Cdfd^er berüdffid^tigen , beffen Segarten mir , mo mir einen burd^ 
^onjfftur geänberten Ze^ bitten, unten anaeigen. 3)en einaclnen Sennonen fügen 
»ir nod^ befonbere ^^jjierfungen bei; bie Snl^alteangaben in it)rer Überfct)rift fetjen 
wir in Sttammern pnf^ev^ ^S^fä^e merlen mir unten an. 
%^' mtin i ^^ ^. ^c SB. I S. COf. 



SERMO LUTHERI' 

In Natali Christi, Ä. 1515.' 




n principio erat verbum, loh. 1. Cum legatin* 
Euangelium in isto Festo, indignum videtur nihil 
dp ipso loqui. Licet enim sit arduum et difficile, s 
faciamus tarnen quantum posfiumus, ut aliquid de 
illo peroipiamiw. Quare literaliter ipsum prin- 
cipium videamua. At pnieDOtandum est ante om- 
nia, quod Johannes in hoc loco per 'verbum' intel- 
ligat Filiuni Del. Quod autem hoc faciat et quare lo 
faciat, postea videbimue. Igitur idem sit, si au- 
dierimus verbum ac si Filium Dei seu Christum, 
secundum quem Deus audiendus. Hoc sie poeito, pet^t Euangelista oetendere 
aetemitatem distinctionemque a Patre et identitatem cum patre 61ü, dieens: In 
principio erat verbum, hoc est, iam erat ipee Christus, quando incipiebant n 
omnia, non tunc coepit. Non ipse principium tunc accepit, sed erat in prin- 
cipio. Ante enim fuerat quam principium rerum esset, quippe aetemus. Et 
mira est haec aetemitutis exprcssio, Et non dubium est quin hie de principio 
umnium loquatur. £t tarnen non ait 'ante principium erat*, sed 'in principio'. 
Et ante principiiun non dicere potes esse, AUsse, fore: nam haec omnia relative w 
dicimtur, cum pnieteritum ad futurum dicatur 'erat' vel 'iiiit'. Unde non 
didt verbum fuisse, donec addat illud, cuius respectu fiüsse poeset intelligi, 
nempe 'iu principio erat', quasi diceret, ipsum totius mimdi initium et totius 
temporis habere se velut quoddom futurum ad Deum, in quo nee praeteritum 
nee futunini est. Principium rerum omnium itaque non erat in verbo, sed tunc n 
coepit in seipso: sed verbum tunc iam erat, quando principium incipiebat. 
Quare non ipse principiatus aut factus aut creatus est, sed erat tantummodo 
in principio. 

Deinde et verbum erat apud Deum: hie distioguunt Filium a Patre, 
qiiia, quando omnia tiebant et non erant, illc erat apud Deum. Manifeste so 
datiu* intelligi, quud alius ipse sit ab eo, apud quem fiiit, et tarnen, cum 
tunc nihil |)raetcr Deum solum (uerit, necesse est quod ipse etiam Deus 
fueri^ ut sequitnr: et Deus erat verbum. Quasi diceret "Dixi quod esset 



-•) Sa(4ci 1 6.231-243. Erl. I €. 41-55. Sßol^ XU Sp. 2144-2166. >) %nt 
25. Stcrint»» l-'iU, »atuft^iirlii^ mit bn folgcnbc Sttmon in btr Air^ bn Suguflinn 



^cnnotte aud beit aalten 1514—1517. 21 

apud Deiim, cum aiitem tuiic nihil nisi Deus sohis esset, manifeste intelHges, 
neoessario fuerit hoc verbum. Nam cmn niliil possis dare aliud quod fuerit 
nisi Deum et verbmn dixerim quod apud Deum fuerit, ergo niliil aliud a Deo, 
ßed ipse Deus necessario sequitur fuisse hoc verbum'. Unde non est necesse 

5 quod ista omnino per transpositionem sie ordinentur 'et verbum erat Deus', 
ut multi volunt, imo aptius, ut lohannes posuit, ordinatur, ut sit sensus: 
Deus erat verbum, hoc est, ipsa divinitas ipsununet, inquam, erat verbum, 
non aliquid quod apud Deum et non tamen Deus esset ipse. 

In hoc igitur signo, velut magi Pharaonis, defecerimt maximi haeretici 

10 Ariani: nam principia duo admiserunt, secundum quae esset aetemus qui 
apud Deum et distinctus a Deo. Sed Interim n^abant, secundum quod 
esset Deus: imo et hoc ipsum admiserunt, sed nuncupative. Quare patet, 
quod ista oratio, si dimittitur in praesenti ordine quo eam lohannes posuit, 
fortius contra Arianos facit quam si ad alium modimi ordhietur, Imo invicta 

li est contra eos illo ordine, hoc autem invalida. Nam illi istud admittunt, ut 
dixi, 'verbum erat Dens', sed hoc summe negant *Deus erat verbum'. Imo 
puto, quod praecise sie sit contra Arianos ordinata, ut cum dixerat 'et verbum 
erat apud Deum', mox addit 'et Deus erat verbum', quasi diceret 'erat apud 
Deum, sed tamen ipse Deus erat hoc verbum'. 

» Quare repetamus onmia. In principio erat verbum, quia non coepit 

cum aliis fieri: aliud eniin iam esse, imo fuisse, et aliud iam fieri. Omnia 
autem in principio fiebant, sed in eorum fieri ille iam fuerat. Et verbimi 
erat apud Deum, i. e. non erat solum, nee tamen nusquam, sed apud Deum. 
Ac per hoc iam distinguitur a Deo, multo magis a creatis, in quorum prin- 

» cipio erat, Quia per 'erat' tollitur eins initium sed i>er 'apud* ponitur eins 
distinctio a Patre. Itaque et aetemus est et distinctus. Igitur non patitur 
se intelligi solum fuisse, quando apud Deum fuit fApud' enimjion solitarium 
indicat). Et tamen nee incepisse, quia cum omnia inciperent, ipse erat et non 
inoepit Sed ne quis dicat 'bene esto, fuit aetemus et Filius a Deo, ergo 

» diviserunt inter se divinitatem, vel ipse non ideo erat Deus aetemus, sicut 
ßolis radius coaetemus ei est, sed non ideo est sol ipse'. Huic nequitiae 
Arianae occurrit dicens 'et Deus erat verbum', i. e. licet distinctus, non tamen 
diversus et alius Deus, sed ipse Deus, hoc est: quicquid pertinet ad esse 
Deum, seu plenitudo divinitatis totaque Deitas erat ipsum verbum, quia 

» nonnisi Deus unus, imo et totus Deus in verbo, totus Deus in Patre. Verum 
ergo est, quod Pater est Deus, Filius Deus, et hoc non solum, sed etiam Deus 
est Pater, Deus est Filius, i. e. quicquid est Deus, hoc est Pater, et quicquid 
est Deus, id ipsum est Filius. Unde hie contemnenda suppositio modemorum 
logicorum, quam vocant completam: non enim dico 'quisquis est Deus, est 
« Pater vel Filius* m personas confimderem, sed 'quicquid', i. e. tota natura 

15 tfte 



22 ©etmone aud bcn Salären 1514—1517. 

Dei, 'ent Pater et Filius'*, ut unitatem Substantiae asserani: '(luicquid' eiiim 
non j>ersoiialia sed essentialia significat et distribuit^ 'quisquis' aiitem personalia, 
qiionmi hoc generis masculini, istiid neutrius, siciit aliiis et aliud. Unde patet, 
quod nee suam logicam satis intelligunt, qutmdo hanc falsam asserunt *quicquid 
est Deus, est Pater\ Subsumiuit enini *sed Filius est Dens, ergo Filius est .s 
Pater\ Sed est Fallacia Figurae dictionis et sub termino essentiali distributo 
subsumitur terminus personalis. Unde midto melior modus potest assignari, 
(juo salvetur veritas huius Articuli et regularum Syllogisticanun, quam 
a Cameracense assignatur, iste scilicet, quod omnis Syllogismus ex terminis 
divinis, qui infert conclusionem faLsam, certissime peceat secundum Fallaciam m 
aequivocationis vel Figiu-ae dictionis. Et hinc fit, ut non omnes propositiones 
divinae possint intrare fomiam Syllogisticam, et si intrant, faciimt hanc 
Fallaciam, ut: *omnis Pater generat, Dei Essentia est Pater, ergo Essentia 
generat'. Manifeste patet, quoniam subsumitiu' sub termino personali terminus 
essentialis, atque ita non fit subsumtio termini distributi. Quid ergo minim, ij 
si falsum concludatiu*? Sic etiam ibi: *nulla divinitas generat, sed omnis 
persona est divinitas, ergo nulla persona generat\ Sed sie debuit subsumi: 
*sed ista divinitas A est divnnitas, ergo ista divinitas non generat'. Et in 
priori sie: 'sed iste pater est pater, ergo iste pater generat^ Sed haec ad 
Logicam i>ertinent latius, hie autem pro illius orationis luce 'DeiLs erat i»r 
verbum' adducta. 

Sequitur: hoc erat in principio apud Deum. quia dixerat *Deus 
erat ve^bum^ ne confimdere personas videretur, repetit, quod antea dixerat, 
ne illa duo prius dicta, scilicet Mn principio erat verbum"* et S^erbum erat 
apud Deum', correxisse videretur et nullam se distinctionem intelligere voluisse 2; 
aut non ab aeterno verbum fuisse: imo confirmat distinctionem praedictam 
j>er a«sertion«n reduplicatam, ut sie vere sit distinctus a patre filius, qui 
tamen idem ciun ipso Deus. Haec satis sunt de istis propositionibus. 

Sequitur nunc videre, quod, ut praemisimus, per * verbum' intelligat 
Johannes Filiiun, et quare hoc faciat. 3< 

3oi». 1, u. Primo, quod Filium intelligat per *verbiun', expresse dicit infi^a: et 

verbum caro fiactum est et, ne adhuc dubites, ^adimus gloriam eins (cuius, 
nisi verbi praedicti?) qiia.si unigeniti a patre. Ergo imigenitus et verbum 
idem simt. Unde et deinceps ipsmn semper describit Filium Dei, et in 
1. 3oi^. 1, 1. canonica sua multipliciter per Verbum': quod audivimus et quod vidimas, 31 
de verbo vitae. Idem ex aliis Epistolis Canonicis satis patet. 

Secundo, quare appellet 'verbum', Multae sunt causae et optimae aliquae 

1. Wof. 1, 8. et profimdae. prima: videtur id ex Genesi sumsisse, ubi dicitur: dixit Deus 

'Fiat', et factum est. Ex quo textu satis accipitur verbum esse apud Deum, 



19 ergo omnis pater generat 23 dixerat, Deus erat Yerbum, ne illa 35 Tidimus 
de yerbo 




©ermonc aus bcn Sagten 1514 -—1517. 23 

Qiiia ciuii Dens dixit, sine dubio non erat verbiim creatiim vel humanuni, 
ciun tune nondum aliqua res vel verbum fiierit creatuni, sed ])er diccre 8eu 
verbura Dei coeperunt esse, ipsuni autem non coepit et ita consonat id quod 
dixit: In principio erat verbum. Erat enim, ciun j3er ipsum Dens luberet, 

5 nt fierent omnia, ergo ipsum extra omnia (|uae iussa sunt fieri, nee tameu 
cum Omnibus factum est, sed omnia per ipsum. Ideirco principium Euangelii 
lohamiis miro lumine exponit principium Genesis. Si ergo Dens dixit, igitiu* 
verbum eins distinctum est ab eo: tamen nusquam esse potuit nisi apud 
dicentem Deum. Ergo coaetemum et tamen distinetmn ei est, ac per hoc 

10 verus etiam Dens. Et quicquid est ex quo onuiia facta, Dens est, cum ultra 
fectorem et facturam non possit esse aliquid. Quo patet, ex principio Genesis 
snum principiiun coUegisse, Quia istae sequentes propositiones *in principio 
erat verbum' et *verbiun erat &c.* velut coroUaria seqiumtur necx?ssario ex 
illis verbis Mosis *dixitDeus: Fiat, et factum est', Quod Moses prius ipsum i.awof. 1,3. 

15 appellavit *verbiun' quam Johannes, nam et Propheta j>er Spiritum idem 

coll^erat ex eisdem verbis, quando dixit: verbo Domini coeli firmati sunt, w 33, 6. 
et itenim : onmia in sapientia fecisti. Et Salomo similiter ca quae de Sapientia ^f. 104, 24. 
Prov. 8. i)erorat, Secunda, quod sie aptiorem et perfectioi'em vijuu intelli-@<)r. s, 22|f. 
gendi et ascendendi in Deitatem Filii et pluralitatem Personarum cum identiUite 

30 natiu-ae nobis paravit 

Quod ut capiamus, notandum, quod duplex sit verbimi: primum est 
intemum, quod propriissime dicitur verbum, et j)erfectissiiniun est et repraesen- 
tadviun et indicativiun Filii Dei, quip[)e quod in sola [wrfectissima natura, 
scilicet intellectuali vel rationali, invenitur, quod ex vidgari dicto accipitiu*, 

» quando solet dici de cogitationibus 'ecce secimi in corde loquitur', seu 5)?cin 
fyxi} fagt mix baS. Si cor tibi dicit, ergo verbum est, imo ita perfectum 
verbum, ut per tuam experientiam sentias, quod verbum oris incomparabiliter 
minus est et infirmiiLs. Nam nulli potes per verbum oris cor movere, quantum 
est cor tuum motum a verbo tuo interius, sicut solemiis dicere, quando nostra 

» consilia, quaerelas aut monita alii nolunt corde percipere, @ö Qtf)t iijVX Itit 
311 ^et^en, i. e. non movet hoc eins cor sicut nostnmi. Moveret autem si 
ipsiun intemmn verbiun possemas in eonun cor mittere, nunc autem soliun 
verbum extemum mittimus in eorum cor, imo incomparabiliter minus movetur 
ab eo quam nos ab ipso intemo. Quae si notasset inter alia mirabilia, quae 

» ex hoc sequuntur, ut infra dicendum est, hoc primum sequitur, quod hoc 
verbum est omnium verborum perfectissimtlm, 2do, quod manet intus nee 
potest perfundi foraiS; 3tio, quod memo ipsum novit nisi ipse qui habet, 
4to, quod hoc verbum est consilium, cogitatio, sapientia, iudicimu, veritas, 
intellectas ipsius JiQj^jjiß^ 5to, quod hoc verbum non citius foras mittitur 

^ 8ea .manifestato tUfil'us QUSlWl per verbum oris vd opus aliud corporis. Sic 

86 rerbm ^ riio^ ®* potegt 



'"{ e^t o^"^ 



24 Sermone ani ben S^^itn 1514—1517. 

nunc cogita de Deo, quod et ipse solus secum loquitur et dicit in corde 
8UO, primo quod est verbiun omniuni perfectissimuni, de quo hie lohannes 
loquitur, 2do, quod nianet in Deo nee potest effundi foras et extra Deuni, 
sed manet apud Deum et est Dens. Si enim non esset Dens, posset foras 
effimdi et separari ac aliis misceri: Sed hoc non potest, sicut nee hominis .■> 
verbura hoc potest. 3tio, quod nemo ipsum novit nisi ipse Pater, sicut in 

waui».ii,37.Euangelio dicitiu*: nemo novit filium nisi pater. 4to, quod hoc verbmn est 
consUium, sapientia, veritas, iudicium, cogitatio Dei, unde Christus vocatur 
sapientia et veritas Dei. 5to, quod hoc verbum non aliter mittitur foras 
nisi unitum cami seu humanitati, quae est velut verbum visibile vel opus lo 
Dei, in quo ostendit Deus, quid Christus sentiat et cogitet> unde et incamatio 
^a*. 3. 2. Christi singulariter vocatur opus Dei Habac. 3. Domine, opus tuum in medio 

^f. 10^.28. annonmi, est verbum abbreviatum et consunmiatum. Es. 10. Speranms 
autem in futuro inspicere in istud verbmn, cum Deus c#r suiun aperuerit, 
imo cum non efiiiderit verbum, sed nos introducet in cor suum, ut videamus i^ 
bona Domini in terra viventium, cum puram veritatem et sapientiam vide- 
bimus: interim enim manus et pedes, oculos quoque et aures ostendit et 
latus. Sed tunc cor quoque introspiciemus cum omnibus beatis. Non erit 
autem angustiun hoc verbum, sicut nostri cordis, sed infinitum et aetemiun, 
^aetissimum praebens omnibus spectaculum et gaudium. '» 

Corollarium I. 

Diabolus vel angelus potest verbum suum mittere internum et illud 
vehementissime movere, vel saltem potest aliquid fortius quam nostrum hi- 
terius verbmn est immittere, quia nos multo magis movet quam nos verlx) 
oris hominem. Experimur enim, quam fortiter moveamur vel ad invidiam, 25 
luxuriam, desperationem : quin etiam si permitteretur, certe pernio veret^ imo 
perderet quosvis. Hoc est sua cogitatio robustissuna vel species aliqua, 
W. &9M. 63,quam movet per talem suam cogitationem. robustissimam, ut Psalmista 
queritur: et fortes quaesiverunt animam meam. Sicut homo per clamorosäm 
vocem fortius imprimit suum verbum intemiun, quod imprimere i)er se non ^ 
potest, ita ille per speciem fortiter a se motam in nostrum cor dirigit im- 
petum, ut persentimus saepe et hoc, quando per potentiam nos tentat, sed 
quando per astutiam tentat, tunc quanto nos excedit in posse, ita et in 
astutia, quae tanta specie nos potest circumvenire, ut nihil sanctius nobis 
videatur. Disces hoc ex hominibus iraudulentis, quam mira caUiditate etiam 35 
astutos fallant hodie, quanto magis principes eorum! Heu quod tam securi 
sumus, et non timemus et nescimus tantam Diaboli astutiam! Yide quomodo 
haereticos et superbos fallat mira specie boni, ita ut malum nullum subtus 
videatur, vel etiamsi videatur, parum esse putent. Sic potest oculos nostros 



2 primo fel^lt 3 2do fel^tt 18 annorum est consumatom 



©crmonc aus» htn Sagten 1514—1517. 25 

faßcluare; ut in toto malo mülum malum videamus et in toto bono luülum 
bonum. Sive ei^o haec faciat suo verbo intemo vel aliquo vento et siHJcie 
spirituali moto a verbo eins ad nostrum cor, nos tarnen verbum sentimus, 
si volumus, quod nobis loquitur et suggerit. Si Diabolus hoc potest, quid 
5 erit^ quando Deuß suo verbo movebit ad cor damnatonnn talem speciem vel 
impetum? Haec erit vox virtutis et tonitru magnitudinis eins et clamor 
in media nocte, quae est auditio illa mala, a qua non timebit, qui hic timet 
Deum. nunc autem non ita clamat, sed leniter loquitiu*, ut est in Psalmo: W. 85, 9. 
audiam quid loquatur in me Dominus Dens. 

10 Corollarium IL 

Videtur quod verbum intemum sit uiliil distinctimi ab eodeni, nisi 
velut quaedam motio: nam videtur esse eiusmodi motio. Sed de hoc alibi 
et infra latius. 

Secundum verbum est extemum, sed hoc est propter aliud, intern lun 

15 autem propter nos ipsos: nam per intemum nobis, per extemum aliis loqui- 
raiu*. Videamus tamen et hic, quomodö verbum divinum significetiu* nobis: 
Primo, quod hoc verbum vocatur sapientia, veritas, iudicium, si salteipi est 
nomen tale; sed hoc totiun ab interiori verbum. Secundo, quia procedit ab 
ore incomprehensibiliter: quis enim dicat, quomodo formetiu' ab ore? Tertio, 

20 induit vocem. Quarto, indutum voce, cum sit unum, in multos dispergitur 
et multas aures replet. Quinto, maxima pars eins non venit in aures, sed 
in auras^ ubi non percipitur ab ullo, quia aura non habet aures. Sexto, ad 
aures cum pertingit, quod tamen non auditur et movet, et multae aliae con- 
ditiones mirabiles, quas relinquo aliis. Quia ergo Filius Dei incamatus 

» omnes istas conditiones habet, optime vocatur verbum. Nam primo quod 
sit sapientia et veritas, dictum est. 2do, ex ore altissimo prodit, sicut 
Eccles. 24. dicitur, ineffabilis scilicet^ 3tio, induit vocem, i. e. camem visi-@ir. m, 4. 
bQem. 4to, sie indutum et unum dispergitur in multos, quia a multis 
cognoscitur, et replet aures eomm per auditum fidei. 5 to, maior pars venit 

30 in auras^ quia multi increduli et pauci fideles. 6 to, ad auditum tamen venit 
et &cit se solum audiri, i. e. solam fidem, nondum speciem exhibet, sed 
tarnen in isto auditu intus efficaciter operatur eruditionem et salutem, sicut 
dictum Ps. 71. descendet sicut pluvia in vellus et sicut stillicidia stillantia ^f. 7», e. 
super teiram, quod proprium est verbi: hoc enim sie cadit super homines 

» et utique Christus sie descendit per praedicationes in populos quoscunque, 
uti sine opere manuum pluvia, et sine meritis gratia Christi descendit. Non 
invenitor autem verbum in alia creatura, quamvis in iam dictis literis in 
qualibet inveniatur aliquid^ quod ei vice verbi est et id ei facit, quod animae 
cogitatio vd corpQji boxnit^ verbum vocale. Quin videamus paululum pro 

6 ad feiÜ. . 17 est non mentale 28 et tamen 33 Ps. 21. 37 literis 

rarbum io qaalib^^ ^ ^^ 




26 



©ctmonc au^ ben 3fl^««w 1514—1517. 



nieclitatione nostra, ut, .si non in omni re verbiim inveinamus, ciiiod vetbiim 
Dei audiret, tarnen aliquid siniile verbo inveniamus, quod secimduni siiiim 
gradum, licet imjwrfectius, idein repraesentet. Igitiir ponatur: 



Creatiira 



Intellectualis 

Rationalis 

Sensiialis 

Auimalis 

Inanimalis 



Quae habet 

hiuic aetiini 

secunduiu, 

scilicet 



quo crcscit et 
augetur, ut 
perficiatur. 



proprie verbuin 

oogitationem, consilium 

Scnsationeni 

vitam seil, secundam 

Motuni 

Naiu verbo intelleetus singula nomina competunt sequcntia quodamniodo, 
(|uia verbum ef>t cogitatio, est quaedam intellectualis sensatio et intellectualis lo 
vita et intellectualis motio. Quare siugula qiiociue singulis aliquo modo 
com]>etere possunt. Sicut enim cogitatio rationalis creaturae est quoddam 
rationale verbum, quidam rationalis sensus, quaedam rationalis vita et ratio- 
nalis motio, sie sensatio sensualis rei est eins intentio vel verbum quoddam 
sensuale, cogitatio sensualis, quaedam vita et motio sensualis. Nam hoc ei is 
praestat sensatio in suo gradu et generc, (juod intellectus intellectuali et 
cogitatio rationali, motus inanimat^) et vita animato. Et licet inferiora aptius 
dicantur de superioribus, minus remota Metaphora, tamen etiam non inepte 
l>enitus 8uj>eriora de inferioribus dicunliu*, Ut aptius quidem dico, quod ver- 
bimi sit quaedam intellectualis vita et motio vel seasatio, quam quod motio 20 
sit quoddam inanimale verbum, sensatio, vita. Tamen siLstineamus int^rim 
et [)rosequanuir. Sic vita aniraalis rei est velut suus sensas, suum verbum, 
suus motus &c. Et motus inanimati est velut siumi verbum, suus sensus, 
sua vita &c. Et hoc ei praestat vita in suo gradu, quod caeteris sua, 
singulis singula. Distinguo autem intellectualem naturam a rationali, quod 25 
multis Philosophis absurdum videtur, sed tamen smpturae consonum, quia 
intellectus est secundum scripturas invisibilium et aeternonim, quae bcati- 
ficant. Quem meo iudicio B. Augustinus ]K)rtionem rationis superiorem 
nominat et virum, sicut rationem inferiorem mulierem, quae in temporalibus 
versatiu*, cuius scilicet omnia opera, quae ingenio et industria mirabili fiunt 30 
in terra, non curans an Deo placeant vel futuronim beatitudini prosint. Quare 
^f. 94, 11. huius magis cogitatio quam verbmn dicendum est, ut Ps. 93. Dens scjt 
cogitationes hominimi, quoniam vanae sunt. Intellectus autem solius proprie 
est verbum, quia est cogitatio stabilis, vera et aetema, non vana. Perseverat 
enim in aetemum quantum de natmti sua est, utcimque deficiat, sed cogitatio S5 
rationis tandem desinet cum omnibus operibus. Igitur sicut intellectus vel 
ratio, dum secum agit, se movet, secum loquitur, verbum profert intus ac 
sie iam velut sentit ac vivit vitalemque actum sensationemve intellectualem 
ex se suscitat, quando indicat Deum Patrem sibi suum apud se verbum 
proferre, Ita sensualis natura, dum sensum vel sensationem facit, seipsam 40 



^ 



7 vita 0cU. secanda 



8 Motu 



©eniwne au^ ben ^al^ten 1514—1517. 27 

08tendit et siiscitat et quodammodo vivificat et seipsani producit, ut sit in 
sen^n, ubi prius non erat. Ita de aiiiniato, qiiaiido crescit, floret, fructificat, 
iam velut ex seipso prooedit et producit aliquid sui et tarnen non seipsum 
deserit: ita et in Deo fit. Imo est sie inanimatum: dum movetur, quodam- 

.> modo crescit et profidt, quomodo prius non fiiit. Quia sicut per Cognitionen! 
suam intellectus et ratio et sensus proficit in id, in quo prius non fuit, Ita 
animatum per incrementum suum et inanimatum per motimi siium proficit 
in idy in quo prius uon fuit; ac sie in se ipso iam sese multiplicat et 
phirificat^ non tarnen recedit a se ipso, imo maxime manet idem. Ita in- 

10 effabiliter Dens, dum se intelligit, dicit, sapit, sentit, profundit et agit ac 
intelligibili, imo superintelligibili quodam motu movet, manet idem et tamen 
seipsum multiplicat Imo nisi idem ipse maueret, non posset ita, sese 
multiplicare, sicut nee res, dum movetur, nisi eadem maneret, sese multipli- 
care posset, nee sensus sensu, nee intellectus cogitatione, nee vivum 

IS incremento multiplicaretiu', nisi idem maneret. Si enini aliud fieret, iam non 
ipsmn moveretur, sentiret, cresceret, cogitaret, intelligeret, sed illud aliud. 
Quocirca non sequitur: sese multiplicat vel profundit, ergo se deserit. Imo 
oontrarium: dum se multiplicat^ maxime idem manet et fit Videmus itacjue 
quomodo in qualibet re et creatura multipliciter elucet processio verbi ex 

20 Patre, licet non aequaliter in onmibus. Nam motus rei inanimatae imper- 
fisctissime quidem id ostendit, (^uia parva est multiplicatio ista, qua idem 
moltiplicatur, quando in multa movetur, non tamen nulla. Sicut autem 
motus est ipsa essentia Dei secundiun Aristotelem, qui dicit, quod sit actus 
mobilis in quantum huiusmodi, Similiter est dicenekun, quod multo magis 

25 nascentia animati est ipsiun animatum in quantum huiusmodi, quia est actus 
vivi in quantum huiusmodi. Accipio autem nascentiam vel incrementum 
propter penuriam nominiun hie pro onmi actu animati, sicut motus est 
onmis actus inanimati et sensus sensitivi, cogitatio rationis, verbum intellectus. 
^tnr sicut motus non tantum localem significat, sed etiam alias si)ecies, 
30 quibus res ipsa multiplicat in seipsa, ut albedo, quantitas <&c., ita nascentia 
hie sit nutritio, augmentatio, generatio, quae est actus ipsius vivi vel ipsum 
vivum, non in quantum est arbor, lignum, herba, sed in quantiun huiusmodi, 
i.'e. vivum, secundum Philosophiam Aristotelis. Ita sensatio est nonnisi 
ipsa essentia sensitivae rei, i. e. est actus sensitivi in quantum huiusmodL 
s Sic verbum est intellectus ipse in quantum huiusmodi. Quae onmia ex 
identitate motus cum mobili facile intelliguntur, quia onmia illa quidam 
motos sunt, ut dictum est Ita ergo et Filius Dei est ipsa essentia Dei, et 
esse divinum est ipsum verbum, solo scilicet illo ineffabili et superintelligibili 
motu ab eo desoendens. Ulterius etiam id perpende, quod omnis res motu 
• el non secundiun ^^ attingit terminum ad quem, vel saltem non in quantum 



10 inteUi^t ^ ^ jnaneret^ non sese 



28 Sermone mti bcu :3al^ten 1514—1517. 

est, 8ed in quantum mobile est attingit^ Sic sensiudis natura non per esse, 
sed per potentiani sentiendi pervenit ad sensibile vel sensationem. Ita ratio, 
ita intellectus, ita Dens non per esse, sed per produeere suum sese multi- 
plicat Hoc est, quod essentia nee generat nee generatur. Quare sequitur, 
quod B. Augustinus optime dicit, quod mens, memoria, voluntas, seu mens, 5 
notitia, amor sunt ima vita et tres vitae. Sic, si in re inanimata diceret^ 
res, motus, quies simt unum et tria, quia dum res est iam apta est moveri, 
et sie ex esse fluit motus, non in quantum est, sed quia, dum res est, est 
mobilis, ex qua mobilitate fluit motus, ex utroque autem, motu et mobilitate, 
oritur quies et finis motus. In omni enim motu sie fit, ut pars acquisita lo 
cesset acquiri et sit ibi quies mobilis, et ita eadem res respectu termini 
quem quaerit movetiu*, sed respectu eins quem acquisivit quiescit Quare 
sibi et movetur et quiescit^ sibi incipit semper et desinit^ sibi est in principio 
et fine semper. Ita in divinis fit: ubi semper Dens movetur et quiescit 
(paroe, lector, verbis indignis tantae rei expressione) , movendo filius, quie- a 
scendo Spiritus Sanctus procedit. Quia Spiritus Sanctus finis est emanationis 
Dei, imo dum semper ex Patre profluit motus, i. e. filius, semper ex utroque 
provenit quies, in qua et mobile et motus finitur. Sed motus iUe aetemus 
est ibi, ita et quies aetema. Vide quam apte serviat Aristoteles in Philo- 
sophia sua Theologiae, si non ut ipse voluit, sed melius intelligitur et so 
applicatur. Nam res vere est elocutus et credo quod aliunde furatus sit> 
()uae tanta pompa profert et iactat. Sed tamen veniam peto, o Dens, quod 
de tua penitissima natura, licet in gradibus a Te constitutis ascendens, tarn 
indigna loquor et exercito. 

Nunc ad mores veniendum est et discendum inprimis, quod sicut 25 
verbum Dei caro factum est, ita certe oportet et quod caro fiat verbum. 
Nam ideo verbum fit caro, ut caro fiat verbum. Ideo Dens fit homo, ut 
homo fiat Deus. Ideo virtus fit infirma, ut infirmitas fiat virtuosa. Indult 
formam et figuram nostram et imaginem et similitudinem, ut nos induat 
imagine, forma, similitudine sua: ideo sapientia fit stulta, ut stultitia fiat so 
sapientia, et sie de omnibus aliis, quae sunt in Deo et nobis, in quibus 
onmibus nostra assumsit ut conferret nobis sua. Efficimur autem verbum 
vel verbo similes, i. e. veraces, sicut ipse homo vel homini similis, i. e. 
peccatori et mendaci, sed non peccator et mendax, sicut nos non Deus 
efficimur nee veritas, sed divini et veraces vel divinae consortes naturae, ^ 
quando assumimus verbum et per fidem ei adhaeremus. Nam nee verbum 
ita factum est caro, quod se deseruerit et in camem mutatum sit, sed quod 
assumsit et sibi univit camem, qua unione non tantum habere dicitur camem, 
sed etiam esse caro. Ita nee nos qui sumus caro sie efficimur verbum, quod 
in verbum substantialiter mutemur, sed quod assumimus et per fidem ipsum ^ 
nobis unimus, qua unione non tantum habere verbum sed etiam esse dicimur. 
[; Sic enim Apostolus ait: Dominus Spiritus est^ et qui adhaeret domino unus 



Getnume an^ bcn 3^^^ 1514—1517. 29 

spirituB est Et loh. 3. Sic est omnis qui ex spiritu natus est, item: qiiod Soft. 8,8. 8,6. 
ex spiritu natom est, Spiritus est. Et Apostolus: ut simus iustitia Dei ina.ttor. 6,21. 
illo. Quomodo ergo Spiritus et iustitia et veritas et sanctificatio et r^num 
dicimur, ita et verbum et sapientia et virtiis, quia facta est ludaea sancti- 

5 ficatio eius, Israel potestas eius. Et cuni Christi vestis sit iustitia et sanctitas 
et gloria, nos autem vestis ipsa simus, ergo iustitia et gloria sumiis. Oportet 
autem, quando verbum assumimus, nos ipsos deserere et exinanire, nihil de 
nostro sensu retinendo, sed totum abn^ando, et sie sine dubio efficimur 
illud^ quod assumimus, et ita portat Dominus in hac vita omnes verbo 

10 virtatis suae, nondum reipsa. Nulli enim credenti hie dantur quae credit, 
sed verbum fides futurorum, et in hoc suspensi et captivi totum verbum 
snmus, imo et in fiituro portabit nos verbo, sed hoc erit verbum indivisibile 
Qlud aut incamatum, hoc sine voce, sono, literis erit. Interius illud autem 
sono, voce, literis est involutum, sicut mel in favo, nucleus in testa, medulla 

w in cortice, vita in came et verbum in came. Nee id minim, quod nos 
verbum fieri oportere dixi, cum et Philosophi dicant, quod intellectus sit 
intelligibile per actualem intellectionem et sensus sensibile per actualem 
sensationem, quanto magis id in spiritu et verbo verum est! Sic enim 
Aristoteles ait: Intellectus impossibilis est nisi eorum, quae intelligit, sed 

^ potentia est ipsa omnia, et ipse est quodammodo omnia. Sic etiam appe- 
titns et appetibile simt unum, et amor et amatum, quae omnia substantialiter 
mtellecta falsissima sunt Sed sie quia intellectus et affectus dum desiderant 
sua Obiecta, in quantum sie desiderantes, habent se velut materia appetens 
formam, et secundum hoc, i. e. in quantum desiderantes, non autem in 

* quantum subsistentes, sunt pura potentia, imo quoddam nihil et fiimt quod- 
dam ens, quando obiecta attingunt, et ita obiecta sunt eorum esse et actus, 
sine quibus nihil essent, sicut materia sine forma nihil esset Pulchra haec 
Hiilosophia sed a paucis intellecta altissimae Theologiae utilis est. Sic v. g. 
Dens Obiectum beatitudinis est ipsa essentia beatorum, sine qua beati nihil 

* essent onmino, sed dum attingimt ipsum fiunt velut ex potentia aliquid. 
Qnare Dens est actus. Sed de hoc alias. 



13 incanuitnin hoc literiB, erit 



30 ©etmone au% ben So^f" 1514—1517. 



SERMO' 

[de propria sapientia et voluntate,] 
in die S. Stephani Anno 1515.* 

TOott^.23^. I 7" cce ego mitto ad vos Prophetas, Sapientes et Scribas. Quare 

J ^ non dielt: mitto ad vos lustos, bonos aut alio voluntatis et virtutis :, 

vocabulo insignes, sed tantum eos, qui in verbo et sapientia excellunt? Nam 
in istis tribus tria genera hominum verbo eniditonim signifieantiu' Sicut 
triplex tauditur et oritur eruditio. Primo enim a Deo ipso immediate alii 
afflantur^ sine humano magisterio, sola divina inspiratione et revelatione 

2.¥(tT. i,2i.eruditi^ et lii sunt Prophetae, ut 2. Petr. 1. Spiritu Sancto inspirati locuti lo 

sunt saneti Dei homines nee unquam volimtate hiunana est allata prophetia. 

Secundo, non tantum a Deo, sed a Deo per homines et in voce viva: sie 

onmes erudiuntur ad iustitiam a Deo per ministerium hominum, et hi sunt 

%^Jj^* sapientes, ut Ps. 36. Os iusti meditabitur sapientiam, et alibi: os meimi 

loquitur sapientiam. Tertio, neque per ministerium hominum nee tarnen a v* 
solo Deo, sed ex lectione scriptiu-ae, scilicet qui l^endo et meditando sese 
exeroent ad cognitionem veritatis, facti potentes interpretari scripturas et 
scribere legenda. Igitur sicut triplex est verbiun, scilicet cogitatiun et mentale, 
dictiun seu vocale, scriptum sey scriptile, ita simt tripllces eruditi, Prophetae 
qui corde, Sapientes qui aure, Scribae qui oculo doctrinam percipiimt, et *> 
vivacior est eruditio sicut cogitatione quam voce, ita voce quam scripto. 
Quia litera est vox mortiia, vox autem est litera viva, sed tamen est adhuc 
cogitatio mortua, Cogitatio vero digito Dei scripta est vita vocis et literae. 
Quia magis movet vox quam litera, sed plus cx)gitatio quam vox, imo Dens 
scribit in cordibus et facit Prophetas, homo scribit in auribus et libris voce s«& 
et litera. Quaeritur igitur, ut dixi, cur hos tantum mittat et non iustos? 
Respondetur: ad ostendendum, quod omnis rebellio est ex sapientia camis, 
quae non potest subiici Deo, cum omnes hal)eant zelum Dei et arbitrentur 
sc bona voluntate obsequium Deo praestare, sed non secundum scripturam, 
nee humiliant suum sapere et sensum. Idcirco iustum, pium, mitem requinint ^o 
et recipiunt, sed venmi, certum et sapienteni repudiant. Tota conflictatio 
est de mediis ad finem: de fine consentiunt omnes. Omnes volunt salvari 
et Deo placere, sed dissentiunt in eo, in quo ])lacendum est. Idcireo sujxTbi 



10 2. Petr. 2. 12 viva sie 14 »apicntia 

>) Söfd^er I ©. 243-251. Erl. I ©. 55-Ü6. Söalc^ XII ©p. 216C-2183. «) %m 
26. 3)eccmbf r 1514. \Jöf^cr mcrft an: Sermo habiius in Aedicula Angiistinianoiiiin. 



> 



©crnwiie ou§ ben Sollen 1514—1517. 31 

semper contra iustitiam Del pugnant et stnltitiam aesdmant^ quae sapientia 
eis mittitur, similiter veritaB eis mendaciuin videtur. Imo persequuntur et 
ooddunt eos, qui veritatem dicimt Sic eniin et ego semper praedico de 
Christo, Gallina nostra, eflScitor mihi eirans et falsmu dictmn *Vult Dominus 

5 esse gallina nostra ad salutem, sed nos nolmnus.' Hoc est enim, quod dixi, 
quod nos nostris iustitiis prorsus salvari non possmnus, sed siib alas huius 
gallinae nostrae oportet nos confiigere, ut quod minus in nobis est de eius 
pknitudine acdpiamus. Sic enim Malach. 4. Et orietur vobis timentibus SRot. 4, 2. 
nomen meum Sol iustitiae et salus in pennis eius. Et Psalm. 90. Scapulis 9f. 91. 4. 

10 suis obumbrabit tibi, et sub pennis eius sperabis. Et Psalm. 62. Et in^. 63,8. 9. 
veLamaito alarum tuarum sperabo, me suscepit dextera tua. Alioquin qui 
securos incedit in iustitia sua, rapient eum vultures, crudclissimi daemones. 
Eoce autem expandit Dominus noster alas suas in cruce, ut nos suscipiat: 
nunc vero non tantum ab eis alis recedunt in sua propria bona opera, insuper 

15 ncdunt audire vocem vocantis gallinae. Nolunt, inquam, audire, quod iustitiae 
eorum peccata sint, quae gallina egeant, imo quod peius est, versi in vultures 
etiam ipsi alios a gallina rapere nituntur et i)er8equimtur reliquos pullos, 
qui in misericcn^a huius gallinae s{>erant salvari, ut abstractos a fiducia 
Oiristi et improprie iustitiae iiduciam indutos certius devorent. Ita fit, ut 

» gratiam maxime impugnent, qui eam maxime iactant. Sicut ludaei tunc 
pitHiius iustitiam persecuti sunt, quando propter iustitiam persecuti simt 
institiam, id scilicet iustitiam statuentes, quod sibi placuit, Ita isti hoc gratiam 
vocant, quod ipsi somniant Sed State firmiter, neque moveatur ullus contra- 
dictionibus: sie enim oportet fieri. Prophetae, Sapientes, Scribae, dum mi1>- 

» tontor ad iustos, sanctos, pios, non recipiuntur ab ipsis, sed occiduntur, 
recipiuntur autem ab iniustLs et peccatoribus, publicanis et meretricibus, 
quoniam hi cupiunt doceri et sunt ieiuni, illi vero satiui et docti nimis. 

Doctrina Prima. 

Cum Deus onmes homines velit salvari et nullus homo velit damnari, 
» sola sapientia camis facit, quod sapientia Dei nunc dicat 'ego volui, et tu 
iKdnisti\ Mirabile enim est, quod contradicat sibi et discordet vohmtas Dei 
et Doeti^ Sed tamen patet primum 1. Timoth. 2. et experientia cuiuslibet 1. tim. 2, 4. 
propria. Die enim dicit: Deus qui vult omnes homines salvos fieri et ad 
agnitionem veritatis venire. Et Ezech. 18. Nimi quid voluntatis meac est ^ef. is, 23. 
» mors impii? Et Psalm. 29. Quoniam ira in indignatione et vita in voluntateuf. 30, 6. 
eius, et sapi^tiae: Deus mortem non fecit nee delectatur in perditione im- ffici»^. 1, 13. 
picvum. Item: stuiabües fecit nationes orbis &c. Et quilil)et requisit^is, an ajfidij. 1,14. 
velit salvari, respo^j^^ 'volo', damnari, et respondet 'nolo\ Et non mira- 
biliter ßt, ut A?fv> ^ _.> vohmtas Dei et homuumi, et altera dicat ad alteram 

11 dextem . 35 pgalm. 27. 



X 



32 Setimme ou8 ben Salden 1514—1517. 

*voliti et noluisti*. Nam ista Svnteresis in voluntate humana in perpetuum 
manety quod velit salvari, bene beateque vivere, nblit et odiat damnari, sicut 
et rationis Synteresis inextinguibiliter deprecatur ad optima, ad vera, rect«, 
iusta. Haec enim Synteresis est consen^atio, reliquiae, residiium, superstes 
portio naturae in comiptione et vitio perditae ac vclnt fomes, semen et r. 
3cf. 42, 3. materia resuscitandae et restaurandae eins per gratiam, sicut Esaias : Anm- 
dinem conquassatam non oonfringet et linuni fiuuigans non cxtinguet, quasi, 
diceret 'sed potius redintegrabit, oonsolidabit, accendet et inflammabit'. Sic 
3ff. 1, 9. idem: nisi Dominus reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, i. e, 

moraliter loquendo, nisi Synteresin et reliquias naturae conservasset, tota lo 
^tob 14,7-9. periisset. Et Hiob: lignum habet spem, si praecisum ftierit^ rursiim virescit, 
si mortuus fiierit in pulvere tnmcus eins et senuerit radix eins in terra, ad 
odorem aquae germinabit et faciet comam, quasi cum primum plantatum est 
Besuscitabilis itaque est natura, nisi ponatur obex et gratiae resistatur, quod 
faciunt impii, qui freti sua Synteresi et prae voluntate ac sapientia propria is 
nolunt restaurari, sed sani sibi videntur. Igitur adeo radicaliter ista portio 
voluntatis inest^ ut etiam in danmatis sola sit causa totius pene infemi, quod 
nolunt eum et volunt contrariam salutem inaestimabili vehementia, Sic enim 
ait B. Augustinus, quod dolor est dissensio animi in his, quae nolentibus 
accidunt, ergo contra voluptas et gaudium est consensio animi in his, quae w 
volentibus accidunt, ac per hoc impii in aetemum quaerunt iiigere damnationem 

%\. 1, 4. et movebuntiur aversi ab ea et tarnen ubique in eam current Unde Psalm. 1. 
describuntur fiituri sicut pulvis ante faciem venti, scilicet semper agitati et 

W. 1. 3. fiigientes horribili terrore, et tamen non effngientes horrenda miseria. lusti 

autem radicabimtur in Deo secus decursus aquanim, i. e. mundanarum » 

voluptatum torrentem. 

Corollarium. 

Mirabile quod ea sola voluntate punientur peccatores, qua Deo volenti 
salutem omnium et nolenti damnationem ullorum sunt conformes, i. e. volun- 
6pt. 1, 26. täte salutis et noluntate damnationis. Patet Prov. 1. ¥jgo quoque deridebo ao 

^f. 1, 6. vos et subsannabo, cum id quod timebatis vobis advenerit. Item Psalm. 1. 

W. 109, 7. Desiderium Peccatonim peribit, et Psalm. 108. Oratio eins fiat in peo- 

Wfi«ii. 6, 1.«». catum. Et Lib. Sap. Spes impii &c. Est enim, ut dixi, ex Deo indita ista 

l)ona voluntas in homine indelebiliter, imo per ipsam maxime punietur, cum 

non possit nolle poenam et non possit non velle quietem et salutem. ss 

Secunda pars conclusionis probatur, quia sapientia camis dispcrgit 

voluntatem Deo conformem, ut velit non in quo debet et in quo Dei voluntas 

vult salvari eam, sed in quo sibi videtiu* et in quo ipse homo eligit beatus 

esse et salvari. Hic enim diseordia oritur inter Deum et hominem, scilicet 

«ottii. 5, 25. in via, non in fine, ut Matth. 5. Esto consentiens adversario tuo, diun es <« 

4 conRervatio roliquiao 31 PBalm. 'J. ;)2 i'ftalui. 107. ;M Spen iuRtorum 

40 Matth. 7. 



©ernwnc aud beit 3a^tcn 1514—1517. 33 

com eo in via, quasi dioeret 'in finem eundem tendunt^ sed in eandem viam 
sibi n(m oonsentiunt Sapientia Dei et Sapientia cami8\ Sicut duo operarii 
idem opus intendunt, sed diversis studiis et contrariis mediis discordique 
oonsilio, quorum alter necessario errabit et alter soliis recte procedit Ut si 

& daorum aedificantium alter ligna recte et apte componat et formet ad domum, 
alta* vero ab eo dissentiens velut meliori consilio superbus lignum componat 
ad pontem, sepem vel aliud et tarnen domum intendat, hie non aedificator 
sed dissipator est. Sic si sartor intendat tunicam formare et abundanti con- 
silio proprio, ut ceteris dissentiat, caligam tandem efßciat. Et Horatius: 

10 Amphora coepit institui ciurente rota, cur urceus exit? Et idem: Partiuiimt 
montes, nascetur ridiculus mus. Omnes ergo in fine consentiunt, recti et 
perversi, docti pariter et indocti, sed quia dissentiunt consiliis et mediis, 
ideo alterutri fraudantur fine intento. Ubi dicere possunt recti ad perversos 
'certe noluistis, nos autem voluimus'. At illi 'utique idem voluimus, sed non 

li potaimus\ Qnare? Quia sapientia propria obstitit. Sic hominum alius in 
honore, alias divitiis, alius sapientia, alius iustitia sua quaerit salvari, et hoc 
ipso dissentit Deo per suum sensum, per sapientiam camis, per consilium 
proprium, cum Dens per humilitatem cnicis et per confessionem peccati velit 
ad finem salutis adducere. Hoc enim est consilium impiorum Psalm. 1. 9f. h i. 

» Geoeratio vero rectorum benedioetur. Dicuntur enim boni corde et recti 
corde, quia hi propter recti consilium ad finem salutis, illi vero, quia peccata 
in remissionem habent et zelum Dei et finem salutarem quaerunt sed non 
secondum scientiam. Unde in Scripturis nihil nisi ista sapientia quaeritur 
extingoi et hmniliari, ut homo audiat vocem Dei ipsum docentis et duoentis 

IS p^ vias rectas ad finem, quem ipse vult, sed per se attingere et invenire 
neqnit. Sic Psalmus: Hodie, si vocem eins audieritis, nolite obdurare corda 9f. »M. 8. 
vestra. Sequitür: semper hi errant corde, quasi diceret 'zelum habent et^f. »s, lo. 
bonam voluntatem, sed erroneam\ Et Psalm. 111. Exortum est in tenebris^. 112,4. 
IvaDea rectis corde. Et Psal. 96. Lux orta est iusto, i. e. credenti verbo et vf. 97, 11. 

» ooDsilio Dei, proprio abiecto. Et rectis corde laetitia. Item Psalm. 32.^. ss. 1. 
Exnltate, iusti, in Domino, i. e. creduli consiliis Dei: JRectos decet collau- 
dado. Et ibidem: Dominus dissipat consilia gentiiun, reprobat autem cogi- ^. 33, 10. 
tationes populorum et ooasilia Principum. Sic per totum Psalmum octo-9f. 119. 
narimn per singulos pene versus oratur lex, mandatum, verbum, eloquium, 
s indicium, iustitia, iustificationes, i. e. rectum medium a Deo ad finem, quem 
omnes volunt: non enim necesse est orandiun ut bonum velimus, sed ut 
recte vdimus et verum bonum. Unde et in hoc Euangelio Dominus non 
iustos, bonos, pios, sed Prophetas, Sapientes, Scribas promittit se mis^urum, 
scOicet quia duces et rector^s, consiliarios rectos, per media recta missunis 
I» tota cnra oontro aahjentiani camis et consilium hominis laborat et sollicitus 

20 hom cordi A'ceret^t 30 Idem 



34 Sermone ouS ben 3^^^ 1514--1517. 

est Est enim sapientia carnis^ quae vulgo significatur Stttttligtett, Senso- 
alitas^ in proprium consilium^ hoc est^ quando ratio sapit et dictat quae sibi 
recta et boua videntur, cum hoc non possit sed de Deo petere debeat, ut 
dooeatur a Spiritu eius^ quae recta et bona non videantur sed sint Hino 
verbum factum est et sapientia Dei abscondita et exinanita^ ut nostram 5 
quoque hanc pessimam sapientiam absconderet et exinaniret, quae est 
plena vanitate, errore et peccato. 

Doctrina Secunda. 

Quicunque non Christi consiliis obedit et a propriis suis redit^ etei non 
occidit, tamen quia de generatione occidentium est, omnis sanguis iustus lo 
Suc. 11, SS. super eum erit. Et sie dicit Christus: qui non est mecum contra me est, et 
suc. 11, 48. &pud Mattheum: profecto testificamini quod oonsentitis operibus patrum 
vestrorum, illi enim occiderunt &c Cum tamen non occidissent ipsi eos. 
Et ratio est, qui non recedit a generatione occidentium Prophetas, opere 
testatur, sc illis consentire, sicut qui cum ftiribus et latronibus conversatur, is 
et ei placent für et latro, est participaturus et poenam, sie pardcipavit et 
culpam, etsi neminem ipse laeserit opere. Sicut hodie Paulus S. Stephanum 
«pfl. M, io.l&pidavit, ut ipse in Äctibus confitetur, ludaeorum lapidantium manibus, Sic 
onmibus hominibus malis imputatur sanguis Christi et omnium Sanctorum 
eins, eo quod sint de generatione et sorte eorum, qui occiderunt eos et effii- io 
derunt eorum sanguinera. O horribile verbum! O omni studio fiigienda 
sapientia camis! Nam qui amat sensum propriiun, sapientiam camis, con- 
silium suum, quid amat nisi arma quibus occisus Christus et Sancti eins? 
Quis enim occidit eum nisi furor et amor sensus proprii? Si ergo tu prin- 
cipis iilium non quidem occideris, delecteris auteni armis, machinis, studiis^ s& 
consiliis, imo utaris illis et prohibente principe sub poena capitis, eadem 
anathematisari et proiici, tu ea iactes et reserves, nonne iam vel similia 
facturum vel eadem fecisse arbitrans, imo inobedientem praecepto damnabit? 
Ita fiet Omnibus, qui consilia sua diligunt, quoniani diligunt instrumenta 
mortis Christi et omnium iustorum Dei, quae tamen quilibet summe odisse so 
debuerat, si amicus esse vellet. Frustra itaque est excusatio, quod Christum 
et iustos non occideris, si tamen arma in manu teneas, quibus occisus est. 
Si enim interroget 'quid haec sibi volunt?^ Bespondebis 'mihi placent et pulchra 
videntur\ At ille 'Haec sunt^ quae mihi filium meum occiderunt^ et siquidem 
ignorasses, ignosci tibi posset, Sed cum iam scias ea arma esse cruenta et ^ 
mortem Christi sanguinolentis notis testantia, utique horrere debuisti et non 
amar^ sicut filius horret arma, quibus occisus est pater fraterve suus\ Igitur 
Draco iste ruiiis et sanguinolentus, cuius arma sunt fiiror, superbia, ira &c. 
similiter cruenta, sümmo studio, imo horrore fiigiendus et ad humilitaton 



12 profecti 16 poenam sie 



Sermone miS ben 3a]^n 1514—1517. 35 

sensus pia festinatione oonandum. Ab hac ergo generatione retrahit Salomo 
Prov. 1. Si lactaverint peccatores &c. Item: festinant ut eifundant 8«^-|Ji {'{J* 
guinem. Et ad Born. 3. de tota illa generatione: veloces pedes ad effiindendum SRSm. 3» 15. 
sanguinem, seilicet propter communionem societatis et incorporationis, licet 
i ncm propter identitatem operationis. Act. 2. Salvamini a generatione istaH^Hi. s« 40. 
prava. Et Ps. 11. Tu, Domine , servabis nos et custodies nos a gene-9f. 12, 8. 
radone hac in aetemum. 

Corollarium. 

Quoties 1108 proprio sensu percipimus moveri ad statuendam propriam 
10 opinionem, cmn gemitii detestari nos ipsos debemus et noBtram deflere 
miseriam, Quia seilicet horribile est in Christiane inveniri stimulum istum 
mortis, quo Dominus eins Christus perpunctus est, et vivere ac militare 
contra Dominiun suum, qui pro Domino suo etiam mori deberet omni militia 
strenuissime pugnans. Habemus itaque semper in nobis magni luctus materiam 
li et humillimae eonfessionis occasionem, qnod seilicet generationis istius inter- 
feetricifi iustonun cruenta iacula in nobis percipimus adhuc snperesse, pix)pter 
quae nisi doleamus et gemamus, merit^ super nos veniet omnis sanguis 
iostus, qui effiisus est &c. 

Doctrina Tertia. 

» Et si Deus imposuit nobis impossibilia et super virtutem nostram, non 

tarnen hie uUus excusatur. Qui sc excusat, maiorem incurrit accusationem. 
Primnm patet, quia invisibilia proponit, in quibus nos vult salvari, quae 
sapientia camis non potest aestimare, quia non capit. Insuper quia lex 
spiritualis est, sapientia autem camis camalis, non potest in illam, ut im- 

» pleat Sic ait Apostolus ad Rom. 8. Prudentia camis mors est, non enimstdin. 8,6.7. 
est snbiecta Deo, nee enim potest. Ideo cum simus camales, impossibile 
est nobis legem implere, sed solus Christus venit eam implere, quam nos 
non possumus nisi solvere. Nam quod erat impossibile 1^, ait Apostolus, stsm. 8, 3. 
in quo infumabatur per caraem, ecce impossibilis est lex propter camem. 

» Venmtamen Christus impletionem suam nobis impertit, dum seipsum gallinam 
nobis exhibet, ut sub alas eins conftigiamus et per eins impletionem nos 
qnoque legem impleamus. O dulcis gallina! O beatos pullos huius gallinae ! 
Secimdam patet, quia ideo imponit, ut quaeratur gratia et agnoscatur, 
evacaeturque sapientia camis. Per legem cognitio peccati. Nam si cogno-wsm. 3, 20. 

s scator, qnod nullis consiliis, nullis auxiliis nostris concupiscentia ex nobis 
poasit auferri, et haec contra legem est, quae dicit 'non concupisoes', et ex- 
perimur omnes invincibilem esse concupiscentiam penitus, Quid restat, nisi 
Qt sapientia camis cesset et cedat, desperet in semetipsa, pereat et humiliata 
aKimde quaerat auxilium, quod sibi praestare nequit Ideo dicit: quoties flRatt4.S3^. 



2 fimtinandnm nt efliindam 25 Rom. 6. 29 inquinalMitur 30 galliium 

•e oobie 

8* 



36 ©ctmone ou§ ben ^afyctn 1514—1517. 

volui congr^are &e. Ecce quomodo etiara offert gratiam non qua^irentibus! 
Maior ergo est acciisatio, quod non solum non quaerit gratiam, ad quod 
per l^m monebatiir, sed et oblatam respuit et spiritiii gratiae contumeliam 
facit et sanguineni, in quo mundatiis est, pollntiim ducit. Pollutum sane 
ducit, dum ipso velut non opus Habens suis consiliis sese iuvare praesumit^ r. 
non credens, audire nolens, se reum legis et impotentem implere. Ideo 

aRatt4.23^8.domus eins merito relinquitur ei deserta. Sed nos ut simplices pulli cum 
*f. 86, 8. S. Stephano oremus et in velamento alarum tuanun exultabunt. Et 

jjj^g^'j' Jiterum: sub pennis eins sperabunt. Rom. Misit Dens filium suum in simili- 

tudine eamis peo<*ati et de peccato damnavit peccatiun, ut iustificatio l^is lo 
in nobis impleretur. lUud autem, quod dictum est de voluntate hominum 
quod sit conformis voluntati Dei, intelligendiun est de Synteresi voluntads 
seu superstite portione, quae naturaliter vult bonum. Nam de tota voluntate 
loquendo aeque ipsa deficit in amando bono, sicut ratio in intelligendo recto 
et vero. Sicut ergo Synteresis rationis etiam conformis est Sapientiae Dei, i"» 
licet tota ratio onmino difformis sit ei, ita Synteresis voluntatis est conformis 
voluntati Dei: nam cum utrique ponantur invisibilia et abscondita, tam ratio non 
ea capit quam voluntas ea non amat, licet per SjTiteresin inclinentiu* et apta 
sint ea nosse et amare. Ela enim coeca est, ista autem infirma. Ideo illa 
nomiisi verosimilia, i. e. apta et apparentia sive intus sive foris cognoscit, ^ 
ista similiter eadem diligit non potens se super ea levare, ut diligat prae 
Ulis invisibilia« Invisibilia autem dico solum ea quae sunt in Deo, visibilia 
autem quaecimque non sunt Dens ipse, ut sapientia, virtutes, dona gratiae. 
Haec enim etsi non sint sensualia et carualia sive corporalia, sunt tarnen 
apparentia et homini praesentialiter cognita. Ideo in bis maxime pereunt 25 
Haeretici et Superbi, dum ea pertinaciter diligimt, quasi ideo Deum diligant, 
quia haec diligimt Inde enim zelant et fiuimit, ubi reprehenduntur in istis 
et defendunt se ac zelum Dei sine scientia exercent. Verum praeceptum 
'diliges Deum tiuun super omnia' non dicit Mona Dei' &e, sed simplieiter 
invisibilia praecipit diligi, quae in rationem hominis non ascendunt, nee sü 
oculus vidit, nee auris audivit. Inde enim isti, (juantumlibet sapiant et bene 
vivant, recte adhuc de sapientia camis \'ivere dicendi sunt, imo abundantius 
forte quam omnes alii qui corporalia tantunmiodo sapiant bona. Signum 
horum est, quod ser\d sint sine timore ac occultissimc superbi. Praeceptum 
enim istud ^diliges Dominiun Deum tuum' satis abunde utriusque morbum » 
indicat, dum inspicimus quae diligimus visibilia et eadem sapimus, quae 
tamen prohibentur ibi. Imo pro illuminatione rationis incamatiun est verbum, 
sapientia Patris, et pro sananda voluntate missus est Spiritus, Sic ut Die 
lucem rationi, hie ignem voluntati conferret, ac sie intelligeret et amaret in- 



4 poUutani duoit 6 veram legis 8 oremus, et ol^ne 9(nbeutitnfi bet 2Me. 

IC ita Hynteresis voluntatis est eoiiforiiiis voluntati Dei fe^Ii. 19 certa est 20 aperientia 




©ctmonc au«> bcn 3o^«tt 1514—1517. 37 

visibilia et 8upra se existentia, quae per Synteresin apta est intelligere ac 
amare^ sed inipediente rationis et voliintiitis defectu non diligit nee intelligit. 
Ideo semper gemendum et orandiini. Simile est cum medicina a^roti, qiiia 
aegrotiis adkuc iitique habet Synteresin sanitatis^ quam Medici vt>cant vires 

» naturae, quia sunt apti et inclinati agere ea quae sani agunt^ sed non possunt 
agere. Si enim non esset residuum sanitatis aliquod, desperata esset ae^- 
tudo et inciu^bilis. Veruntamen non ideo sanum se debet arbitrari^ quia 
electuaria^ medicinas, phamiaca comedere potest, doncc etiam istis non 
appetitis imo contemtis cibuni solitum esiuiat et comedere valeat Talis 

10 ergo est stultitia hypocritanmi de virtutibus et gratiis Dei praesumentium^ 
se esse integros et iustos, (pialis est ac^otantiuni et medicinis eomestis 
Sanitätern praesumentium ac süperbe contra Medicum tumentium. Ciun haec 
non sint sanitas sed remedia ad sanitatem, et opera ac dona iustitiae non 
Salus sed remedia ad salutem et iustitiam. Salus autem solus Deus, qui 

li per haec omnia quaeritur, non autem inventus praesumi debet Ergo sicut 
aegrotus non sine timore agit, etiamsi medicinas possit sumere, ita iustus 
non sine timore agit^ licet bona operetur^ cum uterque sit in suo periculo 
perditionis. 



DIE S. lOHANNlS SERMO ' 
» in Parochia habitus/ 

Qui timet Deum facit bona^ Ecclesiastici 15. Brevis doctrina illis, qui®tt. is, i. 
cupiunt scire, quomodo bona faciant. Si enim quaeras 'quomodo faciam 
bona?' respondet 'Deum time et quaecunque sie timendo feceris bona 
enmt\ Sic Ecdesiastae ultimo : finem sermonis pariter omnes audiamus 9teb. is» ii. 
ft Deum time et mandata illius serva'^ hoc est omnis hominis. 

Condudamus itaque. Sicut non potest fieri; ut faciat malum qui timet 
Deum, ita non potest fieri, ut faciat boniun qui contemnit Deum. Nee mirum, 
cum ipse contemtus sit malum et ipse timor sit bonum. Si enim etiam 
noortuos suscites et securus agas, iam non facis bona. Contra si etiam 
» vilißsimum facias et pavidus agas^ iam facis bonum. Tantum habet opus 
quodlibet bonitatis, quantum habet timoris Dei, et rursus tantum habet malitiae, 
qoantctm contemtus. 



7 qui electuam 21 ficclesiasUie 

») 8öf*et I e. 252-259. Erl. I ©. 66—75. SSÖold^ Xll Bp, 2184-2199. «) «m 
27. tttmbex 1514. ^tt iex ÖFrl. ^tuö^. toirb hex dies S. lohannis l^ct ali Jog bce XSuferd 
gffaftt; bagegen toeift H^nr:ji l ^. 123 9lnm. 1 mit ffitd)i auf ben ^iMUict l^in. 



38 Cevtnone ani beit ^al^ten 1514—1517. 

Corollarium. 

C'iim non tantuminodo opera contra l^m Dei fiaiit cum contenitu 
Dei et sine timore, sed etiam opera secimdum legeni^ patet quod non tantuni 
mala, sed etiam bona opera possint esse peccata, quae scilicet secure ac per 
hoc süperbe fiunt sine timore Dei. s 

Secundum; sicut timenti Deum nulla est diligentia eligendorum operum 
neoessaria, ita non timenti niüla dib'gentia satis est eligendorum operum. 
Patety quoniam hie multi aguntur spiritibus erroris eligentes talia opera, quae 
oonfidunt Deo placitiu^ cum talia prorsus nulla sint tantummodo, ut orationes, 
ieiunia, vigilias &e. Haec enim tum placent et bona sunt, si cum timore lu 
Dei iiant, sicut et opus Sartoris, sutoris, consulum, principis et cuiuscunque 
artis et ofHcii. At nunc Uli eligunt talia tanquam per se placitura, cum hie 
dicat: qui timet Deum facit bona, quasi diceret 'si aliquis debet facere bona, 
neoesse est ante omnia ut timeat Deum, quod si non timet frustra confidit 
sese faoere bona\ Sed pro declaratione maioris quaeritur, quomodo possit i& 
timor Dei bonum quid esse, cum alias quod timetur sit odiosum et non 
optabile, ut conmiune dictum est (B. Hieronymus: quem times odias necesse 
est), Dens autem sit summum bonum summeque amabilis. Natura autem 
timoris est, ut cupiat id non esse, quod timet : sie enim infemus, sie mors, sie 
paupertas, sie quodcunque aliud timetur in hunc modum, ut optetur non esse au 
et cessare. Optare autem Deum non esse simuna summarum blasphemia 
est Ergo timere Deum est Deum maledicere, quia est optare ei summum 
malum, non esse, non vivere, non posse, non sapere, non velle, non esse 
iustum, verum, bonum &c. Non igitur moveo hanc quaestionem, ut videam 
quam pauci sint, qui Deum benedicant, laudent, glorificent, et quam grande 25 
sit opus benedicere Deum vere. Nam multi sunt, qui ore canunt et l^unt 
laudes Dei, quorum tarnen cor plenum est blasphemia Dei, licet idipsum 

9cf. 99, 11. non credant nee sciant. De quibus dicit per lesaiam: Hie populus me labiis 
honorat, cor autem eorum longe est a me, i. e. corde aliud, utique blasphe- 
3ef. 1, 4.miam, agunt quam labiis. Quales Esaiae quarto dicit: blasphemaverunt so 

3er. 15, io.8anctum Israel. Et apud leremiam: omnes maledicunt mihi, dicit Dominus. 
3ef. 5t, 5. Et les. 52. Et iugiter blasphematur nomen meum tota die. Denique et 
^iob 1, 5. Hiob veritus, ne filii sui Deum benedixerint in corde suo, cum utique prae- 
sumeret) quod benedixmnt eum in ore suo, sacrificavit pro eis, atque hie vae 
grandem timorem et horribile periculum vitae nostrae inspiciamus. Vide S5 
quam vehementer conformis sit mundus infemo. Nam omnis damnatus, imo 
omnis peccator moriens statim incipit Deiun blasphemare, et sie permanebit 
sine fine. Quomodo sit hoc, quaeritur. Quia blasphemia cordis est velle, 
optare, conari, ut Dens non sit, quia summe horret et timet Deum et omnia 
quae facit^ vult^ dicit super eum: quo horrore fit, ut summe quoque detestetur, «o 



15 maiori 88 D«uiu, i. e. Deum 29 blnsphemia 



Getmone aud ben Saluten 1514 -> 1517. 39 

abominetur odiatque Deum, et ita fit, ut non ßit in raorte, qui memor sit 

Deiy neque in inferno quisquam confitebitur ei. His 8unt similes in vita, 

imo incipiunt hanc mißeriam omnes qui sunt extra gratiac statum, quod patet 

8ic: Quia sicut per gratiam firmantur electi, ut etiam in morte et inferno 

5 benedioant Deum, nedum in quocunque alio incommodo temporali, tum haec 

omnia acceptant et approbant a Deo facta ut iusto, bono, vero &c. Ita 8ine 

gratia infirmi sunt reprobi, ut non tantum mortem et infemum horreant, sed 

etiam quodlibet aliud ineommodum; ac sie in omnibus Optant contrarium 

voluntati optimae Dei contra eamque toto nisu conantur, quia horrent talia 

1« sibi fim. 

Corollarium. 

Paucissimi itaque et tam pauci sunt laudatores Dei quam pauci in 
adversis benedicunt Deum, et id ex corde, non modo ore. Nam id horrent 
quod placet Deo, et id nolunt quod vult Dens, cum omnia fiant voluntate 

» Dei, quam Optant non esse, ac per hoc corde sunt maledicentes et blasphemantes. 

Quare respondeamus ad quaestionem, quod aliud est horror Dei, aliud 

dmor. Timor est fiructus amoris, horror autem seminarium odii. Ideo 

Deus non debet horreri, sed timeri, ne odio habeatur qui debet amari. Nam 

natura, ut dixi, horroris est fugere, odire, abominari, ac per hoc blasphe- 

» mare, maledicere, optare non esse. Unde timor Dei melius intelligeretur 
reverentia, ut patet in hominibus, quos amamus, colimus, aestimamus, timemus 
offendere. Verum hoc est impossibile ei, qui aliud diligit quam Deum. Nam 
huic amori nitens et fidens, securus mit necessario in horrorem, cum tale ei 
subtitdiitury Sicut domus super arenam ftmdata irruentibus pluvia ventoque. 

tt Ergo qui timet Deum, i. e. qui reveretur Deum, hie facit bona: non est 
timendum quod faciat mala. Non itaque Deus timendus est sicut tortor aüt 
percussor aut Diabolus aut infemus. Veruntamen sine gratia non potest 
ex natura aUter timeri, ut patet in Adamo fogiente et sese abscondente in 
Paradiso: hoc autem est horribile omnibus separatis. Hinc scriptura duplicem 

to ocmtinet timorem: sanctum Psalm. 18. Timor Domini sanctus permanens in^f. 19, 10. 
secolum seculi, i. e. reverentia Dei. Sic enim tremunt et Angeli et potestates. 
item Ps. 110. Sanctum et terribile nomen eius: quod addit sanctum excludit^f. 111» 9. 
terribile pro&num, quo tremitur odio contrario. Sic Ps. 2. Ser\*ite Domino ff. s, 11. 
in timofe et exultate ei cum tremore. Vocatur autem sanctus, quia sancti- 

» ficat et purissimum facit hominem, ut nihil prorsus cupiat quod suuni est, 
sed solum quod Dei est Et hie quomodo stet cum securitate, ideo non 
scunns qoia non nisi s«*vilem experti sumus. Dat tamen B. Augustinus, 
ut aDegat Magister, similitudinem de uxore casta et adultera. Hunc vocant 
Theologi filialem et UbcrüJ^j servilem vero mercenarium, coactum, violentum, 

^ extrinsecum^ ac »^ l^^ fnipurum, de quo 1. loL 4. Timor non est ini. Sot*,«. 

19 ohowia^ '^oreto »anctum 32 id. Jb*g. 



^.'rfjoreiD »anctuni 



40 ©etmone aud bcn Sö^^^^w 1514—1517. 

caritate, qiiia timor pocuani habet differt ergo ab illo vero timore, quia 
primo ipse habet poenam: affligit enim eum, qiii sie tiniet. Saiictus autem 
habet iucunditatem; quia ita af&citur in euni quem amat> ut nun Batis possit 
eiun revereri. Secundo habet sollieitudinem; ille vero seciuitatem. Tertio habet 
odinm, ille amorem. Quarto habet fiigae eupiditatem, ille adhaesionis desi- s 
^. 8, u.derium. Quinto habet aliud quam Deum, ille nil praeter Deimi^ Esaiae 8. 
Dominum exereituum sanctificate. Sexto est extrinsecus^ ille intrinsecus. 
Septimo est temporalis^ ille permanens in aetemum: tamdiu enim durat, 
quamdiu poena m^t Si enim cessaret poena^ etiam riderct eum quem nunc 
timet. Ideo dextre cordis intimum foris mutat Intus enim eondemnat, sed lo 
foris timet^ ac sie coactus est et extortus timor. Denique patet, quod aliud 
(]uam Deum timet, scilicet poenam, ideo Deum non timet 

Corollarium. 

Sicut in bac vita non implemus mandata Dei, ita nee sauctum perfi- n 
cimus timorem, quia tantus est ipse, quantus est amor Dei, sed amor Dei 
non est perfectus in hac vita. Quare sicut multi sunt gradus cuiuslibet 
virtutis, ita sunt et timoris. 

Nam sunt aliqui tam profunde infruniti, qui nee propter infemum aut 
etiam mortem Deum timent, neque propter infirmitates plagasque corporales so 
innumeras, ut e. g. percutit Dens aliquam r^onem peste, fame, hello, exactione, 
tyrannide, diluvio, sterilitate, deinde variis morbis et quidem portentosis, 
adhuc tamen indurata fronte et cervice non timent Deum, nee declinant a 
malis suis, ut faciant bona, sed magis ac magis proficiunt in peius, sicut 
3r|. 1, &. videmus nostra aetate fieri in miserrimis variisque plagis, de quibus Esaias c. 1. 2» 
3cf. 9, 19. Super quo percutiam vos ultra, addentes praevaricationem? et infra: non est 
ftmoi 5. reversus populus ad percutientem se, sicut et Amos. 5. 

AHi sunt, qui saltem istis tanquam a Deo missis flagellis terrentur et 
declinant a malo, sed hi sunt adhuc in infimo gradu timoris, quia et ipsi 
tamdiu declinant^ quamdiu plaga manet, Data autem rursum quiete relabuntur so 
ad solita. Cum istis itaque Dens sicut cmn difficilibus servis percutiendo, 
ui^ndo, minando laborat, et sunt in statu incipientiiun et poenae gratia 
9f. 32, f . timentium. De quibuis Ps. 32. In fraeno maxillas eorum constringe, qui 
non approximant ad Te. De peccatoribus vero, qui nullis plagis moventur, 
fif. 32, io.dicit: multa flagella peccatori, i. e. impio iuxta Hebraicum. Sunt aut^n » 
illorum duo genera, qui extra omnem timorem Dei agunt, primi, inquam, 
qui sicut muta pecora nee hoc cogitant aut credunt, quod a Deo veniant 
ista mala, quibus plagantur, sed vel Diabolo vel malis hominibus vel etiam 
Planetis coeli tribuunt sive quibuscunque aliis. Horum coecitas est palpabilis 
tenebra. Inde enim magis sicut Pharao indurantur, maledicunt, peioresque ^ 



7 Banctificato 10 dextra foris uotat 




©ctmonc au« ben Sollten 1514—1517. 41 

Sunt, donec in blasphemias cadant Alii subtilioren^ (]iii sciunt qiiidem haec 
a Deo venire mala, sed ita securi sunt qiiod non extremissime mali sunt, 
considerantee de iustitia sua, ut statim pronuncient aut saltem apud se 
sentiant, propter alios scilioet malos, propter se vero scilioet bonos nequa- 

Ä quam venire ista mala. Idcirco impossibile est, quod j)er piagas utrique 
curentnr, illi, quia non credunt a Deo venire, isti, quia non propter se venire, 
imo iniuriam sibi fieri credunt, si ab aliquo moneantur, et magni meriti se 
esse, si quid plagarum patiantur, tanquam non pro merito culpae percutiantiu*, 
sed ad meritum gloriae. Honun est patientia superbissima praesumtio, emn 

10 et Daniel Sanetissimus ciun suis soeiis atque plures saneti martyres omnes 
persecutiones suas deputabant peccatis suis. Ideo studuerunt semper in 
timore Dei meiiores fieri et flagellis sunt moniti humiliter sapientes, ubi illi 
securi prope gratias agunt^ non quia flagellis moventur (hoc enim boniun est), 
sed quia martyrium sibi amjgant 

15 Alii tertii sunt^ qui victo isto temporalium timore, qui tarnen rari 

sunt, aequaliter se habent in accessu vel recessu eorum, sive percutiantur 
sive non. Sed habent timorem futurorum et aetemorum: hoc enim timore 
&ciunt bona et dimittunt mala, quae alias neque facerent neque dimitterent- 
Tales fiienmt plurimi sanctorum, unde et David Ps. 6. Domine, ne invf. 6, 2. 

30 ftmore tuo arguas me neque in ira &c. Et multis aliis locis. Quia, inquit,^. e, e. 
nemo est in morte, qui memor sit tui, in infemo autem quis confitebitur 
tibi? Utique infemum timuit, qui hoc dixit. Sed et hi sunt duplices. alii 
prorsus neque multum curant^ an infemus sit, vixque illud aut etiam nequaquam 
credunt, quorum sunt hodie multi nimis, saltem oorde. Alii itidem nimis 

n iusti, qui sciunt infemum atque credunt, sed non sibi paratum timent, optima 

de se ipsis semper opinantes. De quibus Esaiae 28. Qui dicunt: percussimus ^f. n, le. 
foedus cum morte et cum infemo fecimus pactum, flagelliun inundans cum 
transierit non veniet super nos, et cetera quae ibi sequuntur. Ps. 9. Dixit *f. lo, 6. 
in oorde suo 'non movebor, a generatione in generationem ero sine malo. 

^ Etiteram: anferuntur iudicia tua a facie eins et secundum multitudinem irae^f. io,&.4. 
suae non quaeret Cum tamen iusti veri vehementer timeant infemum et 
mortem, quorum vox est: ego dixi 'in dimidio dierum meorum vadam ad^ef. ss, lo. 
portas in&rorum', et iterum: repleta est malis anima mea et vita mea infemo W. 88, 4. 
appropinqoavit) et iterum: Dissipata sunt ossa nostra secus infemum. hinc^. uu ?. 

* habemus conmiune dictum 'qui descendunt in infemum viventes, non de- 
Bcendunt in eum morientes*. Sic enim optat illis Ps. 9. Convertantur in *f. »» i8. 
infemum omnes gentes, quae obliviscuntur Deum, et alibi: descendant in^f. 5s, le. 
infemnm viventes. Unde vems iustus onmes confidit salvari et sese timet 
sohmmiodo danmari et haec est bona cogitatio et multi eam habent et 

• ntih'tatCTn dm ig^Qp^nf, Sic enim ille Coriarius Alexandrinus S. Antonio 

26 äiamiu 



42 ©etmone auS bcn Sagten 1514—1517. 

8uperior fuit, qiiia potuit dicere se sohim damnabilem; ceteros omnes salva- 
biles^ qiiod nee ipse poterat usquani; tametei de se affinnaret Contra 
Huperbi omnee alios damnabiles^ se vero soIos salvabiles non timent. Ideo 

«öm. 2, s.dure contra eos Born. 2. invehitur Apostohis: tu autem seciindum duritiam 

tuam et impoenitens cor thesaurizas tibi iram in diem irae &c. At dicin ^ 
'iam saepius audivi a te dici, quod infemus non sit timendiis nee Dens 
propter infemum^ et qui timet infemum^ desoendet in cum'. Bespondeo: 
dixi etiam Deum diligendum super omnia^ castitatem, humilitatem, dilectionem 
proximi et cetera habenda^ et sine his salvari neminem posse^ et tarnen 
neminem esse, qui haec habeat eo modo, quo ad salutem sufficiant, sed lo 
expectantur in fiituro per Christum donanda. Ita sine timore infemi nullus 
est nee esse debet nisi sit perfectissimus. Ideo iustorum timor semper est 
mlxtus timore sancto et servili, sed proficiunt de servili semper magis 
magisque ad sanctimi, donec nihil nisi Deum timeant. Nam et hoc loco 
istam distinctionem multi false intelligunt Beete distinguitur timor servilis n 
et filialis. Sed false intelligitur, quod servilis non stet in homine cum 
charitate et gratia. Neque ideo quis damnabitur, quia infemum timet: nemo 
i.3oi).4, i8.hoc dooeat aut intelligat imprudenter. Nam 1. loh. 4. Non ait 'charitas 
foras mittit timorem"*, sed ait 'perfecta charitas', et iterum 'qui timet non 
est perfectus in charitate'', non ait 'non est in charitate\ Nam charitas so 
incipiens et timor magnus servilis simul stat, decrescit autem timor quantum 
accrescit charitas. Nam sicut est de omnibus virtutibus, quod simul sunt 
cum suo vitio contnuio, donec illo expugnato solae r^nent, Ita timor Dei 
castus et non castus simul sunt in eodem, qui nondum est perfectus. Sic 
enim spes stat cum trepidatione, fides cum vacillatione, maxime in tentatione, ts 
patientia cum clamore, mititas cum ira, castitas cum libidine, humilitas cum 
sui placenda, obedientia cum murmure, liberalitas cum avaritia, sapientia 
cum stultitia, fortitudo cum timiditate &c., timor sanctus cum timore servili, 
gratiaque cum peccato. Nam et in nmtationibus natiutilibus ita fit, ut calidum 
cum fiigido, album cum nigro, divitiac cum paupertate, sanum cum a^ro w 
contendat, et solum eo alterum dicitur tale, quia imperfectiun est ad aliud, 
ideo vocatur tale, quia fit tale aversum ab uno, conversum ad aliud. Sic 

Offb. st« u. iustus vocatur, non qui est, sed qui fit, secundum illud: iustus iustifioetur 
adhuc. Nam onmis motus est partim in termino a quo et partim ad ter- 
minum ad quem, sicut aeger sanandus est in a^ritudine recedendo, sed in ^ 
sanitate accedendo, sie iustus semper est in peccato pede sinistro et vetere 
homine et in gratia pede dextro i. e. novo homine, Ita quoque et in timore 
infemi servili et in timore Dei sancto simul. Quare quando dicitur, quod 
qui timet infemum descendet in eum, intelligitur de eo qui pure serviliter 
timet et nihil aliud. Talis autem est omnis qui extra gratiam est, quae sola ^ 

18 impudenter 




©ermjne qua ben 3ö^««i 1514—1517. 43 

iiicipit timorem sanetiim et servilem foras mittere. Sicut '(jiii non ereditawarcie, le. 
condemnatur' intelligitiir de eo qui prorsus iiou credit, alioquin et Apostolis 
dicit Christus: non creditis, quia ^o in Patre et Pater in me est, et iterum:|j§; }!;"* 
creditis in Deum, et in nie credite, denique dixenint: adauge nobis fidem, ßuc. n. 5. 
s augmentum scilicet eoeptae fidei petentes. i^o autem optimos Theologos 
conferens de instantanea infusione gratiae et expulsione peccati intellexi dicta, 
8<dlioet quia totum peccatuni siniid prorsus expelleretur totaque simul gratia 
infiinderetur, ut etiam nonnulli Metaphysieantes potius quam Theologizantes 
dicunt, gratiam secundum essentiam suam totam infundi: nihil de sensu 
10 dispnto, Verba sunt pessime sonantia. Sic enim sapere, hoc quid est aliud 
quam desperationem incurrere et infelicem conscientiam inquietare? Sic 
enim et ^o prope de Deo et quicquid ipse est et habet desperavL 

Alii itaque et quarti sunt, qui nee ipsa aetema tiraent prorsus vehe- 
menter in caritate confortati, quorum timor est sanctus, quo solum Deum 
w timent. Atque, ut dixi, Apostolorum Status magis privil^o quam usu, iste 
est ooncessus paucissimis potiusque nobis ostensus ad metam, quam appre- 
hendere nitamur quam apprehensam assumamus. Imo nee Apostoli nee 
Prophetae oontinuo statu in hoc fastigio fuerunt, cum Paulus dicat: foris 2. «tot. 7, &. 
pognae, intus timores. Elias etiam timore temporali, scilicet mortis, fugit 
^ inun lesabel, dicens: quaerunt animam meam. Igitur secundum diiferentesi.ft9it.if,u. 
istos timoris gradus et dona quae fiimt differunt. Et acute notandum, quod 
non alt *qui timet Deum facit magna, fortia, sapientia', sed T)ona'. Siquidem 
edam stulta;, infirma et modica sunt bona, imo tanto meliora, quanto magis, 
imo quantum proficit timor ille, tanto minus magna fortiaque fiunt opera. 
» Incipientibus enim opus est multo ieiunio, oratione, vigiliis, labore, quae 
perfectis essent summum detrimentum. Igitur primus gradus timet Deum 
propter aliud, secundus timet Deum mixtim propter Deum et propter aliud, 
tertius pure propter Deum timet Deum. Ideo primus dividit amorem et 
timorem^ scilicet amans aliquid, quod non timet, et timens Deum, quem non 
» amat Tertius in eundem Deum colligit utrumque, scilicet amorem et timorem. 
Secundus et medius miscet utrumque utrique. Sic 8er\Tlis timor semper 
dividit «nimftni in duo, scilicet in id quod amat et in id quod timet, filialis 
anton solum unum habet, quod timet et amat. 



5 optimus Theologufl, cum phoro, i. e. iustautauea. Unfet %jeii ift eine (Sonieltut Don 
|»f. Aaloetau. 



44 ©crmone auö bm 3^^!^«« 1514—1517. 



SERMO^ 

[Contra Vitium detraclionis.J ' 

181.112,5. 1 ^isponet sermone^ suos in iudicio Ps. 111. Felix ille et vere 

Ji / bcatu8 vir: in iudicio enini disponit, quando cogitat, (juid, quomodo, 

et cui et qnando dicendum sit. Unde hie iKJSsimum ilhid detraetionis 5 
Vitium disoerjKjre et lacerare studeamiw. Scienduni itaque, quod omnis 
detractor primo est homicida mystice, i. c. peior (|uani cor{>orali.s. Pn)batur, 
quia homo vivit triplici vita, scilicet corpondi, spirituali et opinione »eu 

Sir. 44, 13. nomine iuxta illud 'nomina eonun vivent in perpetuum'. Gladiu» autem 

detractatoris primo interficit (quae est lingua eins) vitam nominis, (|uam forte 10 
nunquam potest reddere. Secundo oecidit animam eins eui detrahit, quoniam 
taliß ad iram et invidiam seu odium aut aliud peccatum mortale seu vin- 
dictam i>er retaliationem detraetionis provocatur, (»t si hoc non fit, tamen 
fieret quantum in illo fiiit: misit enim iaculum in cum, gratia Dei erit si 
non occiderit. Videatiu* Gabriel de Restitut. L. iv. distinct^ 15. Tertio 15 
oecidit auditorem suum, quia quod audire detractionem sit peccatiun mortale, 
II* }*' J;probatur ex Psaimo: Domine, quis habitabit in tabcrnaculo? Respondetur: 
qui non accepit, i. e. consensit, opprobrimn adversus proximum suum, qui 
non ^t dolum in lingua, Hebraice, qui non detulit in lingua sua. Ergo qui 
accipit, non habitabit in tal>eniaculo, i. e. Ecclesia, sicut ludaei fecerunt in ») 
Christo. 8ed nuUus non habitat in Ecclesia nisi mortalis peccator, vae illis ! 
Secimdo sunt furiosi tyranni sine misericordia, Ideoque nee ipsi animam 
consequentur. Quia praeceptum est, quod mortuos sepeliamus. Uli autem 
si sint sepulti effodiunt et foetorem eorum dispergimt per nares terrae, i. e. 
hominum: sie Martha prohibuit triduanum suscitari, quod foeteret, etiam 25 

s.aRof.i8^fr. Christum, Uli autem non sie. Vae illis! Sic Moses praec"!epit: ignominiam 
et turpitudinem matris, sororis, fratris et ceterorum non reveles, i. e. i)eccatum 
et defectum. Sunt enim t)cr9ifftctc ©d^laiigcn, S3erratl)cr, SBcrIoffct, 5Jlirbcr, 
35tebe, ©trotct, S^ranncn, S^cuffel unb attcS Ungludf, t)eT3tDciffelt, ungläubig, 

9lctb]^atbt unb Raffet. Et per hoc repercutiuntur illi, qui putant verum 30 
esse dicendum, et excusationem in peccatis sibi fingunt, quia scilicet tunc 



11 Secandum 14 enim iam tum in eum 

») ßöfd^et I e. 259-209. Erl. I ©.75 87. Söalc^ X ©p. 1122 -1149. «) ßöfd^er 
fügt „Anno 1516. habitue" ^inju, ^t obct fpötet fid^ betid^tigt unb 1515 cid bic 3^1* ^^^ 
kbfaffung angenommen, ^ad) ^5ftlin 1 S. 130 bgl. ©. 122 unb 125 fyihttt toir in unfetm 
Getmon bie Siebe, toeld^e Sutl^ am 1. Tlai 1515 auf bem Ctbendfopitel bet beutfd^ 
9[uguftiner au d^ot^ ge!)«ilten, eine 9lebe, beten @d^&tfe felbft bie beata tranquillitas eine§ 
^uttan ftdrte. 



t 



©crtnonc ouö ben Sorten 1514—1517. 45 

aliis cavetiir et ille emendabitiir. Fatue! Die non est modus emendandi: 
'non reveles', dixit Moses. Ideo de illLs dixit Dominus: venit hora, utSo^. i«, ». 
omnis qui interficit vos, i. e. extinguit in opinione qua apud alios vivebatis, 
arbitretur se obsequium praestare Deo. Niunqiüd Christus suis discipulis Soft. i8, i9. 

5 detraxit coram Anna licet verum dixisset? Neque ergo veritas excusat neque 
falsitas, sed simpliciter peox^t qui detrahit Tertio sunt stupratores, quia 
violant sinceras mentes per infiisionem maledicti seminis de lingua. Sicut 
enim verbum Dei est semen sanctum, quod concipit anima sine violatione, 
imo ad conservationem virginitatis suae, sicut beata virgo filium Dei, Ita 

10 verbum detractoris est semen Diaboli spurium et adulterinum, corrumpens 
animam virginem in auditore. Sunt similes loquens et audiens viperis, quae 
per 08 concipiunt et seminant Unde patres horum pessimomm Christus et 
lohannes vocant progenies viperarum propter illud vitium. Quarto sunt 
verissimi Diaboli. Sicut enim Lucifer non ex natura, sed officio et malitia 

15 est Diabolus, ita et illi non natura, sed malitia. Nam nihil aliud habet 
Diabolus, quo tot animas perdat, quam detractionem qua detrahit Deo, 
institiae Christi in animo, cui suggerit: vocatur Satan Hebraice, Diabolus 
Graece, detractor Latine, et imitantur eum qui sunt ex parte eins. Ita 
Apocal3rp8eos 12. l^tur quod tertiam partem stellarum traxerit in terram. Dffb. 12, 4. 

20 Quin hi sunt^ qui pacem fugant, unde Ecclesiastici 28. per totum vehemen-€tr. as. 
tissimo gurgite illos execratur. L^ dignissimam reprehensionem tanti mali. 
Quinto sunt infideles quia fidem, desperati quia spem, tumidi quia charitatem 
deserunt, quia non credunt fratrem esse, nee fratrem esse sperant, nee 
diligunt ut seipsum. Item sunt etiam veneiici ad Gal. 5. <ioi. 5» ao. 

js Corollarium primum. 

Vaniloquium est hominis et humana tentatio. Quia dicitur in Psalmo:9f. 39, 6. 
veruntamen universa vanitas omnis homo vivens, Et Ecclesiastae 1. Vanitas^teb. 1, «. 
vanitatum, i. e. homo, et omnia vanitas sunt propter ipsum, quia Apostolus : mm, s, 20. 
vanitati, i. e. homini, subiecta est omnis creatura, et ideo ipsa quoque vana. 
» Sed tamen homo vivens est vanitas universa, ciun ipse sit causa quare alia 
vana sint, quia ipse vanus vane iis utitur, vane intelligit, vane amat^ tanquam 
sint res et ultimus finis, cum sint signa rerum et media tanquam via et 
specula. Detractio fit primo falsum imponendo, secimdo veriun occultum 
publice imponendo, tertio venun impositum negando. Videatur Gabriel. 

li Corollarium secundum. 

Homo mortiii^ non est vanitas, sed vivens. Vivens est^ qui secundum 
camem vivit m SefjqjbllS sicut pecus, quia homo mortiuis secundum camem 
iam plus qmm i tsM^er vivens est filius Dei et sicut Angelus. Sic 

^^ ^<^f ^ItiAeT 24 Wem 



46 Sermone au8 ben Safjttn 1514 —1517. 

i|Sf. 14S, s.illud intelligitur: non iustificabitur in conspectu tuo omnis homo vivens^ sed 
2.8R. 33,ao.bene mortuuB, Sic illud: non videbit me homo et vivet, quia mortuus came 
crucifixa est ludicris, tales autem videbunt Deum. Morere ergo vivificatus 
spiritu et Deum videbis et non eris vanitas et iuBtificaberis coram Deo. 

Corollarium tertium. 5 

Daemoniloquium et stultQoquium, i. e. tentatio et detractio Diabolica. 
Igitur non apprehendit nos nisi tentatio humana: detractione enim tentat 
Diabolus semper^ quia est Satan. 81 ergo stnltiloquium reprehendit Apostolus, 
quid putas de Daemoniloquio? 

dat. 5. 19 f. Sexto sunt venefiei^ sicut ad Galatas 5. Opera camis manifesta sunt, 10 

scilioet Idolorum servitus, veneficia, Conficiimt enim venena detractionis et 
incantant et subvertunt aures audientium, ita ut is cui detrahunt apud alios 
nihil praevaleat, sicut aliquis maleficiatus impeditur a conversationc. Nam 
sicut veneficae possunt serenitatem temporis mutare, quae significat gratiam 
et favorem, Ita et illi inficiunt suis machinationibus et serenitatem vertunt ir. 
in turbinem et triste tempus inter homines^ ut quem quis prius amplexus 
est favore et hilari benevolentia et serena facie, post veneficium nubilo et 
difficili rugatoque vultu renuit. Aliae veneficae impediimt a generationis 
actu et restringunt vim generativam. Sunt qui alterius doctrinas viles faciunt 
et ad peius interpretantur, ut ab aliis horreantiu- et non admittantur. Item ^ 
possunt oeulos praestringere et sensus faseinare, ut appareat bestia qui est 
homo. sie fecit Ziba ipsi David, ut Da\ad non potuerit agnoscere Mephi- 

8.6om.ii.i». boseth qualiter debuit 2. Reg. 16. et 19. 

?ßrfb. 10, 11. Septimo sunt serpentes Eccl. 10. Si mordeat 8er{>ens in silentio, nihil 

eo minus hal)et qui occulte detrahit, et ita sunt similes ludaeis, qui Christum «^ 
occiderunt, quos lohannes Baptista vocat progenies \4perarum, sicut et 
Christus. Est autem Natiu^ viperarum quod foemella amputat viro caput 
in coitu, quando inserit caput masculus in os foemellae, et postea pulIi 
erosis matris lateribus atque ita mortuae nascuntur seu excidunt Sic detractor 
est vipera masculina, audiens est foemina, qui miscent mutua venena contra so 
fratrem: reliqua mysteria tu excute. Sunt etiam in hoc similes imo haeredes 
proditoris ludae, qui occulte Christum prodidit et momordit: de quo quae 
if. icÄ.dicuntur horribilia Ps. 108. eadem de eins posteris dicuntur. 

Octavo sunt sui ipsius condemnatores et iudices iustissimi eo ipso 
quo detrahunt. Nam quocunque malo sie proximum düfamant, eodem simili, 3.s 
peiori et spirituali se ipsos in conscientia et coram Deo diffamant, iuxta 
Slam. 2, 1. illud Rom. 2. In quocimque alium iudicas, te ipsum pondemnas, et illud 

SRott^. 7, 1. Matth. 7. Nolite iudicare, et non iudicabimini. Cuius ratio est, quia si 
&lsum narraty tunc convertitur super ci^ut eins, a g. Si mendax de proximo 

6 et mutiloqiiium 8 apprehendit 9H(!^ti(} l^ot Sdfd^et fd^on reprehendit tiermuil^ei. 

13 conservatiouG 38 Matth. G. 




Germone auS ben 3a^^ten 1514—1517. 47 

dioat *ille est superbns''^ eo ipso se testatiir superbuni; quia despicit illum et 
dedignatar. si autem venim dicit, non tarnen vere, sicut iustnm iuRte fiunen- 
dum praecepit Moses, itenim de eo iuste et vere dicetur. Ut si dicat 'Die 
est soortator^, hoc, quia non vere dicit, licet sit verum, quia non loco, cui 

5 et quomodo debet, dicit, ideo dieitur spiritualiter scortator, mittels semen 

verum et bcmum verborum non in vas debitum neque loco aut tempore debitis. 

Disponat ergo quilibet sermones suos in tali iudicio, ut sciat, quod 

idem dicet Deus de eo, quod ipse dicet de alio, sive bonum sive malum, et 

vide, quid libentius de Deo audias ex Ulis, hoc die etiam de proximo. Unde 

10 dicit Dominus: ex verbis tuis iustificaberis et ex verbiß tuis condemnaberis,flRatt4.i9;n. 
et ler. 23. Onus erit unicuique sermo suus. ad idem Psalmus: gladius 2F^jJ*'jJ*- 
eorum intret in corda ipsorum, et iterum Ph. 49. Sedens (i. e. secure sine ^f. 50, to. 
timore Dei, quasi solus iustus, sicut Annas et Caiphas contra Christum) 
adversus fratrem tuum loquebaris &c. Sedent enim detrectatores, quasi sibi 

IS nullomm peccatorum oonscii iam quasi sancti sint, stant autem iusti et 
sancti, tacent peccatores, sedent autem vere soli beati cum Christo, sicut eis 
poUicetur. Uli ergo talem gloriam sibi hie arrogant, sed quid sequitur? 
Hoc fecisti et tacui, existimasti inique quod ero tui similis, arguam et9f. sOrSi. 
statoam conta*a te, scilicet tiia verba contra te ipsum, quae sedens adversus 

10 fratrem tuum loquebaris. Sic in Euangelio, quando Pharisaei de Christo 

dixemnt: non est hie homo a Deo, item: nos scimus quod homo iste peccator 30^.9« 16.M. 
est, item: Tu Daemonium habes, et: testimonium tuum non est verum, Soft. 7. ao. 

8 11. 

vocaris potator vini et publicanonim sooius, quae omnia retorta in suos sRottV 11,1». 
Autores vera sunt. 

» Iam videamus aliquas poenas eius. Primo soror Mosis percussa est 

lepra, quia detraxit Mosi: sie percutientur et illi. Secimdo lex civilis punit 
capite, ut patet de libello famoso. Tertio vide exempla varia in vitis Patrum 
et in speculo Exemplorum Scripturae. Unde facetissime ^sopus linguas 
emit bis tanquam cames pessimas et optimas onmium. Ideo tam vehemen- 

» tissime vituperatur in Scriptura Ps. 51. Quid gloriaris in malitia, qui^. 52. 3. 4. 
potens es in iniquitate? tota die iniustitiam cogita\nt lingua tua, sicut novacula 
acuta fecisti dolum. Detractores enim ita rem parant et omant, ut plurimis 
verisimile sit, quod dicunt, e. g. Sicut hie Doeg, contra quem iste Psalmus 
invdiitur, ideo habuit novaculam acutam et penetrantissimam usque ad 

» persuasionem detractoris linguam, quod viderat David apud Saoerdotes et 
panes et gladium ei datum, sicut l^tur 1. Reg. 21. et 22. c. Ex quibus 1. eam. si. 
argnebat) quod coniurarit Abimelech cum David contra Saulem. Unde dicitiu* 
hie, quod ideo fuit potens in iniquitate, i. e. praevaluit persuadere et non 
obtusam linguam habere debet, quasi tantummodo lambat, sed acutissime 

« excitavit Saulem. girnili itiodo Ziba, ut Mephiboseth vere et credibiliter 

11 Unuß 9jit ,ji 89 3u lambat am ?Ranbe nadj ßftfdjer ncalpat 

SO P^' 



48 ©ermone au8 ben Sorten 1514—1517. 

2.6aiii.i6,3.odiosum faceret, dixit, Eum dixisse: hodie restituet domus Israel r^num 

Patris mei mihi^ quod fiiit valde verisimile, quia fiiit nepos Saulis^ et prae- 

valuit Ziba et credidit David male. Ita faciunt maledicti illi furiosissimae 

iBf. 101. 5. Furiae omnibus quibus detrahunt, ut Ps. 100. Detrahentem secreto proximo 

suo, hune persequebar. Sed heu nunc hoc vitium furit et per omnes Ecclesiae h 
plateas et angulos horribiliter grassatur et quanto altioris ordinis hominesi 
tanto foediu» et liberius sese incestant Sed nolite sequi eos, sint praelati 
vestri officio, non exemplo. Sit autem Exemplum prudentissimae foeminae 
Monicae, de qua scribit filius eins B. Augustinus in ConfessionibuSi quod 
admirandae gratiae fuit contra hoc malum inter homines nocentissimos. Sic lo 
^' ^'^ilmonent Esaias c. 2. et IVIicha c. 4. Conflarunt gladios suos in vomeres et 
lanceas suas in falces, illi autem contra linguas malas et nocentes in bonas 
et utiles. 

Sed nimc eorum excusationes \ddeamus. Primum quando detrahunt 
dicunt 'non hoc dico, quod ei detrahere velim'i toiUd il^nt nid^t nad^gefoget i& 
]^6en. Hi sunt Rhetores belli, qui colore Ehetorico id n^ant se dicere, 
quod maxime dicunt, et n^ant se eo modo dioere, quo tarnen dicunt Non 
eos hoc excusabit, quia disponet iustus sennones suos in iudicio. Videat 
quo motivo? qua necessitate? Cui? quomodo? et Quis dicat? Si enim solum 
ex otio aut abundantia cordis hoc agit, caveat sibi, ne iuxta Proverbium 20 
S)cn leujfcl über feine %^nxt nml^Iet, er lovxmt fonft tool, i. e. qui extenuat 
suum peccatum et excusat se in peccatis et fingit sibi Daemonium meridianum 
et angelum lucis, sibi ipsi facit, cum, etiamsi onmem diligentiam adhiberet 

30^. 18. 19 ff. et ubique crucem pingeret et semper in timore Domini diceret et ageret^ vix 

angelum Satanae translatum efiugeret. An putasne? etiam Dominus coram 25 
£[anna potuisset de Discipulis suis ita dicere et melius quam tu, et tarnen 
tacuit etiam quaesitus: tu autem efiundis etiam non interrogatus. Alii sibi 
in hoc plaudunt, quod dicunt se veritatem dicere. Sed si omnis veritas 
dicenda est, cur non confessores confitentium peccata publicant? Et quare 
non et tua publice loqueris, cum et ipsa vera sint? Sicne diligis proximum 30 
sicut te ipsum? Eins defectus (quod veritas est) putas non oportere taceri, 
tuos autem putas oportere? Vide quam pulchre te ipsum condenmas et 
probas te contra mandatum Domini agere. O! maledictae isti linguae non 
suffidt malum agere, nisi etiam laetentur. Nonne et verum fuit Disdpulos 
a Domino fugisse? et tamen ipse tacuit. larva ut quid tibi palpat? ad S5 
^ij j9m perditionem. Recte ergo Ecclesiasticus: audisti verbum adversus proximum 
tuum, commoriatur in te, sciens, quoniam te non disrumpet, si vidisti, sensisti. 
Uli autem non sie, quia putabant se rumpi, si non evomerent 

Deinde dicit Moses: quod iustum est, iustis exequere, ita: quod verum 
est, vere dicas, quod sanctum est, sancte recites. alioquin magis peccas, dum 40 



35 tacuit, larva ut quid tibi palpat, ad perditiouem, datae ergo 40 dicat 



f 



©ctmone au8 bcn Salären 1514—1517. 49 

i^tatem Mse narras, sicut magis peccant^ qiii sanctiim profane tractant et 
iufititiam iniuste exercent, quia iustitia et iudiciiim praeparatio foederis tui,W. 89, is. 
sie veritas et iudiciiun opera manuum eius, Psal. 110. Sic disponet sermones^f. m» 7. 
8U08 veros in iiidicio. ler. 23. Qiii habet sermonem meum, loqiiatiir ser- 3ft. 23, 28. 
& monem meum, i. e. veritatem, vere. In eo quod dicit 'sermonem', excludit 
fiiLsa, quae alias vocat dolos, opprobria &c. Qiiia talia non sunt digna 
vocari sermones, et tarnen non sufficit sermones dicere nisi in iudicio dispo- 
sitoe: sie et omnia opera &c. Quo fit, ut omnis detractio, si fiilsum dicit, 
peocat mortaliter contra illud mandatum 'non falsum testimonium dioes^ 
» si dicit verum, quod dicit ut detractio, i. e. non vere, peccat contra secundum 
mandatum *Non sumes nomen Dei tui, i. e. veritatem (hoc enim est nomen 
Christa, sicut dicit in Euangelio: Ego sum veritas) in vanum', igitur multo 3o^. 14, e. 
magis non sumes false. 

Quid ergo est veritatem dicere? Est eam eo loco, tempore, causa et 
u modo quo debet, et hoc est iudicium veritatis. Unde Apostolus praecipit ««t. *, «. 
Tlmotlieo, ut omnes sermones eius sale conditi sint Non erg9 sufficit veri- 
tatem dicere ad vitandum peccatum. 

Tertii sunt, qui ideo se dicunt talia agere, ut publicentur et emendentur 
talia, quae vera sunt. Sespondetur illis : iste non est modus emendandi, sed 
» 8«nper timendum, illud ne sine iudicio dicant Nam qui vult emendare 
fratris peccatum, habet regulam in Euangelio, quam si contemnit aut pru- 
dentins se agere putet quam Christus docuit, quantus quaeso iste fatuus est! 
Nihil proficiet, quia secundum sensum camis suae agit et errat. Videat 
autem, an eo loco, ei personae, eo fine dicat, quae possint iudicare se causa 
& emendationis et non potius novae delationis aut otiosae fabulationis gratia 
loqoi. ToUe otiiun et &bulas, et paucissimos videbis, qui propter emen- 
dationem peccata proximi recitent 

Quarti sunt, qui Daemonium suum et angeliun Satanae sibi auro coro- 
nant et vestiunt et miro splendore illustrant, dicentes, Se dicere peccatum 
38 firatris, ut aJius caveat eum. Hoc est eximiae speciem pietatis inducere et 
facum charitatis, ideoque est aureum et solare meridianum Daemonium, quod 
scilicet volunt avisare alium. Sed quid contra haec possum dicere? non 
possomus n^are, quoniam hoc quandoque summe sit necessarium, quia sie 
Augustinus et Doctores contra Haereticos, sie Christus contra Pharisaeos, 
» MC Apostolus contra Fseudo-Apostolos. Magnum habent hie patrociniiun, 
sed videant, ut sint tales quales illi ftierunt et ea mente eoque motivo, eis 
personis &c. i. e. iudicium non praetermittatur. 

Sex sunt modi detractionis, de quibus \adeatiu' Bemhardus in Qua- 
dragesimali Senn. 23. et de restitutione honoris Senn. 36. Art. 3. ubi dicit, 



4 0000 Heros /^^.^^^ 20 dicat 25 aHeUeidJt merae delationis 2G e;neu- 

|ling. 30 pietatis et inducere fncnm 



4 taos Heros 1 . 2( 



50 ©ctinonc mi§ bcn Snijxcn 1514 1517. 

SRfltc. 5, 9. Qnod detractor est Daemoniacus ille, qui in monumentis morabatuT; i. e. in 
»8m. 3, 18. gutturibus. Sepulclinmi enim patens est giittur eorum, et eodenii mors est 
guttur eorum et sunt nihil nisi lingiia et guttur. ille autem habyit legloneni 
Daemonunii tot habet in gutture Daemones quot detractiones. Unde Bern- 
hardus: Detractor et libens detractonim auditor uterque Diabolum habet^ 5 
ille in lingua, liic in aiu*e. OmnLs lingua detractoris est liugua Diaboli^ quia 
^lob. 40, 16. sicut lobi 40. dicuntur Unibilicus camis et lumbi virtiis ipsius esse propter 
concupiscentiain, ita quodlibet membnini iniqua faciens, sicut e contrario 
Cliristus habet membra suorum: ergo vere illius lingua est Diaboli, huius 
auriß est eiusdem. Nihil iustius est a Deo quam ut, qui propriam veritatem lo 
et stercus non volunt considerare ut purgentur, naribus et dentibus impingant 
in aliena. Nam omnis detractor nihil aliud a^t nisi quod dentibus molit 
oleta hominum et naribus suis in lutis eorum obsonat sicut sus, unde stercus 
hominum maxime omnium foedat, sed super hoc Diaboli (Xcuffclä S)tC(I). 
Quid eigo iuvat te aliorum stercora circumferre et te ipsum iis foedare atque iJ» 
odorem pestiferum spargere? Bonus enim odor est bona fama^ natus de 
unguento ab extra dato: malus odor est mala fama de stercore ab intra 
nato. Detractor autem^ etiamsi homo occulte ponat stercus suum^ non sinit 

occultum esse, l^at ßuft barinnen ju toel^cn, ift auä) nid^tä 6effcr8 tocrtl^, 

iusto Dei iudicio. 20 

i.CoT. 12,23. Haec sunt inhonesta nostra, quae Apostolus 1. Cor. 12. dicit nos 

abundantius honorare, quia libenter abscondimus peccata nostra. Detractor 
itaque circumfert, molit ea et habitat in stercoribus humanis sicut upupa 
semper faciens, ut si quis nudaret aliquem stercore se foedantem, Seilet tote 
^at fid^ ber bcfd^iffcn. Cui optime respondendum est: ba8 ftiffcftu. Quia »5 
^ef. 4, 12. 13. vere comedit talia, Unde hoc est, quod per Ezechielem cap. 4. dicitur, 
*Quod panem fecibus hiunanis poUutum comedebant. Est igitur immunda 
et ingrata avis, quae foedat propria strata. Et quidem omnes sumus tales, 
sed foedior qui aliena stercora coUigit super Stratum suum. Unde detractor 
est sterquilinium hominum et ea porta Jerusalem, quae vocatur sterquilinü, so 
licet invitis hominibus. Unde et quilibet nostrum ventrem habet plenum 
stercoribus. Quid nos extra vel extemis maculamus? hoc enim corporaliter 
nuUus est qui non horreat facere, sed causa est, quia non est foris nostrum 
oletum. ideo interius consideremus nos. Ita venter noster est conscientia 
plena omni stercore et foetore peccatorum, quae quia non consideramus, sed ss 
solam tecturam et pellem extemae conversationis, qua ignoti sumus hominibus 
quid intus simus, ideo maculamus nos oletis aliorum, ne non simus ubique 
immundi intus et extra. Hae enim sunt pelles terrae Midian, i. e. JEthiopum 
^ob. 8, 7.8eu camis peccatonun, et tentoria ^thiopum Habac. 3. et tabemacula 



7 lumbi virorum IpsiuH 13 observat 23 molitur et habitat instar cordis liumatii 
24 nndarot 



Sermone au^ ben Sauren 1514—1517. 51 

Kedar: non autem sie pelles Salomonis. Item Detractores sunt proditores, ^o^f. i, *. 
Sfcttat^, quos conturbabit tortor Dei i. e. Diabolns in aetcrniim in quatiior 
piagas miindi^ quae sunt dolor, tristitia, timor, Actus in infemo. Quare fit, 
ut omnis detractor, quoniam tarn horribilem foetorem habet, et eructat de 

5 maledicto gutture et ore suo, quo incestatiu* aer luidique. Ei^ fuge eum, 
homo, horresce illum foetorem, averte oculos ab ore eins, quod est ille 
olentissimus avemus. Est enim os detractoris vorago inferni, quae spirat 
infernalem Mephitim ex profiindo omnium feoum. Et finge tibi, cum con- 
voiiunt detractores, tunc convivnura eonmi est depromcre aliqucm et ponere 

10 ante se in medium, ut altemis rictibus laccrent cum, sicut canes cadaver 
equi in campo. Et vere canes similes illis, imo foetidiores, quia illi equiim 
vorant, hi autem eflfosso cadavere hominis, quod omnium maxime putret et 
putetj quod erosis camibus et tabifluis nervis et vemiibus interreptantibus 
etiam cogitatu horrificiim est, invadimt altemis morsibus et in camem et 

15 vermes furiosos et maledictos dentes impingunt. Phui, Phui, quam horrendum 
monstrom est detractor! Scitote autem, quoniam non est hoc in came tam 
abominabile fieri coram oculis hominum quam est detractorem fieri in con- 
spectu Dei et spiritualiter, quia spiritualium et corporalium maxima est 
distantia. Verissime autem cadaver est homo peccator, qui habet peccatum, 

20 qui tunc sie laceratur, quando eins peccatum divulgatur, quod ipse sepelivit 

apud se in conscientia sua. Unde in lege Mosis strictissime prohibitum es^ 3. SRof. 5, 2. 
Ne quiß tangeret morticinum. Hi autem etiam lingunt et devonmt, sunt 
igitur animal illud quod dicitur Hyaena, de qua Plinius et alii dicunt^ quod 
nocte simulat vocem hominis et eo evocato iugulat ipsum et pascitur effossis 

^ sepulchris mortuorum cadaveribus. Ita et detractor facit, qui si non detra- 
heret moreretur, quia pastus eins est detractio, evocat etiam hominem et 
occidit, quando aliquem suo pestifero verbo ad se audiendum perducit Nam 
auditor etiam detractoris maledictus est, qui dum facit simulando vocem 
hnmanam, i. e. veram et innocentem narrationem proponens, sicut supra dixi 

* in excusationibus eorum. Sunt etiam detractores de numero illorum vagorum 
institorum quos vulgo Kanab-sack vocant, potantes nihil aliud nisi venena 
suae pestiferae detractionis, et audent dicere artem suam prodesse ad cautelam 
eorum qui emunt, ut caveant ab illis. Quid igitur remedii est illis contra 
hoc Vitium? Bespondeo: nullum scio, quia est vehementissima pestis quod 

^ nullus homo potest domare linguam, nisi qui oret Dei bonitatem et illud 
observet omni qua potest violentia et diligentia, sie ut ita inter homines 
ambulet, quasi oculi, aures et sensus eins clausi sint nee aliquid fiat peccatimi 
aut malum, quod se videre putet, solam conscientiam ante se statuat et 
caveat, ne incipiat sibi vidcri aut apparere uUum esse peccatum praeterquam 



8 Uemphitim yet^^^^^ ^^ puteat 14 (etiam cogitatu horrificnm 

est) U Rospond^ ^tn con 



52 ©crmonc au? bcn Sauren 1514—1517. 

siiuin. Nisi enim quis se ad extremum reflexerit, vix ad medium perveniet. 
Si audierit, si viderit 'Ecce hic fecit istiid*, mox dicat apud se ipsmn 
avertens 'Ego iani habeo aliud videre quam istud', et ita iuxta Psalmum 
convertatiir ad cor ab oimiibus, et sie tandem loquetur Dominus pacem 
super eum. Figura horum fuit loab praestantissimus militiae prineeps et 5 
qui multa ^raeclara et insignia fecerat, perdidit tamen laudem inter alios 
2. ©am. 23. laudatos Heroas 2. Bjug. ult. ita ut minim sit aliis omnibus enarratis hune 
1. ftön. 2, 5. solum, qui plus caeteris egit^ taceri. Sed sieut David de co dixit 'occidit, 
occidit occulte per insidias et dolum duos meliores se', Sic detractor semper 
occidit audientem et illum cui detrahit meliores se, licet sit forte in aliis vir- 10 
tutibus praestans operarius. Talis est lingua detractoris quae retro et occulte 
exeritur et verberat inopinate. 



FRAGMENTUM SERMONIS' 

in Die Divi Martini habiti.* 



ro 



15 



Sld^ct bic SBibcI Icfcn toitt, bcr mu§ eben barauff fd^aucn, ba% er 
nid^t irre, bcnn bic ©cfd^rifft la§t fid^ tool bcl^ncn unb leiten, aber 
Iciner leite fie nad^ feinem Slffect, fonbcrn er ful^rc fte ju bem SBrunnen, baS 
ift, äu bem 6reu| ßl^riftt, fo toirb cr3 fletoifeUd^ treffen unb nid^t f eitlen. 

Uniun praedica, sapientiam crucis, S)a§ ift, ba§ bem 3Ilenfd^en ntd^t mit 

ift, nod^ t)crmag/unb alfo lernet er an il^m fclber öerjagen, unb tnßl^rtftum so 
l^offen. 2lud^, tücld^e bte SBibcl Icfcn tüollcn, bie muffen nid^t anfeilen S5lut 
unb ^leifd^, unb SSraut unb SBrautigam, toie in Canticis ber iotann unb 
grau befd^rieben toirb öon bcr ©d^citcl bi§ auf bie SSerfen, fonbcrn ber ^l. 
@etft, bcr führet bcn ^Dlcufd^cn burc^ ba3 §lcifi in bcn ©eift. ©letd^toie ber 
SSoglcr, bcr ba8 3la| unter bic ©eile leget, alfo aud^ ßl^rtftuS, fo balb er ben 25 
3Ilcnfd§cn bringt in ba^ f?teifd^, fo balb rudtt er i^n barauS in ben ®etfl, 

j&otjrt. 4, 5. ut in Canticis: quam speciosa ubera, sicut hinnuli &c. ©0 balb nun ber 

'' '• 3«cnfd^ gebcncft an bte »ruft unb flcifd^lid^c Suft, rudtt il^n gl^riftug barauS, 
unb ful^rct il^n in bcn ©eift, unb f|)r{d^t: S)a§ bie SBruft fc^ bie l^eil. @e= 
fd^rifft, glcid^ al§ ein SBJalb ac. so 

i.Wof.9,2off. De Noe, quod habuit tres filios, Sem, Ham et laphet Cum itaque 

ex vino ebrias esset factus detectusque dormiret, lusus a Filio suo 

>) Söfd^et I ©. 209. Erl. I (5. 87 f. Söalc^ XII <5p. 2198 f. ») «m 11. 9b= 
tember 1515. 



©criuDnc aud ben ^at^ttn 1514—1517. 53 

Cham aliisque idem monstravit Patris foeditatem, reliqui vero Patreni texenint. 
Velatio significat praedicationeni midi Christi et cmcifixi, ut et sie honio 
disceret sperare (fidere) in desperatioue et adversitatibus. Detegere vero Noe 
est suis cupiditatibus servire et cami. 



SERMO ' 
die Resurrectionis Domini habitus.- 

Tentabo £uangeli8ta8 omnes in luiuni ordinem Historiae (roniponere, 
praecipue de die prima resurrectionis, nbi jjerplexe nuilti scribunt. 
Ubi, ut meo sensu loquar, primo oportet praesupponere, quod mulieres l)iH 

10 acoesserint ad sepulchrum et bis etiam recesserint. In ])rincipio videnmt 
angelos tantiun et hoc indicavenmt discipidis. In secundo neminem videnmt, 
obi non erant solae, sed Petrus et lohannes cum ipsis, et tunc Petnis et 
lohsumee redierunt domum, mulieres autem post eos intervallo. Maria auteiu 
stabat et mansit apud sepulchrum, et tunc iterum vidit angelos et Christum. 

u Isla probantur principio, quia Matthaeus et Marcus narrant, quod videnmt 
et hoc currebant nunciare Apostolis, sicut et fecerunt. Sed et addit mox • 
Matthaeus et transit de primo recessu ad secundum, dicens: Et cum irentaRatt^.ss,». 
nunciare Apostolis, occurrit ilUs lesus. quod autem in primo recessu eis non 
appanierit, manifeste Lucas dicit, quod mulieres temierint discipulos dicendo, smc. 24, 23. 

» se angelorum visionem vidisse et quosdam abiisse: ergo nondmn eis appa- 
nierat, alioquin etiam dixissent. Secimdo suppono, quod Matthaeus et Marcus 
loqnentes de uno angelo supponunt Ministerium, quia imus tantum locutus 
est ex eis, Lucas autem et lohannes de duobus, quia vere duo erant 

Igitur Textum ordinemus et concordemus. Mar. Et cum transissetswoic. is, i. 

s Sabbathum, Maria Magdalena et Maria altera, Maria lacobi, et 
Salome. Luc. Et quaedam cum eis. Hoc verbiun Lucae nostri Textus ßuc. 24,10. 
non habent, habet autem Graecus et Laiu^entius Valla. Marc. EmeruntsKatc. u, 1. 
aromata, ut venientes ungerent lesum. Hoc fecenmt in Sero 
SabbaÜii, quoniam iam inoeperat vespere sequentis diei, tunc emerunt aro- 

31 mata, ut cum crastina venirent et ungerent lesum. Matth. Vespere autem aRott^. 28,1. 



3 Tegere g mvdtam 27 Matth. 

«) Eafdjer 1 6. 2Jo^275' ^^ ^ ®- S8-9b. SBald^ XU ©p. 2198-2211. *) Söffet 

mf hm 23. m^ ^7„ etfia^ 



54 ©ctmonc auQ bcn Saljrcii 1514-1517. 

Sabbathi^ qnae luces^it in prima Sabbatlii. Hoc est iu matutino 
diei sequentis, ciiiiis vesper teuebrescens est serotinum Sabbathi^ vesper autem 
lucesoeas est mane diei sequentis. Ideo distinguit lucescens^ i. e. matutinum^ 

^ßucMi'^ serotino praecedente ipso.. Marc. Valde maue. Luc. Diluculo. loh. 
3o^. 20, 1. c mYi adhiic teiiebrae essen t. Diluculiim, valde mane, vesj^er lucescens, s 

SKorc. 16, 2. cmn adhuc tenebrae esscnt, omnia pro eodem liic sumimtiir. sed qiiod Marcus 

ait orto iam sole refertur ad id, quod usque ad sepulcluaun venerant, 

exierant autem ante ortum Solis civitatem, sed cimi ad sepulehrum venissent^ 

ortus est sol, unde dicit: Venerunt ad monumentum orto iam sole. 

3o^. 20, 1. lohannes dicit de sola Maria, quia multa mysteria in isto Articulo tangit, lo 

etiam ideo, quia latius intendit de ea scribere quam de aliis, ideo niissis 
«att^. 28,illis haue assumit et per gesta eins eam deducit. MattL Et ecce terrae 
motus factus est magnus. Angelus autem Domini descendit de 
coelo et accedens revolvit lapidem et sedebat super eum. Erat 
adspectus eins sicut fulgur et vestimenta eius sicut nix: prae 15 
timore autem eius exterriti sunt custodes et facti sunt velut 

üRarc. 16, 2.mortui. Marc. Veniunt ad monumentum orto iam sole. Haec facta 
sunt ante adventum mulienun, et hunc angelum forte et custodes viderunt 
aut saltem fulgorem eius. Ubi sciendum, quod iste angelus non mansit sedens 
super lapidem, sed nu^us dispanüt, donec mulieres introi^runt sepulehrum, 20 
Cum vidissent factum, et tunc illis perturbatis rursus apparuit, ut ex Luca 

swarc. 16, 4. colligitiu*. Marc. Et respicientes viderunt revolutum lapidem, erat 

5jjf* JJ' J;quippe magnus valde. Luc. Invenerunt lapidem revolutum. loh. 

Sublatum a monumento. Ecce hie habes, quod angelum non viderunt 

nee invenerunt sedentem super lapidem. Abierat enim custodibus deterritis. 25 

ßuc 2I; 8. Luc. Et ingressae non invenerunt corpus Domini lesu. Sic ergo 

sunt ingressae, primum nuUis apparentibus, et forte tum sie mvicem dispu- 

tarunt, quonam pervenisset. Et hinc respicientes et cum introeuntes anxiae 

uuc. 24, 4. essent, tunc primum apparuerunt eis angeli. Unde dicit Textus Luc. Et 

factum est dum mente consternatae essent de isto, sc. corpore ablato, 30 
varia suspicantes et timentes, ne ludaei rapuissent fortasse. Et introeimtes, 
dum sie consternatae rursus intrarent, sicut solent dolentes non semel contentae 
fliic. 24, 4. esse inivisse, Luc. Ecce duo viri steterunt iuxta illas in veste 

State 16, s.fulgenti. Steterunt post illas loquentes. Marc. Viderunt iuvenem 

sedentem in dextris coopertum stola Candida et obstupuerunt 35 
hie est angelus qui revolverat lapidem, et Marcus hunc nominat alium, tacens, 
quod unus tantummodo allocutus est eas, licet Lucas dicat, quod dixerint 
ad illas: unius locutio propter similitudinem vocis de ambobus. Obstupuerunt 



5 Dilacolam yalde 15 nox 20 Bepixlohruin. Cum 21 vidiSMt 22 Marc, 
fc^tt, fo baB He folgenben SBotie als Spotte beS SucoS erfcl^neit. rerolutum lapidem 

fcl^tt. 27 disputarent 32 dolentes, nam semel contemtae esse, inquisse Luc. 84 pott illos 



©cwiionc (UJö ben Sauren 1514—1517. 55 

et ut Liica8 ait: Cum timerent autem et declinareiit vultum in2uc. 24, s. 
terram, dixerunt ad illas, Umis sciliccit illonim secuiidum Matthaeiim 
et Marciim. Unde et Matth. et Marc: Respondens autem angelus^Ratt^. 28, 5. 
dixit miilieribus. Quid re8ix)ndit non interrogatus ? Seilicet eanim pertur- 

5 baiionibus: dixerunt 'heu nobis, quis sustulit? Quo j>ervenit?'' His quaestio- 
nibns respondit, non solum autem bis, »ed et terroribus et stuporibus., 
qnoniam timebant et stupebant visis angelis. Matth. Nolite timere. Marc.^JJJI^ j^^'^; 
Expavescere. Matth. Vos scio enim, quod lesura. Marc. Nazare- 
num« Matth. Qui crucifixus est, quaeritis. Hoc dieit, ut ea« confortet 

w ad audiendum verbum de resurrectione Domini. Non est hie: surrexitswatt^. 28, 6. 
enim, sicut dixit vobis. Haec respondit eanun quaestionibiLS et solvit, 
quasi diceret *Non est sublatus a ludaeis, sed suirexit.' Et seqiütur I^ic, 
Imo ante hoc verbmn dicit: Quid quaeritis viventem cum mortui8?2wc.24,5-7 
Non est hie, sed surrexit, recordamini qualiter locutus est vobis, 

w cum adhuc in Galilaea esset, dicens quod oportet filium hominis 
tradi in manus peccatorum et crucifigi et tertia die resurgere. 
Lucas exponit verbum illud 'sicut dixit vobis"*, quod Matthaeus posuit. Matth. HRatti^. 28, 6. 
Venite et videte. Marc. Ecce. Matth. Locum ubi positus erat^JJ{^ ^2^^' ^• 
Dominus, et cito euntes dicite discipulis eins. Marc. Et Petro.jjjjj^^^^jg ^ 

» Matth. Quod surrexit, et ecce praecedet vos in Galilaeam, ibi 

eum videbitis. Marc. Sicut dixit vobis. Matth. Ecce praedixiS«c.24,8. 9. 

, . _ _ _ , . ^-^1 SRQtt^. 28,8. 

vobis. Luc Et recordatae sunt verborum eius et regressae. Matth. 
Exierunt cito. Marc, iverunt de monumento. Matth. cum timoreJRaw. 16,8. 
et gaudio magno. Marc. Invaserat eas tremor et pavor, et nemini 

* quicqoam dixerunt, timebant enim. Et ex hoc patet, quod istos 
angelos in monumento viderunt, et quod mox cucurrerunt ad discipulos recta 
via, et hie est primus recessus earum. 

Unde sequitur Matth. Currentes nunciare discipulis eius. EtgKatt^.28,8. 
sie non habuerunt apparitionem Domini, quod ex verbis Lucae sequitur reci- 

* tantis verba duorum discipulonun in Emmaus euntium: et mulieres quae-suc. 24,22.23. 
dam ex nostris 'terruerunt nos, quae ante lucem fuerunt ad 
monnmentum et non invento corpore eius venerunt dicentes, 8e 
angelorum visionem vidisse, qui dicunt eum vivere. Ecce hie patet, 

quod non nunciaverunt nisi angelorum verba et visiones, unde cito cuciu»- 

* rerunt^ dicit Matthaeus, sed in secundo recessu inienmt passu modesto. Luc. suc. 24, 9. 
Nunciaverunt haec omnia illis et caeteris omnibus. loh. Similitersoö.w. 2. 
testatur, eas cucurrisse, et dicit, quod primo omnium nunciaverint Petro et 
lohanzd; dicens: Cucurrit (seilicet Maria Magdalena, quam solam nominat, 

quia caeteris ferventior erat) et venit ad Simonem Petrum et alium 



4 8ed eanun Matth. f^^^^» ^^ ®"ün videbitas 23 monnmento, sed cnm 

29 Bequentis et i^\ 



56 ©etmone auö bcn 3[a^tcn 1514—1517. 

discipulum quem amavit lesiis, et dixit illis 'tulerunt Dominum 
de monumento et nescimus^ ubi posuerunt eum\ Dubitant adhuc, 
etiam auditis angelis, eum resurrexisse, vel forte, ut Lucas dicit, cum \Hiderentur 
aliis loqui deliramenta, tunc et ipsae dixenmt 'Si non surrexit, tum nescimus, 
ubi posuenmt eum'. Quod autem non soliun Maria Magdalena nunciavit, 5 
suc.24,io.ii.testatur Lucas, dicens: Erat autem Maria Magdalena. Ecce hie Johannes 
dicit, quod Maria Magdalena sibi nunciavit ista. Et Maria lacobi et 
caeterae quae cum eis erant, quae dicebant ad Apostolos haec Et 
visa sunt ante illos sicut deliramentum verba ista, et non credi- 
derunt illis. Sic patet evidenter, quod plus quam semel accesserunt ad lo 
sepulchrum, et quod in secundo reditu Dominus apparuit mulieribus. Disci- 
puli autem sua incredulitate dissuaserunt mulieribus, et ibi iam omnes adhuc 
non aliter putant quam esse sublatum. Et ideo rei novitatem miratae iani 
redeimt cum Petro et Johanne rursum ad sepulchrum, ubi iam nullos angelos 
viderunt, sed solum remanens Maria Magdalena, cui et tunc primo apparuit, i5 

^^cjJJ;2|ut sequitur. Luc. Petrus autem surgens cucurrit. loh. Et ille alius 
4—10. Discipulus et venerunt ad monumentum, et ille alius cucurrit citius 
Petro et venit prius ad monumentum, et cum se inclinasset, vidit 
linteaknina posita, non tamen introivit. Venit ergo Simon Petrus 
sequens eum et introivit in monumentum et vidit linteamina posita 20 
et sudarium, quod fuerat super caput eins non cum lintcaminibus 
positum, separatim involutum in unum locum. Tunc ergo introivit 
et ille discipulus, qui venerat prius ad monumentum et vidit et 
credidit: nondum enim sciebat scripturam, quod oportuit eum a 
mortuis resurgere. Abierunt ergo discipuli iterum ad semetipsos. 25 
Ex quo patet, quod et multi alii cum illis duobus venerant et ut fit, quando 
compertum est, quod dubitabatur, dispersim redeunt, non uno cumulo, sicut 
aociurerunt, ita hie quidem discipuli insimul redierunt, mulieres autem tardius 
eos sunt insecutae, et hie eis apparuit Dominus. Unde et Lucas de multis 

Suc. 94, S4. aliis hoc aiHrmat, dicens: Et abierunt quidam ex nostris ad monu- so 
mentum, sicut mulieres dixerunt, ipsum vero non invenerunt Unde 
coUigi potest, non esse venun, quod Dominus in isto reditu apparuerit Petro, 
quia dicitur hie, quod abierint ad semet ipsos discipuli, non invento eo. 
Utique Dominum non viderant, nisi forte dicatur, Petrum solum redüsse et 

S11C 24, 12. ei Dominum apparuisse. Nam sicut Lucas dicit solus ivit: Et abiit Petrus v» 
secum mirans quod factum fuerat. Sed huic obviare videtur, quod 
mulieribus in via apparuit, ut hoc discipiüis indicarent. At potest solvi 
dicendo, quod Petro apparuit, ut una cum illis indicaret aliis, igitur illis 

6 %tt Ga^ Ecce hie lobannes &c. nttt^ tool^l t)ot Quod autem ftel^en. Söfd^et fet)t na4 
iBta fogot ein Pobm. 12 dlBUMenmt 24 oportet 27 figurabatur fiöfd^et fdil&(|t 

bofftt inquirebatur t)Ot. 31 ipsi vero non cuourrerunt 84 Utique ad Dominum 

venerat niai 



Sermone au^ bcn 3al)rcn 1514 — 1517. 57 

recedentibus. loh. Maria autem stabat ad ostium foris ploran.s. VideSo^. 20, 11. 
in Textu, qiiod longuni est. Itenim autem una Maria: igitur aliae midieres 
abeunt nuneiare aliis, quia qiulibet plenus tunc nmiciis novia, et loqumitm' 
omnes (mmibus. Matth. -Et cum iverint nuneiare discipulis eius. Hoc SRott^. 28,9. 

* verbum nostri Codices non liabent, sed Graecus. Et ecce lesus occurritaRattD. 28,9. 
illis dicens: avete. lUae autem accesserunt et tenuerunt pedes 
eius et adoraverunt cum. Tunc ait illis lesus: Nolite timere, nun- 
ciate fratribus meis ut eant in Galilaeam^ ibi me videbunt^ Haec 
dixit potius ad Signum probandae resurrectionis et memorandi verbi sui, quia 
w utiqne prius cum videnmt quam in Gulilaea; sed hoc ipso die vult dicere 
*Ite et dicite eis, ut memores sint quod dixi, me eos praeoessurum in Grali- 
laeam'', vel ideo dicit, quia in Galilaea ab omnibus generaliter visus est, 
plus quam quingentis fratribus, ut ait Apostolus. Et sie midieres feoenmt 1. ttor. 15,6. 
euntes et haec nimciantes, nee dum crediderunt. Et supervenit ad id Maria 

^* Magdalena, cui ut Johannes dicit similiter praecepit: Vade autem ad fratres3o^.2o,n.i8. 
meos et die eis: adscendo &c. Venit Maria Magdalena, annuncians 
discipulis, quia vidi Dominum et haec dixit mihi. Quare autem 
passus est se tangi a mulieribus et non a Maria, alibi dixi mysterium ]atissi- 
miim. Ex his omnibus patet, quod, sicut Marcus dixit, prima apparitio sxatc. 16,9. 

^ facta est Mariae Magdalenae et mox illis mulieribus, imo forte Petro simul 
miüieribus et Mariae, quoniam non est hoc impossibile, si voluisset facere. 
Unde dixit Marcus: Surgens lesus mane prima Sabbathi apparuitSRö«. i6. 
primo Mariae Magdalenae, de qua eiecerat Septem Daemonia. lila 
autem vadens annunciavit iis qui cum eo fuerant, lugentibus et 

2^ flentibus, et illi audientes, quod viveret et visus esset ab ea, non 
crediderunt. Sic habemus duas apparitiones, unam mane factam imi 
Mariae Magdalenae, alteram aliis Mariis. Quod Petro etiam apparueri^ certum 
est, sed dubium an in via vel mane. Hoc dicit enim Lucas, quod discipuli £uc. u. 34. 
dixerunt redeuntibus ab Emmaus: Surrexit Dominus vere et apparuit 

* Simoni, et haec est tertia. Quartam ponimt et opinantur quidam esse 
factam eodem die lacobo minori, quod credo verum esse ex verbo Apostoli 
1. Cor. 15. ubi dicit: \d8us Cephae, deinde imdecim, lerusalem visus esti.ttor.w,».?. 
lacobo. Quinta ipsa est euntibus in Emmaus. Sexta autem sero discipulis SJJ- |*'J5|*. 
omnibus in domo clausa. Has duas omitto hie componere, quia ex Luca 

^ et lohanne satis patet earum ordo et compositio facilis. Quid autem de 
beata Maria virgine? Dico, quod fuit vel cum mulieribus illis vel vidit 
eum cum aliis discipulis sero, quia cum illis sine dubio ftut Nee necessum 
est dicere, quod primo ei apparuerit, quia multa quidam nimis camaliter et 
secundum humaimm sensum de matre eius sapiunt et aguntur affectu camalis 



2 com Mtf^ 've^^ ^ ^ autem 15 praecedit , 24 cum eo fel^tt. 



58 ©etmone aus ben 3at)xcn 1514—1517. 

pietatis. Non sine mysterio taceutur illa in scriptiura et potius semper rigidus 

SRatt^.2841. legitur erga eam fuisse. interim aguntur eustode»: venerunt in eivitatem. 

Unde ex omnibuH patet, quod Donunus multa dixit Apostolis, quae tum 

non intellexerunt, iinde et Lucas dicit, cuni eis praedixisset, se oportere 

siu. 18, M.ta*adi^ flagellari^ crueißgi et tertia die resurgerc: non intellexerunt et erat fi 

3o^. 16, 16. absconditum hoc verbum ab eis^ similiter cum dixerit: modicum, et non 

videbitis me, omnes ignorabant. Praedixit autem eis Lsta^ non ut intellexerunt, 

sed ut postea recordarentur et tunc intelligerent, quid voluisset istis verbis: 

Soft. 14, 29. Dixi vobis, ut cum factum fuerit credatis, quasi diceret 'lam non intelligitis^ 

quid? Cum autem factum fuerit^ quod nunc dico, tunc intelligetis et credetis, la 
3oi)* 16, 12. quod ego sum Deus^^ quod et fecerunt Ita et alibi dicit: multa habeo vobis 
dicere, sed non potestis portare modo, quoniam omnia eins verba, quae de 
passione eins sonabant, ipsi nullo modo capiebant, nisi post pafisionem. Cuius 
ratio, quia cogitabant eum non moriturum. 



SERMO^ 15 

de Resurrectione Christi habitus." 

De comedente exivit cibus et de forti egressa est dulcedo. 
ludic. 14. Haue propositionem proposiüt Samson Filiis Philistim, et 
est miraUle et contradictione plenum. Est enim contra naturam, quod de 
oomedente dbus exeat^ sed potius si est comedens, intrat cibus in illum et 20 
devoratur a comedente. Si enim exit cibus ab eo, non erit c(»nedens sed 
evomens vel emittens: si autem est comedens, non exibit cibus sed intrabit. 
Quae est ergo ista Parabola? Comedit et cibus exit ab eo, quomodo satura- 
bitur fames ? Nos moreremur, si sie comedere deberemus. Similiter et quod 
sequitur, quomodo dulcedo de forti, robusto et duro egreditur? Contra potius 25 
est^ quod durum et asperum solet dulcedine leniri et mitigari, et est ac si 
dicafi *de calore venit frigus, de fiigore autem calor^ et omnino contrarium 
de contrario, cnm nonnisi sunile de suo simili veniat Quis enim unquam 
ad nivem vel glaciem est calefactus? Quis ad ignem sedens sensit unquam 
frigus ab eo exire? Ita quis de Petra soloque durissimo mel et oleum suxit? ^ 



2 henun enim renlt 25 forti robusto 

») Söfd^et I ©.275—277. Erl. I ©. 96-98. aSBoIdJ XU ©p. 2210-2215. *) Söfdjet 
\mt l^inau: Ajolo 1517., l^i aber noc^mold feinen ^rttl^um bevid^gt. SBol^d^etnlid^ ifi bie 
$tebtQt in bei Dftettood^e (^be ^öt^) 1516 gehalten. 




©emwnc an^ bcn Saluten 1514—1517. 59 

Quis eduxit de Petra aqiia^? de mandibula asini quis aqua« eiiudit? Sed 
haec in Hcripturis l^imiis, iino iam facilis solutio erit oimiiimi. Ix30 \»te 
fuit populus fureii8 ludaeoruni contra Christum: ]iunc occidit et in ore eius 
favus mellis^ L e. in scripturis l^s quas in ore fenint semper Euaugelium 

5 inventom est Sic de ooniedente, i. e. devoratore Cliristi et sanctoruni eius, 
occiso per oocisionem literae^ exivit cibus^ quod ipsi carebant isto cibo, et 
tarnen comedenmt Christum. Sicut enim per os cibimi nobis incor}>oramuSy 
ita lex vel quaelibet scriptura est os^ foramen et porta, per quam populus 
assmnitur et incorporatur. Sic Prov. 22. Fovea profimda os alieuae. unde®^r. 23,14. 

w et Eluangelium est os Christi et duo eius labia vetus et novum Testamentum, 
dentes autem sunt correptiones in illis. Per Euangelium eniin^ quae est 
angusta porta et puteus aquarum viventium^ nos intramus^ quae simt portae «f. 147, 13. 
Zion, quanun seras confortavit Dominus: sie enim et civitas est scriptura 
sancta. Verum non fuisset fiivus mellis in ore eius inventus^ nisi occisus 

15 iuisset leO| i. e. populus Synagogae in litera. Quamdiu enim lex vivebat^ 
os leonis et leo ipse vivebat, sed impleta lege et litera occisa populus quoque 
iam non vivit, qiii. in illa vivebat Eodem modo ex duro et forti didcedo, 
quia lex dura et gravis, postquam occisa est litera eius, dulcis facta est. 
Quia lex ea appreciabat, quae facere non potuit homo, et ea dabat, quae 

20 amplius impediebat fieri, sc. bona temporalia, quae avertunt cor a Deo. Sic 
venit mel de Petra, oleum de saxo durissimo, aqua de petra: sie mandibula 
asini est eadem scriptura pigri populi et tardi corde, Sed molarem eius 
dentem aperuit Dens, et egrediuntur aquae. Sic mittat chrystalliuu suum$f.H747.i8. 
eicut buccellas, et a facie tanti frigoris, huius oneris, huius diuitiae quis 

25 sostinebit? Sed mittet verbum suum et liquefaciet ea, flabit Spiritus et 
flnent aquae, et hoc totum per mortem Christi. Sic omnia supradiota 
patent, qnomodo de calore frigus et de frigore calor et contrarium de 
contrario venit. 

Nunc mysteria. Primum de Christo, qui ^ressus est de ore diaboli 

30 qni eum devoravit: ipse enim est cibus noster, Pascha nostrum, panis noster 
de coelo desc^adens. Comedit eum leo, et nisi eum comedisset, nobis non 
fuisset ^ressus cibus animae nostrae. Sed nee exisset, nisi occidisset leonem: 
oodso autem eo, factus est in ore eius favus mellis, quift sie oportuit pati 
Christum et exire de ore leonis per resmrectionem ac sie in nomine eius 

35 praedicari poenitentiam et remissionem peccatorum, hoc est Euangelium. De 
ipso £a,vMs mellis: ipse enim praedicatur nobis in remissionem peccatorum- 
Et equidem habemns benefidum inaestimabile, quod sicut Christus per 
passionem victo ieone intravit in gloriam et de comedente factus est cibus 
cgressus^ ita et j^glfis oninis persecutio est utilis et qui nos devorat et 



6 eareant ß^ 18 coucordavit 16 Synagogae, in 18 occisa est, 

Uten eituf dnJcis a y ftO^' ^j enim leo 



60 ©etmonc ou« bcn ^ai^xtn 1514—1517. 

comedit, si vivimus per peccatum, egrediemur et nos victo leone et erimus 
favuB mellis Deo et angelis, quia omnis persecutio Operator in nobis conso- 

l\ lationem, ut in Psaimo 4. In tribulatione dilatafiti mihi^ et Ps. 93. secundum 
multitudinem dolorum meorum in corde meo &c. Ergo si delectat te favus 
mellis; non terreat os comedentis^ tantum est ut oocidas leonem^ quod facies 5 
per patientiam. Sic nasdtur gaudium de tristitia, pax conscientiae de perse- 
cutione corporis: sicut enim merita crescunt in tribulatione^ ita et gaudium. 
Moraliter autem de comedente exit cibus^ quando homo conversus et mortuus 
peccato, qui comedebat stercora, iam ipse aliis ministrat cibum verbi Dei. 
Qui enim vivit in peccatis, comedit camalia et bibit sicut aquun iniquitatem. lo 
Sed occisus etiam alios pascit Sic sanctus Paulus^ sie sanctus Augustinus, 

[;sic Ps. 50. Dooebo iniquos vias tuas, cum praemisit: redde laetitiam mihi 
salutaris tui. Alios erudiam et dabo favum mellis, sicut prius ego mortuus 
fuero peccatis: sie et vos si smrexistis secundum hominem noviun et mortui 
estis secundum veterem, exeat de vobis cibus et dulcedo, et amplius non i& 
comedatis putrida. 



8ERM0* 

in die Visitationis Mariae habitus.' 

h I Txsurgens Maria abiit in montana. Doctrina. Quamvis acute vidit 
I ^ sancta Elisabeth virginem Mariam esse Matrem Dei, acutius tamen so 
virgo vidit Deum in omnibus solum esse magnum. Primum, quia beatam 
Virginem esse prae^nantem nullo potuit indicio extemo nosci, cum .\nx 
fiierint octo dies annunciationis elapsi. Nam statim abiit in montana post 
angeli discessum, unde nee dum venter intumuit nee rumor huius exivit 
Ideo mira luoe perfiisa est Elisabeth, quod vidit eam non solum esse S5 
praegnantem, sed et Matrem Dei. Elisabeth interpretatur 'quies Domini*, 
imo 'requies Domini*, quia Spiritus Domini requiescit super quietum et humi- 

s.lem Es. 66. Ideo et illuminat quietos ac erudit incognita caeteris. Beata 
Virgo autem vidit Deum in omnibus, non haeret in ulla creatura, omnia in 
Deum refert Siquidem non magnificat Dominum nisi qui se et omnia nihil ao 
fiEK^it: hoc autem non facit nisi cui solus Dens in visu est, caetera omnia 



8 sed multitudinem 12 Ps. 5. 19 Quaevis 30 nisi qui« 

') SAfd^ I S. 277 f. Erl. I S. 98 f. äBal^ XU 6)). 2214-2217. ^ier U^rmm 
bie attt 9[tt9le^n0 bet ^t^ (bthoit (f. dinleitunfi) ^tlßxi^tn ^ebigien. *) S&fd^r fügt 
l^nju: Anno 1517., l^t ahn \päin feine 9[ngabe Bettd^ttgt. Ü^el^lten ift unfet 6ennon am 
2. 3uli 1516. 



©etmoitf au^ bcn Sötten 1514—1517. 61 

velut evanuenmt Non potest anima simul intenta esse magnificationi crea- 
turae et creatoris: ideo de tantis bonisi de tantis laudibus non est elevata, 
quia nudorem Dominum in bis agnovit et cum gaudio agnovit ac gratias 
egit| dilexit ac benedixit. Sed nota, quod dixit 'magnificat anima^, non 

5 corpus aut lingua^ 'exultavit Spiritus^ non caro aut mundus. Siquidem 
multi magnificant Deum lingua, tantum magnis titulis Deum praedicando, 
sed cor eorum interim alia magnificat, quia reputat alia et in illa coniidit 
plus quam in Deum. Ideo purissima cultrix Dei est beata Virgo, quae solum 
Deum super omnia magnificat: sine idolo ipsa est Alii vero semi-Iudaei 

10 et semi-cultores^ qui cum Samaritanis simul colunt Deos suos cum Domino, 
de quibus nuper et rudioribus dixi. 



SERMO* 

Domin. Vn. post Trinit. 



•-^•i 1 



Attendite a falsis Prophetis. Quaestio hie digna movetur: cum falsigtotti}. t.is. 
Prophetae multis et magnis operibus appareant, quomodo ex operibus 
possint cognosci, ut Haeretici et Schismatici observantes sunt magnorum 
operum et valde bonorum, ßespondetur, quod duplicia simt opera bona, 
apparentia, ut sunt multum ieiunare^ orare^ studere, praedicare, vigilare, habi- 
tum humilem portare: haec non sunt nisi lana ovium, sub quibus lupl 

20 rapaoes t^untur. Sic et vulgo dicitur 'non es talis ovis, qualem geris 
lanam^ quod utique de operibus intelligunt simulatis et bonis. Ideoque 
quaestio difficilis, quid sub lana, i. e. operibus, cognosci debeat, cum vesti- 
menta ovium sint verba, opera et gestus eorum. Alia sunt opera, imo, 
inquam, interioris et absconditi hominis, qui etiamsi ista facit parvi pendit 

ts ea, sed cupit mitis, humilis, charitativus, patiens, fidelis, pacificus esse, ut 
Galat. 5. ubi illos fiuctus exponit per ordinem clare. Nam illi superbi etsi mal. 5, ». 
opera sua faciant, quibus sibi lanam vestimenti efficiunt, sunt tarnen in 
operibus veris nihil, quae sunt patientia, quae perfectum opus habet, et 
diaritas, quae aliorum curam gerit sui n^ligens. Uli autem in omnibus sua 



5 exaltavjt j^ yjil. 2uifftx folgt in unfern ^rmonen bet consuetudo ecclcsiae 

Romanae, na^ ^l^et Katt^- 7/ l^ff- boS GtiangeUum beS 7. Gornttagd nad^ ZnnitatiS \% 
IS hpparenter 

V Säf^I ^ j^^i i @. 99f. SöaWb Xn ©»). 2216-2219. *) «m 6. aWi 



2 Sctmoue au« ben 3«^ten 1514 —1517. 

iiaerunt et ad alia vocati quam quae ipsi elegenint, difficiles imo rebelies sunt 
; contrarii, impatientes, detrahere ac iiidicare, alios negligere, contentiosi, 
piniosae cervicis, indomiti sensiis, ideo non pacifici, brevianimes, immansueti, 
iiri, cnidi. Haec vitia et opera interioris homiuis o\'ina veste contegunt, 
e. actioiiibii8, oblationibiis, gestu, oeremoniis corporalibus, ita ut et sibi s 
i aliis simpHcibiis boni et iiißti videantur. Et hi sunt lUi, qui subtiliter 
ront contra praeeeptiun primiun. Sed dilferendi simt in lociun suum. Nunc 
posequimur quae incepimus: nam singularem illi tractatimi quaerunt, cum non 
t hodie pestis maior j)er Ecclesiam ista peste hominuni, qui dicunt Tbonum 
portet facere', nescire volentes quid sit bonum vel malum. Sunt enim lo 
dmici cnieis, i. e. bononun Dei. 



SEßMO ' 
Dom. X. post Trin.' 

Duo homines adscenderunt in templum, Luc. 18. Vere ista sunt 
perdita periculosa illa tempqra, in quibus impletiu* illud Apoatoli: is 
Irunt homines speciem quidem pietatis habentes, virtutem autem eins 
bnegantes. Nam adeo Diabolus imdique invaluit, ut ex praedictis audivnmus 
) infra audiemiLS, ut non tantum posuerit laqueos, quibus homines capiat 
i malis; sed et in bonis operibus. Adeo subtiliter perplexa sunt ipsa uni- 
Brsa et perversa omnia, et tamen stultissimi nos secim vivimus in bona 20 
pera, statim omnia salva arbitrantes, si modo bona sint, nihil timentes subtus 
orribile periculiuin. Haec ideo iam commemoro, quia iam accedo ad sub- 
liores homines et invisibiles transgressores praecepti Dei et in abscondito 
Bccantes et sagittantes eos, qui simt recti corde. Sed prius residuum de 
anctis expediamus. Aliud igitur portentum praecipue nostris seculis invaluit, 25 
b sanctos quidam colant et Patronos habeant superbiae et avaritiae, qui 
ra\äus peccant quam illi praedicti. 



1 vocarunt quae ipsi reboUes, sed 2 contermini 14 Luc. 8. 

ßöfd^cr I ©. 279. Erl. I ©. 101. 2öald^ XH @p. 2218-2221. ^) ^Im 27. 3nli 151Ü. 



©etmone aiid ben 3ol^ren 1514—1517. 63 



SERMO ' 

Dominica X. post Trinitatis* 
[contra opinionem sanctitatis et meriti]. 



Quis sicut Domii 
in coelo et in 
et alta a long 



Dominus Dens noster, qui in altis habitat et humilia respicitW.ns, s.e. 
in terra? Et iterum: Excelsiis Dominus et hmnilia respicit^f. iss, 6. 
longe Gognoscit Mirabiliß est iste Dens ab aliis Diis. Hie 
remota et longe stantia videt^ isti autem proxima sibi. Sie proxima sibi 
non cognoscit, isti remota sibi non cognoscunt, ut sunt Principes mundi. 
Unde verissima natura humilitatis est recedere longe a Deo et ab omnibus 

10 quae Dei simt: CJontra natura verissima superbiae est appropinquare quam 
maxime Deo et omnibus quae Dei simt, sicut lesaias Cap. 58. de superbis 
ludaeis dicit: et appropinquare Deo volimt Et satis patet utnunque in istis^ff. ss, j. 
dnobus^ Pharisaeo et Publicano. Quae autem simt Dens et Dei? esse, vita, 
sapientia, potentia, iustitia, divitiae, forma et omne bonum quantumcunque 

15 modicum, et quam difficile est, ut diveis sese cuilil>et mendico comparet, ut 
viigo meretrici, casta adulterae, sapiens insipienti, potens infirmo, vivens 
mortuo, formosus deformi, Praelatus subdito, secundum regulam Apostoli 90«. it, i«. 
Born. 12. Himulibus consentientes. Si dixeris 'non possum', dele ergo 
istud: Quis sicut Dens Dominus noster, qui humilia respicit in coelo et in^. iis, 5.6. 

» terra? Quomodo ergo fiet, ut faciant hoc superbi? Respondeo 'per hoc SRott^. 20,14. 
verbum unicum: tolle quod tuum est et vade, vel per illud: quid habes 1. <Eor. 4, 7. 
quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis?* 
Igitur recedere a Deo et appropinquare fit duobus modis, scilicet interius 
et exterius, seu cognoscendo Deum et ignorando Deum. Per cognitionem fit 

85 in timore et reverentia recessus, et haec est humilitas, qua homo suiun nihil 
agnoscit et Deo relinquit onme bonum, non audet sibi aliquid arrogare. Per 
ignorantiam fit in contemtu et secimtate recessus: est superbia. Sicut coram 
Principe pauperculus fugit ad anguliun: qui fugit, cognoscit et reveretur 
Maiestatem eins, alius vero dorsiun vertens longe recedit contemnens principem. 

30 Disce ergo hie superbi hominis proprietates. Primo nihil rogat Deum, qui 
nullius ^ere sibi videtur, ac sie nee Deum sibi necessarium putat esse, sed 
sibi suflBcit, quia si sibi deficeret^ Deiun rogaret et necessarium haberet. Si 
igitur tollit Deo necessitatem et tribuit ei contingentiam, aufert sibi defectum 



13 Dei esse 24 ignorando Denm: Ignorando Deum per cogpiidonem 27 sccu- 

ritate, reoeasus est 38 contingentiani) aut aufert 

») ßöfd^cr I ©. 745-748. Erl. I ©. 101-104. aBold^ X ©p. 1546-1553 «) ßöfd^ct 
fügt t)inau: Ao. 151(>. &ef)aUcn ift bcr @ermo« bcn 27.3uli 1510. 



64 ©ctmone au» bcn 3n^tcn 1514—1517. 

et tribuit snfficientiam. Contra vere hiimilis de se sibi desperat suffioere, 
quam maxime Deum cupit esse et rogat quod deficit, Imo Deum glorificat 
et est iustus. Optime aiitem Dominus non tacuit simulata eonmdem verba, 
qui superbi sunt, quia et ij)si gratias agimt Deo et dicunt omnia sua ex 
Deo esse, se ipsos nihil esse, in omnibus deficere et omnino vere humiliiun r. 
et gestus quam maxime simuIant, sjjeciem scilicet humilitatis quidem habentes, 
virtutem eins autem abnegantes, quae probatiu*, dum se aliis hominibus com- 
parant: iis enim se assimilare et assimilari nullo modo volunt. Secundo 
proficit illa coecitas et ignorantiam sui ulterius, ut B. Augustinus dicii panun 
est Deum non rogare, sed se laudare: quanquam verbis mire sese vituperent, lo 
sed corde sibi placent, imo non gemunt, non accusant, sed semper dicunt 
*non sum mihi conscius quid fecerim, nonne bene feci, melius feci quam 
ille et ille?' Contra humilis, ubi rogavit Deum propitium sibi fieri, accussat 
se dicens 'mihi peccatori'. Ecce peccatorem se dicit, confitetur, recedit a 
iustitia et sanctitate, quibus ille se involvit superbus. Tertio perficit suam is 
nequitiam^ quia non solum se laudat> sed et roganti ac se accusanti insultat 
et accusat: hoc est horribile monstrum, quod solum omnes *superbos deberet 
humiliare^ quia scilicet omnis superbus dum iudicat, detrahit, accusat proxi- 
muHL Vide quot malis sese involvat. Primo amittit opus misericordiae, 
cum compati deberet proximo, orare pro eo, cum iuvare quomodo possit: 20 
aRatt(.tö^i. quo titulo dignus est aetema morte, Matth. 25. Deinde prosequitur 
scilicet lingua, quae est peior gladius quam ferri gladius, et hoc apud Deum 
et homines et se ipsmn. Tertio facit mendacium et iniuriam, quia roganti 
ac confitenti ac per hoc iam iusto haec imponit, et facit mendaciter et inique 
contra cum, quod si etiam talis esset, qualem ipse accusat, adhuc incurrit 2^ 
in Christum, qui onmes peccatores suscepit in se, et ideo Christus iudicatur, 
accusatur, mordetur, quandocunque peccator quicunque accusatur etc. Qui 
autem Christum iudicat, suum iudicem iudicat: qui autem iudicem iudicat, 
Deum violenter negat Vide quo perveniat furens et insipiens superbia. 
Contra humilis ille proximum suiun iustificat, se vero solum accusat, quia 30 
dicit 'mihi peccatori', non autem 'nobis peccatoribus\ Putas, quod tarn fuit 
invidus, ut nollet etiam aliis peccatoribus Deum esse propitium? tunc utique 
non fiiisset iustificatus, sed peius damnatus. se<l neminem vidit esse pecca- 
torem praeter se solum: omnes erant iusti, quos sibi comparabat Sic omnia 
munda mundis, immundis autem nihil est mundum. Patet nunc, quod iste sr. 
Pharisaeus primum praeceptum non fecit, sed habuit Deum alienum (si non 
habuisset Deum alienum, utique iustus fuisset), idolum scilicet iustitiae suac 
in corde statutiun. Sed nimc etiam quilibet sibi ipsi prospiciat, qui odit 
hunc Pharisaeiun atque despicit, ne talis ipse fiat supra Pharisaeum, qualis 
hie factus est supra publicanum. Credo quod pauci timeant se Pharisaeo 40 



1 de spe sibi 9 iguorantiu 25 accusat. Adbiic 



66 ©ctmone ouS ben 3ö^ten 1514—1517. 

Ubi adhuc dubium remanet, pro quanto^ an pro toto Deus hoc velit aooep- 
tare. Potest quidem animam solvere a Purgatorio quoad poenitentiam a se 
iniiinetam vel iniimgibilem, sieut sonat eiiis Bulla Mn quantum Clavee sanctae 
Matris Ecelesiae se extendaiit, et de iniiinctis poenitentiiH misericorditer 
relaxamitö\ Qiiare niuiis temerariiim est praedicare, per istas indulgentia^ & 
redimi aiiinia» a purgatorio, cum hoc sit absurdum dictu nee quomodo 
intelligi velint expouant. Alioquin Papa est cnidelis, si hoc iniseris aniinabus 
non concedit gratis, quod potest pro j)ecunia necessaria ad Ecclesiam conce- 
dere. Infusio est interior illuminatio mentis et inflammatio vohmtatis, quae 
est aetema enianatio, sicut radii soHs, in animam, nee eessat propter plena- lo 
riam remissionem. Haec est necessaria pro concupiscentiae extirpatione, usque 
dum perfeete extirp(^tiu\ Tunc autem est perfecta, quando homo summo taedio 
huius vitae saspirat ad Deimi et tandem desiderio Dei solvitur a corpore. 
Hoc certe in paucas compertum est, qui plenarie absolvuntur, imo remissio 
plenaria non confertur nisi digne contritis atque confessis. is 

Corollarium. 

Cum nullus hominum possit certus esse de se ipso, nedum de aliis, 
([uod sit perfeete et digne contritus atque confessus, temerarium est asserere 
indulgentias assecutum statim evolare vel animam de purgatorio eripi: intelligo, 
si quis certam deputet animam, quam alioquin eripi non dubito, puta, quae so 
digne ftierunt contritae et eiusmodi ereptionem meruerunt, ut sonant verba 
B. Augustini. Qui autem tales vel non tales sint, Deus novit. Nam alios 
oportet pati purgatorium, quia non meruerunt sibi subveniri, scilicet quia non 
fecerunt se dignos, cum non essent digne contriti et amore praesentium 
abstracti. Quicquid sit, quia ego non intelligo satis hanc rem, Hoc sine »5 
dubio incertiun est, an Deus imperfectam contritionem ibi per indulgentias 
remittat, *quod imperfecte amavenuit Deum et nimio affectu adhaeserunt 
creatiuis et sie praeter peccata, quae fecenmt et delevenmt per contritionem, 
confessionem et remissionem plenariam, adhuc inmiundae sunt propter talem 
affectum terrenum, cum quo recesserunt Et utique ille remitti non potuit so 
per indulgentiam plenariam: cum nondum alx^sset et deletus per contritionem, 
8emi)er maueret et manet actu in anima separata nee in pm^torio remitti 
potest, nisi prius displicuerit per contritionem et resipiscentiam. Quis igitur 
dolet se timuisse mori et eessat timere mortem, i. e. reMlis esse divinae 
voluntati? nonne qui hoc ipsimet dicimt, quod indulgentiae prosunt contritis 35 
atque confessis, aliis nequaquam? 

Sed dices 'contritio perfecta per se tollit onmem poenam, ergo non 
necessariae indulgentiae, quia perfeete contritus statim e\'olat\ Respondeo 



10 Bolis in 30 Uli 81 plenariam, cum nondum abesset, et contritionem 

■emper 82 nac purgatorio 



% 



©etmone ou« ben Sorten 1514—1517. 67 

'fiiteor meam ignorantiam^. Perfecte contritus evolat sine indiilgentiis, iniper- 
fecte aiitem nee cum iudulgentiis, quia a contrito perfecte Dens nihil requirit 
nee pro actaalibus nee pro habitualibii8, i. e. fomite et origine. Quid ergo 
prosunt indulgentiae? An tantum ad satisfactionem actualium? Quoniodo 

i ergo redimuntur aniraae, quibus actnalia remittuntur, sed maiiet originale seu 
habituale? Nam qiiibuH originale reniittitur^ et actuale^ »ed non contra. 
Originale dico fomitem ex origine relictum^ per gratiam nondum sanatiun et 

* mortificatuni; ut Apostolus Rom. 6. et 8. loquitur. An quae meruenmt, g^nm ^ g 
ut in purgatorio vel morte digne conterantm* super fomite hoc, per indul- 

10 gentias consequentiu*? Hanc difHcultatera non perpendunt, quod de fomitis 
mortificatione et radicali peceato amplius nemo est sollicitus, tantum de 
actualibus curant amputaudis conterendo, confitendo, satinfaciendo &c. Caetenim 
cito recidivant et redeunt ad vomitum, quia non advertimt morbum et radicem 
peccatiy sicut qui rivulos fontis praecidunt aut folia arboris relictis vena et 

15 radice vivis, non soliciti assiduo gemitu pro gratia destructrice corporis huius 
peccati et mortificatrice membrorum peccati. An forte per hoc, quod dicunt 
'per modum suffragii^ quod illud suffragium non tantum actualium eis remis- 
sionem conferat, sed etiam contritionem et poenitentiam super fomite et 
reliquiis amoris terreni impetret, ad gratiam perfectissimi amoris Dei ac 

» suspirium ad Deum conferat? Exempli gratia: homo mortuus, si moritur 
m\ätus et non tanto desiderio cupit dissolvi, ut libentissime voluntati Dei 
obediaty saltem secundum rationem, licet sensus repugnet ut in Christo et 
Omnibus Martyribus, Hie manifestum est quod in peceato moritur, licet non 
mortali, sed tamen prope, ergo non poenituit super illud in vita. An ei^ 

^ in purgatorio gratiam poenitentiae accipiet a Deo per sufiragia Ecclesiae, 
ut libenter velit esse mortuus? quia etiam natura non potest nee ignis 
puigatorii sine gratia ipsum ab hoc liberare. Quia autem in peceato moritur, 
quia non diligit quod vult Dens ex toto corde, sed invitus facit, non 
est voluntas eins in lege Domini, ergo etsi opere implet mandatiun, non 

» tamen corde. 

Sed concordemus, quantum possumus: omnia opera et merita Christi 
et Ecclesiae sunt in manu Papae et ipse, quaecunque bona fiunt in Ecclesia ' 
per Christum, potest trifariam applicare, ut sequitiu*, Primo ut satisfactionem, 
secundo ut sufiragium, tertio ut votiun vel sacrificium laudis, sicut et 

ü Christus operibus suis et Deum glorificavit et nostra peccata abstulit et 
gratiam promeniit Ad satisfacliionem applicat indulgentias, quas conoedit 
viventibus, cuius rei affectus et intentio est haec, ut, si peccasses et contritus 
pro peccatis satisi£ieere quaeras, ad Papam venires dioens Tater S., obsecro. 



M iüe 'ßut ut 



8. T. velit ordiu^j^ ov€i^ ^* orationes Ecclesiae pro peccatis meis\ Tunc 

'ßut ut petif. , . fuuc onmes qui --i-^— ^ * — '•" 

* / 

12 ^Pf^k^. , ^ 40 illi fiot 



petif. j . t^unc onmes qui celebrant, orant, ieiunant, laborant 



'S ^'^'^° 



68 ©ermone oud ben Sagten 1514—1517. 

aut quodcunque faciunt Deo plaoitum pro te faciunt^ et sie aufertur a te 
labor poenitentiae et satisfactionis. Haec est illa indulgentia plenaria. Verum 
hoc non tibi sufficit^ qiiia Don ideo habes intus gratiam nee ideo proficis, 
sed nianes in ea qua fiiisti gratia^ cum hoc petebas. Ideo iam ciu^andum, 
ut proficias et non stertas s^nis quasi iam sanctus et purus. Nunc enim 5 
instandiun est crucifixioni membrorum et mortificationi principiorum pecca- 
torum, hoc est concupiscentiarum; quae sicut fiierunt autores peccatomm^ pro 
quibus indulgentia data est, ita et erunt recidivorum, si steteris securus. Ad 
sufiragium applicat indulgentias, quas concedit defimctis. Ubi iam propriae 
non sunt indulgentiac; quia iam Papa non habet solvere aut indulgere^ sed lo 
tantum intercedere, ut Dens indulgeat et solvat, sive de poenis pro actualibus 
peccatis^ sive de radicali nondum in vita mortificato et sanato^ quod per 
inAisionem gratiae fieri non est dubium^ quoniam ipsi tunc mereri nullo modo 
possunt Hanc vivis non video quare concedat, licet in generali Ecclesia 
pro onmibus suffragetur coram Deo. Sed amplius est, quod in particulari is 
applicatur per Papam vel quemlibet hominem. Dicit enim ipse, defimctos 
participes fieri, quod utique per modum suffragii intelligere se alibi satis 
declarat. Non tamen temere statim pronuneiandum est, quod animam nomi- 
natam liberet qui has indulgentias redimit, quia nescitur, an coram Deo 
ipsa digna sit vel alia quae melius meruit Unde plus videtur Papa facere ao 
cum indulgentiis pro deftinctis quam pro vivis, quia et gratiam infusionis 
eis impetrat, vivis autem solam remissionem concedit Animae in purgatorio 
habent se ad gratiam posteriorem seu ad augmentum et complementum 
gratiae, quae est gloria, sicjut impius ad primam gratiam seu iustificationem. 
Utrique enim non possunt eam mereri, apti tamen eam recipere, Hle qui «s 
habet primam, licet extra vitam, sicut iste, qui est in vita, licet nondum 
habet priorem. Adhuc tamen mihi manet dubium, cum Papa non nisi 
sufiragetur et intercedat pro animabus, non ut potestatem habens, sed nt 
mediator accedens, quare certum est animam lil)erari, cum apud Deum stet 
arbitrium, quantum, quomodo, quando, ubi, pro quibus Ecclesiam suam velit so 
audire? Quis certus est, quod ita Deus acceptat sicut petitur? nisi forte ex 
hoc, quod Deus non repellit orationem Ecclesiae suae, in qua Christus orat 
JJJ^J'J^cum ea, sicut dixit: petite et accipietis, et iterum: quicquid orantes petieritis, 
credite quod accipietis, et fiet vobis. Quae cum certa sint, utilissimum est 
istas indulgentias dari et redirai, quicquid sit de avaritia et quaestu, quae ** 
in illis timentur. Nam forte Deus • ideo vult abundantiori misericordia 
deftmctis misereri, quod videt eam contemni a viventibus, et multi nimc 
intrant puigatoriiun plus quam olim, eo quod segnius nunc agant Christian! 
quam olim. Ideo quod multi intrant et pauci pro eis laborant, dum prae- 
oedentes et adhuc superstites utrinque segnes ftienmt et sunt, Papa eis isto ^o 



26 viam via 89 Ideo et multi 



6etttu)ne aud ben Sollen 1514—1517. 69 

saltem modo succurrit Ad votum seu gratiarum actiones applicat in lau- 
dibus Dei de beneficiis sibi et Electis exhibitis. 

Conclusio. 

Id itaque diligenter attendendum^ ne indulgeDtiae^ id est, satisfactiones^ 

5 fiant nobis causa securitatis et pigritiae et damniim interioris gratiae. Sed 

sedulo agamus^ ut morbus naturac perfeete sanetur et ad Deum venire siti- 

amus prae amore eius et odio vitae huius et nostri ipsius taedio, Id est, 

assidue sanantem gratiam eiusque ramos. 



10 



SERMO' 

in vincula S, Petri.* 



Quaeeunque ligaveritis super terram &c. Nisi Christus omnemseatt^is^is. 
potestatem suam dedisset hominis nulla fuisset Ecclesia perfecta, quia 
nullus ordo, cum quilibet vellet dioere, se ex Spiritu S. tactum. Sic 
fecerunt Haeretici, ac sie quilibet proprium principium erigeret essentque tot 
15 Eoclesiae quot capita. Itaque nullam potestatem vult exercere nisi per ho- 
minem et homini traditam, ut omnes in unum congr^aret. Hanc autem 
potestatem adeo confirmavi^ ut contra eam suscitaret omnem potestatem 
mundi et infemi, sicut dicit: portae infemi non praevalebunt adversus eam^ statte. i648. 
quasi diceret 'pugnabunt et excitabuntur, sed non praevalebunt', ut notum 
^ fiaty hanc potestatem a Deo esse et non ex hominibus. Qui se ergo ab hac 
unitate et ordine potestatis subtrahunt, nihil est quod sibi plaudunt de 
magnis illuminationibus et miris operibus, ut nostri Piccardi et alii SchLsmatici 
atque Capitosi. Melior est enim obedientia quam victimae stultorum, qui 
nesciunt, quid mali faciunt 



1 saccorrit ad 



») ßöfd^t I @. 280. Erl. I 6. 110 f. aOBalei^ XII ©p. 2220 f. «) «m 1. augufl 1516. 
tai (hxmqtliüm an ^etri Äettenfeier ifl fonfl SRottl^. 16, 13 — 19. 



70 ©ennone auS beti 3a^tett 1514—1517. 



SERMO* 

Dominica undecima post Trinit.' 

[De vitiis capitalibus in merito openim et opinione sancütatis 

se efferentibus.] 

SRacc. 7, 37. X) ene omnia fecit &c, Sicut sermone primo dictum^ quod non affir- s 
I ß mative praecepit Deus, unum Deum habere, sed negative, ne alienum 
habeamus Deum, quod praeter rationem ibidem dictimi, quod praeceptiun 
n^ativmn scilicet cadit super iam factum et existens peccatum: ideo eo 
ipso, quo prohibet Deos alienos habere, iudicat Deos alienos haben, quod 
prohibet quia displicet. Alia etiam ratio est, ne, si affirmative praeciperet^ lo 
videretur relinquere liberum etiam plures haberi. Quia qui praecipit unum 
Deum haberi, potest audiri, etiamsi plures quam illum unum habeat obediens, 
ut qui praecipit unum denarium darf, non intelligitur prohibere plures dari, 
et hoc apud rudiores inteUigeutias. Igitur ut ibi dixi et sermone praece- 
denti, quod Dens fide, s[)c et charitate colitur, et qui audit eins vocem, est is 
sine alieno Deo, quicquid autem aliud praeter Deum diligitur, speratur, pos- 
sidetiu", est idohun: Ideo tot idola, quot dileeta. A qua fide et cultu Dei 
primum revocat superstitio multiplex, secundo temporalia bona, tertio de qua 
nimc agitur iustitia et sapientia. Hie autem notandum, quod non prohibentur 
iustitiae fieri et bona opera, sed debent sine superstitione fieri, i. e. humiliter, so 
non in ea confidendo aut ea amando, reputando prae amore Dei et spei in 
illiun. Nam sie est iudicium Dei, quod bona opera per superbiam fiunt 
statim nihil et mala opera per humilitatem fiunt statim nihil. Superbia 
autem est in ea confidere, gaudere de illis, placere sibi in illis. Batio est, 
quia spes non potest aliud fimdamentum habere quam Dei bonitatem, et 25 
nuUam creaturam: quocirca apud Ma^strum definitio spei vel est falsa vel 
false intelligitur. Primo, quia spes est virtus infusa (ut omnes dicunt) ante 
omne meritum et ex ipsa potius proveniunt merita, quia sie implere est 
placere Deo sine fide et ita sine spe et charitate: qui autem non placent 
prius, merita facere non possunt Secundo, quia Magister sie est salvandus: 30 
dicit, quod provenit ex meritis, sed fertur in Deum; ille autem spem in 
merita collocat ut in fundamentum fiduciae potius quam ex meritis pro- 
ducatw Ego autem sie cum excuso, quod loquatur de spe praemii instantis 



7 quod ad praeceptum negativam ex illis cadit 8 excellens peccatum 26 quo- 
modo circa Magistrum 

>) Söfc^er I @. 748-752. Erl. I @. 105-110. SBold^ X ®p. 1552-1561. *) 8öfd^ 
fügt l^inau: Anno 1516. (S^el^alten ift bei ©etmon am 3. Sluguft 1516. 



► 



Sermone aud ben Sorten 1514—1517. 71 

et per multas teotationes probata et certificata, licet ipse tentatus haec merita 
non aestimet, Deo tarnen aestimante per haec est confortata. Nam de spe 
remissionis peccatorum et initiali atque infusa non est nee potest intelligi, 
cum oporteat accedentes credere quod Dens sit et remunerator sit Igitur, 

& ut breviter expediamus, primum quidem oportet incipientes multis bonis 
operibus exeroere et a malis abstinere secundum sensibilem hominem, ut 
sunt ieiunare^ vigilare, orare, laborare, misereri, servire, obsequi &c. Omni, 
inquam, studio haec sunt ineipienda et exercenda. Verum ubi iam homo in 
Qlis fiierit, hie sununo studio vigilandum est: hie indiget magis doctore 

10 quam in principio sui^ ne^ sicut vitavit sensibilia mala, peius cadat in spiri- 
tualia, ut qui camis luxuriam domuit cadat in luxuriam Spiritus et vn 
peccata mortalia spiritualia. Hie enim declinatur ad dextram, hie separant 
sese verae et falsae virtutes, hie digrediuntur ab invicem veri et falsi cul- 
tores Dei: hucusque enim eadem via processerunt et comites fuenmt usque 

1^ ad illud biväum, sicut publicanus et Pharisaeus eisdem gradibus in templum 
adscenderunt. Nam superbi Sancti^ qui sie ponunt limitem lucis suae et 
excoecantur^ noscunt aliam viam et alia Opera: ideo in illis perpetue manendum 
putant) nee quaerunt proficere. Et hi tunc faciunt ex operibus iustitiae sibi 
petram^ imo arenam fundamentii, et peius in illis quam prius in came et 

^ sensibilibus peecatis fiierunt poUuti. Ciuramus ergo per omnia Septem pec- 
cata mortalia. 

Superbia primo multiplex illos vexat. Principio, quia prae illis operibus 
bonis impossibile est, eos \ddere se habere peccata, quia non agnoscunt nisi 
sensibilia et contraria suis operibus. Hoc primiun signum, scilicet coecitas 

^ m^itis, in isto Pharisaeo abunde patet, qui prorsas nulliun in se vidit 
peocatum, excoecatus propriis operibus, quae sola reputavit bona. Secundum 
Signum est Luxuria, id est, delectari, placere, titillari in eisdem operibus, 
quod est contra doctrinam Christi: Beati qui lugent, lugent autem qui lucem sxatt^. », i. 
mentis habentes vident etiam occiilta peccata sua Ps. 18. Delicta quis9fi9, u. 

» iutelligit? Ab occultis meis munda me. Unde Ezech. 16. Et habens 4^f. le, 15. 
fiduciam in pulchritudine tua fomicata es in nomine tuo, i. e. iactantia 
quod es iustus. Tertium est temeraria securitas contra timorem Dei. Beatus^f. us, 1. 
enim qui timet Dominum. Et illi securi simt: ideo timendum Demii non 
n^ant, sed solum laudant, cum tamen laus sine timore et exultatio sine 

^ tiemore sit nulla, et hoc est praecipuum superbiae signimi. Quartum 
est temerarium Judicium, quod omnia extra eos sint immunda, ut hie 
Pharisaeus nihil vidit miindum in omnibus hominibus. Et fere difficile est 
bis, qui in isto statu sunt, cum viderint alios sibi dissimiles, non iudicare, 
non contemnei^ ^^^j yil^ habere. Ex horum niunero sunt etiam lii, qui 

** praedicant et ^^^ ^^ ,iil niai increpationes obblaterant. Quintum cum 



^iimt 



30 bshes 



72 ©etmcnc au« ben Saluten 1514—1517. 

vidermt aliquem peccare, non primo gemunt pro eo, sed statim offensi 
cogitaDt^ quibus verbis illum invadant^ exclament^ detrahant, iudioent 
Secundum B. Gregorium vera iustitia compassionem^ falsa autem indignationem 
habet: ideo impiorum hominum est trabem in oculis suis habere n^lectam 
et festucam videre in alieno. Sic hie Pharisaeus. Stnltissimi homines^ quasi 5 
verbum eorum sufficiat proximo^ ita abstinent animo compatiendi. Sextum, 
quod fiducia salutis in talibus stet^ patet^ quod cum cadunt in peccatum 
sensibile protinus desperant aut si impediuntur aliquando et ad alia vocantur 
gravissima tristitia et inquietudine cruciantur, quod scilicet non feeerint quod 

6^»t. 24, 16. voluerunt, et periit eorum fiducia, Ut Sapientiae 24. septies in die cadit lo 
iustus et toties resiu^t, impii vero corruunt in malum. Sunt multae mu- 
lierculae cum suis votis, ieiuniis, castigationibus, quas nee pro necessitate 
corporis aut viri aut filiorum mutare volunt, ut quae etiam portant camisias 
subtus. Septimum, quod nunquam habent quietam conscientiam aut laetitiam 
Spiritus qui in opera sua confidunt, et quia nunquam eo modo quo volunt u 
proficiunt, nunquam securi sunt aut raro. Angustam illi faciunt conscientiam 

£ucis, S4.et sunt de quibus Dominus dicit: Contendite intrare per angustam portam, 
quia multi quaerunt intrare et non poterunt Angusta enim porta non est, 
quam isti faciunt, sed est resignatio sui, ut infra dicetur. 

Non sunt in mundo homines faciliores ad invidiam et iram quam isti, do 
praecipue quando in suis operibus despiciuntur, impediuntur: verum hoc 
zelum Dei opinantur et secura confidentia sibi iniuriam fieri credunt, se 
excusant, defendunt semper cum iustificatione sui et ad accusationem aliorum, 
quia semper praesumunt sese rectos, bonos, iustos. Ideo pro iustitia credunt 
Vf. 8, 3. sese indignari, irasci, in videre. De quo tota Scriptura abundans est Ps. 8. a*» 

b.9eof.33^i.Ut destruas inimicum et ultorem. Deut 32. Provocarunt me in eo, qui 
non erat Dens, et irritavenmt in vanitatibus suis, et ^o provocabo eos 
in non populo et in gente stulta irritabo illos. Hoc super his allegat 

Kdm. 10,19. Apostolus, qui non coluerunt idola sed justitias suas. Tanto taedio (acedia) 

sunt ad alia affecti, ut montes citius trausferas quam illos ad alia facienda, 30 
quae non placent, promoveas. Avaritia spirituali vel ambitione occulta laudis 
et opinionis hominum ita laborant, ut solum ea apprehendant quae liabent 
apud homines opinionem: caetenim despecta in oculis hominum ut faciant^ 
nullis tonitruis possLs efficere ut faciant. Veri itaque cultores cum haec 
feeerint aut faciimt, nihil aestimant, sed id quaenmt, quomodo Deo placeant^ 35 
semper parati, alia quaecunque facere. Faciimt enim illa siciit servi, qui 
dicunt Interim aliud nihil habeo, ergo hoc faciam"*. Hi in nullo opere hae- 
rent, sed eunt ad onmia. Et notetur simile. Dens enim quando convertit 
hominem, accipit sicut inducens Musicus instituendum discipulum: Primum, 
ut habilitetur, proponit rudimentum leve, traditurus alia, ubi prius didicerit 40 



37 haerent, sicat ad omnia 39 inducentes 



©crmone qu8 ben So^cn 1514—1517. 73 

aß8uesoere organo digitis, etei ille, iibi reperit se fiele» posse movere, mox 
quasi omnia sciat recedit ac jactat omnibuß suani musicam et artem ludendi in 
eitharis, nee monitus vult audire ut plura discat Aut si quis equum formosum 
sed indomitum primum obtectis oculis.ducat ex stabulo, postea, ubi eum 

i voluerit etiam aliis offieiis uti, non potest equiim nisi in et ex stabulo ducere, 
nonne perdidit impensam? 2)aS fiub ftattgc Jpfctbc. item: Si quis servimi 
conducat et primo tentans eum proponat ei euriam purgare, posünodum alia 
iubais, ille clamet 'hoc iussisti, hoc est utile^ quid dicat Dominus aliud 
quam: l^at mxä) UngludE mit bem ftatigen ^o|)ff betroffen, vel statim eiiciat 

10 Talia sunt omnia opera sensualis hominis, qiiibus Dens hominem solum parat 
et assuefacit: Tunc iUi haec sola esse putantes nulla vi possunt ad alia 
flecti ac dirigi. E. gr. siunus enini pueri abcedarii in isto statu, sed heu 
quam plurimi hodie in illis indurantur, quia haec putant esse seria et magna 
ea aestimaot! Quae ergo sunt alia Deo placita? Kespondetur: non habent 

*^ Domen, sed oportet ex bestiis exemplum sumere. Ecce equum, qui didicit 
exitum vel introitum domus domini sui, super stratam et mundam viam Iianc 
disciplinam exeundi et intrandi nihili habet, Sed qui id solum a^suetus facit 
et vadit quocunque eum Dominus suus equitat, nunquam seit quo vadat, 
plus agitur quam agit, semper it et quomodocunque per aquam, per lutum, 

20 per imbrem, per nivem, ventum &c. Tales sunt homines Dei, qui Spiritu 

Dei aguntur, qui, ubi didicerint exterioris hominis disciplinas, non eas multum 

carant nisi ut praeludium. Sed postea offerunt se paratos ad quaecunque 

op^^ vocantur, ubi per multas passiones, humiliationes ducuntur a Deo, 

nescientes quo ducantur: committunt se Deo soli, nulli operi postmodum 

» inhaerentes et eorum opera non habent nomen in principio sed in fine, qui 

non agunt sed aguntur. Non enim sua prudentia agunt aut proponunt, imo 

a proposito saepe revocantiu* et facimit alia quam proposuerunt, et in hoc 

Bunt contenti ac Deo quieti, ubi illi seusuales iustitiarii desperarent, quia 

non sciunt quid fecerint Volunt enim a se opus nominari et definiri, ante- 

» quam faciant: igitur nomen operis secjuitur Operator in hoc statu, in illo 

autem praecedit 



74 6ertiu)ne aud bett 2[a^cn 1514—1517. 



SEEMO' 

in Die S. Liaurentii.' 
[De fiducia in Deum, secundum Praeceptum L] ^ 

Soft. 12,24. ^^Jisi granum cadens in terram mortuum fuerit &c. Apostolus 
«8m. 12,7.8. X \l duo opera praedicatorum distinguit Rom. 12. scilicet dooere et ex- 5 
hortari, plantare et rigare, fundamentum iaoere et superaedificare. Illud est 
inoognita manifestare, hoc ad oognita exacuere et urgere. Quod et nos 
necesse est servare ciroa unumqnodque praeceptum sigillatim. Docui itaque 
in praecedentibuS; quomodo praeceptum istud intelligatur et quis secundum 
vel contra illud operetur. Nimc exhortari et monere debeo, ne contra ipsum 10 
amplius agamus. 'Non habebis Deos alienos^^ dicit ac mandat Dominus, i. e. 
ut pura iide, firma spe, vera charitate in unum solum Demn confidamus, 
innitamur et ita eundem aestimemus, ut sine ipso nullimi bonum nos habere 
credamus ac sentiamus, solus ipse nostnun bonum sit, quod sapimus, quod 
«f. 42, 2. s.quaerimus, quod expectamus, quod desideramus. Sic Ps. 41. Quemad- i.s 
modum desiderat cervus ad fontes aquanim, ita desiderat anima ad te, Dens! 
sitivit anima mea ad Deum fortem viviun: quando veniam et apparebo ante 
faoiem Dei? O dignam animam! o felicem! o puram! quae ita Deum solum 
sapit ac quaerit, ut quic(|uid videt^ audit, sentit mortem et luctum ac miseriam 
^f. 42, 4. putet, ut dicat: fiierunt mihi lacrimae panes die ac nocte, dum dicitiu' mihi 20 
quotidie 'ubi est Dens tuus?* Quae onmia haec dicit tempore prosperitatis, mira 
gratia est illustrata. Nam adversitatis tempore sie dioere non est magnum. 
Conclusio. Tanto itaque remotiorem sese agnoscat ab impletione huius, 
quanto remotiorem se abesse sentit ab aflectu huiusmodi. Mira videntur 
aliqua, et quanto niagis, tanto remotiora. Ratio est conclusiva: cui Dens 25 
aliquid est, impossibile est ut caetera ei aliquid sint, cui autem caetera aliquid 
^oftfi. 3. sunt, impossibile ut Dens ei aliquid sit. Sic s{)on8a in cantico, cum cum in 
Omnibus quaesisset^ nee in aistodibus civitatis eum invenit, i. e. in sanctis 
Praelatis, donec et illos pertatmsiret. Adeo nihil potest cum Deo diligi, ut 
etiam doctos et sanctos homines oporteat nescire et fastidire. Cui autem so 
Deus nihil est, etiam folium arboris aliquid est. Sic S. Laurentio nee ignis 
aliquid fiiit nee mimdus totus. Quod si sie gemunt qui solum Deum quae- 

4 ^ad^ &c. f^ai A nod^: loh. 12 6 super aediiicare A 7 hoc cogiüta Quae A 

8 singuhitim A 9 praeceptum primum A intelligitur A 1 operatur A 11 93oit 

dicit ob feiert otteö in A 15 Ps. XLIII 

») ßöfc^er I 6^.752-756. Erl. I ©.111 -116. 3Bald^ X ©p. 244-253. Den Slnfong 
l^t Söfd^et fd^on I S. 280 unb SQßald^ nod^ befonberd überfe^t X^. XII @p. 2220 f. : toir be« 
aeid^nen bie Se^rten bed ^rud^ftücfd mit A. *) Söfd^er fügt l^tnau: An. 1516. THi unfexm 
eetmDtt fd^log 2nif)tt feine ^tebigten über bog erfte (S^ebot am 10. ^ugufl 1516. 



I 



76 Sermone aui ben Sol^xen 1514—1517. 

credentes. Discat itaque rudin quisque, imo etiam doctus quisque inspioere, 
quanta sibi dedit Deus multis aliis n^;ata^ et se ipsum secum interroget 
Square dedit?* Et inveniet abimde inotiva ad fiduciam in Deum (Quod 
praecipue in Diebus Festis fieri debet: Ideo enini habentur Festa) ut ecoe 
sensu8 sanos^ cor})iLs aptuni, parcntes fidelcs^ siibstantiam sufiicientem^ paoem & 
temporalem^ fruges terrae, obsecjnii^ aniraalium, favorem hominiun, coelum et 
aerem, diem et noctem, et omnia quae vides, et erubesce, quod pro illis eum 
nunquam laudasti, dilexisti, agnovisti, sed omnia haec supra illiun amaBti 
nee in comparatione eins despexisti. Hoc est in spiritu festivare, orare, 
laudare, quod non fit ore aut sono instrumenti, nee signis corporis, sed lo 
intimo affectu. Secimdo beneficia spiritualia, quae tantum ad primum gradum 
seu punctum conferri possimt, quanquam non simt visibilia, ut sunt scientiae, 
artes, ingeniiun, cimi tam multi sint fatui, rüdes, indocti, inutiles. Deinde 
virtutes ^ bonam famam ad vitam ac statum securum pro beatitndine, Item 
honorem, favorem, dignitatem, Praelaturam. Tertio multiplex scriptura, in ** 
qua comprehenduntur alia duo, scilicet meritum et praemium. Prima est 

3et. 17, 5. ler. 17. Maledictus vir, qui non confidit in Domino et ponit camem 

3«. 17, 7.brachium suum, et recedit a Deo cor eins, et benedictus vir, qui confidit in 
3er^,i7.i8. Domino, et erit Dominus fiducia eins. Secunda eiusdem cap. 39. ad 

Abdemelech JEthio{)em: quia habuisti fiduciam in me, eruam te et erit tibi ^ 

W 125, i.anima in salutem. Tertia in Psalmo: qui confidit in Domino, sicut mons 
Sion, non removebitur in aetemum qui habitat in lerusalem. Sic Saul Rex 
describitur mortuus in peccatis suis, quia non speravit in Domino Deo Israel. 
Contra Susanna habuit fiduciam in Domino, ideo non est derelicta. Ita per 

Ij; JJj^Jtotum Psalmum 90. Quoniam in me speravit, liberabo eum, et Ps. 113. » 
Domus Israel speravit in Domino, adiutor eorum et protector est, item 

etr^i* lY'i»* ■^®* ^^* ^P^*^ ^^ ^^ ^* ^P^ faciet. Eccles. 2. Respicite, filiae, nationes 
hominum, et scitote, quod nullus speravit in Domino et confiisus est. quis 
enim permansit in mandatis eins et derelictus est, aut quis invocavit eum, 
et despexit illum? Quarto beneficia longanimitatis et patientiae et benigni- so 
fliism. 3, 4. tatis RouL 2. Videat quilibet retrorsum vitam suam peractam, quot 
periculis, casibus, mortibus sit praeservatus, in quibus vidit alios pmre, qui 
peccatis magnis sustinuit sese ofiendi, semper reddens bonum pro malo, et 
mirabitur admirabilem misericordiam. Quinto quod cum terdo coinddit^ 
divitiae, honores, voluptates, cetera, quomodo derelinquunt eos, qui ambula- ^ 
verunt in eis. Confiisi sunt, quoniam Deus sprevit eos. Et sane si haec 
tantum audita haberemus et non experientia propria videremus, non esset 
tam gravis insipientia nostra. Haec sunt meditanda praeserdm diebus festis. 
Sexto super omnia, quod dedit nobis Christum in exemplum et auctorem 



3 Deum. Quod 4 FesU, ut U Idem 17 ler. XII 20 Abimelech 

25 Ps. 105 26 idem 33 tioae ostendi 35 voluptates feceruut, quomodo 




©crmone oud ben Salden 1514—1517. 77 

spei 9 ut Apoetolus dicit. Nam ideo, ut nos ad se traheret, ut in ip8umi.^tr.s,2i. 
fideremiis^ voluit proprium iilium exemplum nobis ad eam rem fieri, imo et 
in auxilium^ quia Sacramenta Christi aiixilimn gratiae^ vita eins consiliiim 
ex^npli nobis praestant. Sic enim duplo nobis prosunt omnia quae in 

5 Christo sunt) scilicet sacramentaliter et exemplariter, secundimi B. Augustinum 
üb. 3. de Trin. Sacramentum est, quod ligatus est pro nobis , ut nos ligati 
solveremur in aetemum. Exemplum est, ut et nos vel ab hominibus vel a 
nobis ipsis ligemur vinculis poenitentiae super veterem hominem. lustificat 
sacramento hominem interiorem et faeit novum, indicat exemplo hominem 

w extericH'em, demonstrat veterem. Ita et sacramentum est, quod nudus voluit 
sine omni fiducia fieri extreme relictus, in Deum sohimmodo confidens, ut 
nos non essemus sine fiducia et spe derelicti. Sed et exemplo eins Hbenter 
in exteriore homine relinqui velimus sine spe et fiducia, ut in solum Deum 
speremns. Per spem abstulit spem et pro fiducia aliam fiduciam restituit: 

^ dedit nobis spem in Deum et abstulit spem in creatiu'am. Haec itaque 
beneficia cum gratitudine aficctuosa sunt rememoranda et sie omnia bona 
voluntarie ei referenda et ofi^erenda cum promtitudine confidendi in Deum 
in aetemum. 



SERMO ' 
» in Festo Adscensionis Mariae.* 

Beatam me dicent omnes generationes &c. Omnes generationessiic.i, 48.49. 
dicuntur successiones seculorum, i. e. filii filiorum, non autem, ut som- 
niant quidam Logici, per suppositionem incompletam pro aliquibus ex Om- 
nibus generationibus, qui generationes pro populis hoc loco accipimit, cum 
& tarnen ubique non pro collectione sed successione hominum accipiatur in 
scripturis, sicut et ludaeos Christus vocöt generationem pravam et adulteram.giattf). 12,39. 
Deinde vide, quid nos inclj^ virgo docet exemplo suo, quam verae humili- 
tatis et purae gratitudinis nobis exhibet fidelem doctrinam. Ex hoc, ait, 
L e. ab hoc tempore beatam me dicent omnes generationes. Quare? nunquid 
» quia ipsa multa fecit, quod fuit virgo humilis regiae stirpis, quod concepit 
filium Dei fide et assensu? Nihil sui iactat meriti, nullum opus, tantum se 
passivam confitetur matrem et receptricem bonorum operum, non operatricem. 
Quia, inquity fecit mihi magna, imo beata, quia ille fecit, quae facta simt, 

14 gp^raremiis 

«) S5fd^ I ©.280^282 &^- ^ 6.116-119. SQ&old^ XII ©p. 2222 -2227. «) ®el^Itfn 
«B 15. «Mfliifi 1516, unk . ' ^^{^ 5ft ©dbluft yt\q!i, beim beginn bet ^floninö bed atoeiten 



78 ^ ©etmone ou8 beit 3o^en 1514—1517. 

quae donata sunt mihi. Ac per hoc non tarn ipsa quam Deus in illa bene- 
dicitiu*^ quia beatificantes eam non eam attendunt^ sed dona ei data mirantur. 
Sic, sie sunt nude in Deiun refiindenda, quia solus ipse potens et soliua 
nonien eius sanctum est. Hie absolutam laudem Dei brevissime expressit^ 
qui potens est, i. e. qui sohis lacit et efficit omnia. Unde Graece: Fecit s 
mihi magna ille potens, quasi diceret 'ille Operator omnium'. Est enim hoc 
loc^ 'potens* Graece, Hebraice 'Gibbor*, quod non uno facile exprimas no- 
mine, signiiicat eum, qui agit et potens est in agendo et &ciendo^ quod 
i.dor. ia,6.teutonice egjo dicerem tl^atig. Vult ergo idem dicere quod Apostolus: qui 

operatur omnia in omnibus, sine quo nihil operatiu*, ergo ille solus potens. lo 
AUudit autem virgo gloriosa ad illud verbum 'fecit mihi', quasi diceret 
'Fecit ille qui facit', seu 'ille faciens*, i. e. qui onmia facit, fec^it etiam mihi 
haec, ut subintelligas 'vere ipse est^ qui facit omnia solus*, quomodo tunc et 
SRattfi. 4, 3. Matth. 4. accedens tentator, i. e. ille qui tentat, Graeci cedendo aptius, ut 
i.xi)eif. s,5. Apostolus 1. Thess. 3. ne forte tentaverit vos qui tentat, i.e. tentator. Cum u 
ergo solius Dei sint omnia, solus omnia faciat, solus potens, L e. operosns 
effector, certe solus et nonien habet Nam nomen debetur ei qui fecit, non 
ei qui non fei*\t: alioqui est nomen vanuni. Ideo dicitur: et sanctum nomen 
eius, poUuitur nonien eius si honio sibi quippiam arrogat de opere Dei. 
Solus potest, solus et nominetur. Apud seculares laudatur qui multa fecit^ 20 
sed apud Deum qui multa aoceperit, imo si apud homines ille laudatur qui 
facit, non auteni ille cui factum est, quae est insipientia nostra tarn infelix^ 
ut apud Deum velimus laudari, ubi nihil fecimus, sed tantum ipso faciente 
accepimus! Igitur Deo laus et gloria, nobis autem beatitudo, nobis bene- 
dicitur, nobis congratulatur, congaudetur, applauditur in eo, quod Dominus as 
fiuc. 1, 58. fecit nobiscum misericordiam suam, sicut de sancta Elisabeth dicitur: et 
audienint vicini et cognati eius et congratulabantur ei, quia fecit Dominna 
misericordiam suam cum illa. Ita et haec beata virgo wlt dicere *cum 
audierint, quod Dominus fecit mihi magna, non me laudabunt, sed beatam 
nie dicent et coiigratulabuntur*. O pulchra virgo! Quam omnia in Deum refert! » 
Quam furens est hodie perversaque consuetudo, homines laudare sine reverentia, 
sine memoria, sine relatione Dei! Quam indigne privatur Deus gloria sua! 
lam deiiique nostnini est attendere, quod cum beata virgo prophetarit 
de se ipsa beatificanda ab omnibus geiierationibiis decet omnem Christianum 
hominem pio affectu in haue \nrgineDi ei plaudere, congaudere, favere, con- js 
gratulari, quia ipsa est, jier quam nobis friu^us vitae eommunicatus est, 
ipsa Hbentissime nobis ser\nt ac ser\'ivit. Gaudet et exultat merito, quia 
non tantum bona, sed et magna ei fecit Dominus. 

Sic oportet et nos ei gaudere et nobis, quia magna fecit ei Dominus, 
scilicet quod ei fecit nobis fecit. Nihil enim \\ahoi, quod non et nos habeamus. 4^ 

40 sed quod 



Btxmont aus ben 3ö^tcn 1514—1517. 79 

# portat filium Dei in gremio ac nos in cordis utero ^ ipsa mater corporalisSRattt 12,50. 
est, ipse dixit: qui fecit voluntatem Patris mei, ipse mater mea, frater et 
soror est Lactatus est virginis uberibus, nos eundem puris et castis medi- 
tati<Hiibus laetamus: amplectitnr eiun castis ulnis suis^ nos eum ferventibus 

5 affectionibus amoris^ desideriis: ipse dilectus inter ubera et illiiis et nostra 
commoratur. O felix mater! O dignissima virgo! memento nostri^ fac ut 
et nobis haec magna faciat Dominus. Verum id ultimo nota^ quod I>eata 
virgo pluraliter dixit 'magna^ non tantiun volens intelHgi hoc unum magnum^ 
quod came coneepit filium Dei^ sed prorsus omnia, quae multa sunt in nos 

10 dona DeL Quae necesse est ut omnia magnificemus, sicut vere magna sunt. 
Nam quantum est quod ex nihilo te creat^ ex nihilo tibi omnia providet, 
quod tarn miras vires corporis et animae tibi dedit et conser\'at! Magniun 
putaS; si tibi homo mille det florenos^ et panun est^ quod tibi dat oculum 
in facie^ imo parviun digitum? cum onmibus divitiis mundi id non possis 

1!^ eflSoere^ ut unam particulam membri tibi conferas vel sanes^ sed nee imum 
granum pro victu tuo efHcias. Sed coeci sumus^ obliti bonorum et Dei bene- 
factoris. Bedeamus ad materiam nostram^ ad secundum P^raeceptinn. 



SERMO' 

in Festo Barthoiomaei Apostoli.* 

20 I I istoriam de sancto Bartholomaeo contemnimus, maxime cum Eusebius 

R X Ecdes. Hist 1. 3. c. 25. onmium Apostolorum Actus velut a pravitate 

Hao^ca confictos propellendos dicat Adeo nihil puduit bonos ^ ut sie 

dieam^ collectores ea corradere undecunque quae nova et mira essent Nam 

illud quam pulchrum est^ quod solus Bartholomaeus Filius Eegis inter 

» Apostolos dicitur et propter eum contentio inter Apostolos orta est de ßuc. 9, 4«. 

Maioritate! Deinde quod incesserit in Eegiis sandaliis et etiam in purpura 

petierit incedere! credo quod sie sit factus Eex seu filius Regis, sicut et iUe 

Astronomus Ptolomeus, nempe ex ignorantia, puta quod Ptolomeus nomen 

Be^um est in A^ypto. Imo suspicata fiiit imperita temeritas, ut Eex 

» faerit Aegypti, et Bar Hebraice Filium sonat> Bartholomaeus filius Ptolomei, 

i. e. Becundum illorum sapientiam filius Regis, cum Ptolomeus sit Eex. 

4 laetamus fcl^t, fp aUt ni^i ju entBcl^ren 14 pomura digitum [Erl. »«ttiötlenJ : 

pomum, digitom], com 20 contemnimus maxime, cum 22 convictos 

ßdfd^ I @. 282-285. Erl. I ©. 119—122. SQßalc^ XII ^p. 2226-2231. «) ^lod^ 
^ «riefe m ^paktin t^: ^e Sk^^ I ©. 48 ^t ßut^ex w^txt ^tebigt (am 24. «uguf» 




82 ©etmone ou8 beit 3of>ren 1514—1517. 

aliud quodcunque ei servit. Tunc enim non Deo sed magis Mammoni 
servit, quia utitur Deo et fruitur Manimone. Et ideo hoc Euangelium contra 
ludaeos et omnes lustitiarios incedit: illi enim propter promissionem terrae, 
isti propter gloriam aiit salutem Deo serviunt. qui autem servit Mammoni 
propter Deum, non Mammoni seil Deo servit, quia omnia in Deum refei% j, 
sicut ille Deum in omnia refert de tali fruitione et usu nota sunt omnia 
Exempla. 1. Dist I. Sent 

Altera quaestio est, quomodo verum est, quod haec omnia adiiciantur 
ecbr. ii,37.quaerentibus primo regnum Dei et iustitiam eins, cum multi Sancti Heb. 11. 

in fame, siti, nuditate egerint, agunt et adhuc agent Vid. B. Augustinus hoc ^^ 
loco, quia curando, non deserendo facit hoc Dens. Id autem inde videamus, 
quanta stultitia sit avaritia, sive sit spiritualis sive corporalis. Primum 
volucres coeli, quibus pluris sumus : per hoc efficimur minoris, diun illae non 
sicut nos difiidunt de Deo. Secundo et lilia agri nos exeellunt eadem causa. 
Tertio ipsiun corpus nostrum, quod non possumus sie aut sie. Et si quis ,i. 
digne penset^ quis posset credere, quod homo nuUam habet in Deo fiduciam, 
qui velit nolit corpus suum tamen non potest habere in arbitrio suo nee 
vitam nee sensum? Deinde frumenta plusquam maiori parte temporis oogitur 
Deo committere et reliquo sibi modico committit et Deo non credit Confidit 
Deo quando sunt fori« in agro, et timet quando liabet in horreo et domo. 20 
Ita et in latiore spatio bona sua credit Deo, sed cum in domum, locum 
scilicet angustiorem, perduxerit non credit, quasi Dens, qui tempore tam 
longo et loco tam spatioso non solum con8er\'^avit sed etiam dedit, non possit 
etiam data et conscr\-ata custodirt». Ita et cum foris sunt, multipHeibus peri- 
culis aeris, fidminis, hominum, bestianim exposita sunt et committitur hoc 25 
Deo, intus autem cum fuerint, surgit difiidentia, non quod ser\^anda non sint^ 
sed quod avara solicitudo et amor possessae rei adeo de Deo desperat et in 
possessa confidit, cum tamen in possidenda non potuit ita sperare et confi- 
dere. Sed hoc magis urget et probat stultissimam diffidentiam, quod maiori 
tempore vitae sine nostri cura vivimus et pluribus Iotas. Nonne ecc»e medium ^ 
vitae domiimus, et quis sui eimim agit domnens? Deinde etiam in pluribus 
locis, personis, rebus, periculis sine cura nostri sumus. Quis enim ubique 
et in onmibus operibus, apud onmes, in onmibus periculis cogitat quomodo 
se conser\"et? Cum nee pericula scire liccat per niunerum et mille undique 
ingniant casus. Praeterco infimtiae tempus, pueritiae et aliarum occasionum, ^ 
in quibus vel leves smnus vel occupati. Ecce omnia si quis recte i)enset, 
inveniet, quod respectu totius vitae suae vix decimam vel vigesimam partem 
sui curam gessit, et tamen, ([ui maioreni partem coactus est omittere ista, 
minore parte solitdtudinis suae toto tempore pugnat contra Deum, qui cum 

9 Heb. II 13 sumus, per hoc efficiuntur 15 sie aui sie] Sdfd^er merft an: 

Hio lacuna obsenratur in Codice MBto 16 quia posset unb am S^tuffe bed 6oke# )§tntex 

sensum ein |htnfi 




84 Btxmont au% beit ^a^ten 1514—1517. 

gratias neque modicuni illud ei commendamus^ sed super illud eum offendimus. 
Nam aeque securi essemiis in istis apparentibus periculis et curis, sicut 
siimus in ignoratis, si ei fideliter confideremus. Enidit ergo nos modicis 
periculis ac provocat, iit in eum eonfidamus: nos autem ad nostram curam 
fiigimiis^ ex nobis saluteni qnaerimiis^ ac sie idoliim efficimur et niagnis s 
crucibiiö vexamur, quia nihil invenimus^ et tarnen postquam transiit periculum, 
quasi nostra cura superatum sit^ gestimus nee gratias agimus nee erudimur. 
Deberet enim homo intra se ire et c(^tare, sicut dixi *Eia Deus, quantam 
angustiani fecit mihi ista solicitudo mea! quid facerent alia quae non video! 
Imo quid facerent , si perpetuo in ista cura esse deberem ! Nunc video, quam lo 
Vf. 127, 1. vere te appellemus Patrem nostrum, quia nisi Dominus aedificaverit dommn 
in vauum elaboravenmt qui aedificant eam, nisi Dominus costodierit civitatem 
frustra vigilat (jui custodit eam'. Haec sunt igitur tenebrae JEjgypii palpa- 
biles, quod haec videntes non videmus: quae enim crassior ignorantia quam 

swfltt^. 6, 83. in multis scire se Deo commissum et in paucis desperare? Ideo dicit: ][Jrimum i:» 
quaerite regnum Dei et iustitiam eius, hoc est^ ut in r^no eins sitis et iusti 
coram illo: iustitia enim Dei est, quando iusti sumus ex Deo iustificante et 
imputantC; quae iustitia non consistit in operibus, sed in fide, si)e, charitate. 
Non enim qui iusta operatur iustus est, ut jVristoteles ait, neque operando 
iusta et dicimur iusti sed credendo et sperando in Deum. Hoc est quod ao 
passim dicimus resignationem et abnegationem sui. Nemo enim sese resignat, 
nLsi qui credit et sperat ac totus in Deum confidit. Proinde definitio 
Magistri sententianun de spe, quod sit certa expectatio beatitudinis ex meritis 
proveniens, non soliun obscura est, sed et a plurimis falsissime intellecta. 
Nunquid enim hoc sentiendum est, quod ideo sperandum sit, quia merita »& 
habentur? Siccine intelligitur spes in Deum, ut non in anteriora extendatur, 
i. e. in Deum, sed in tergum retrospiciatur, i. e. in merita quae praecessenmt? 
NuDus sperat qui sie sj^erat, imo praesmnit et idoliun suorum meritorum 
colit. Igitiu* ad illud eamiis, imde et Magister liausit hanc definitionem, 

mm. 5,3—5. nempe ex Apostolo Rom. 5. Tribulatio {mtientiam operatm*, patientia proba- ao 
tionem, proba^tio vero spem, si)es vero non confundit Hie Apostolus mm- 
quid vult> ut in probatione patientia tribulationis speretur? Qiiis ita desipiat, 
ut in tribulationem sperandum doceat? Si non in tribulatione , ergo nee in 
patientia, nee in probatione, quia his omnibus aequaliter tribuit quod operentur 
spem. An in verbo 'operatur' illusus est Magister vd potius qui eum se- 3» 
quuntur false intelligentes, cum idem ipse per illud participium 'jiroveniens*, 
quod Apostolus {>er verbuni 'operatiu*', velit. intelligi? Spes scilicet fit ex 
meritis, i. e. operibus et passionibus, hoc est, nascitur ex illis vdut ex ma- 
teria, non in illa fertur sicut in obiectum. Sicut si dicas 'Calix fit ex fi)P- 
nacis igne^ sed non ideo ignem semper capere debet sed vinum. Imo omne 4o 



3 consideremus 10 deberent BS sperandam 



86 ©etmoiie au^ bcn Sagten 1514--1517. 

lucidum ; castuni ac puriuu; hie est, inquain, qui non male habet , qui 
Christum non habet medicum. Nullus enim nostrum est, qui in his tribus 
vitiis primi peccati non sit morbidus et saucius et ^ns medico, qui hanc 
trinam partem animae sanet per potentian^ Patris quoad irascibilem, per 
veritatem Filii quoad rationalem, per suavitatem Spiritus S. quoad concupi- 5 
seibilem, et tarnen plures pluribus invenias, quibus si obiieiatiu* quod coeci 
sint et mali et vani, sint indignissime laturi. Hos proprie appellat iniquos 
et eorum vitam iniquitatem, peiores quam qui sunt falsi, vani, mendaces, 
iniusti, insipientes, eo quod non tantum tales sunt, sed alio peiore peccato 
etiam diligunt vanitatem et quaerunt mendacium tanquam iustitiam et veri- 10 
tatem et pugnant contra iustitiam et veritatem. Igitur tota salus est non 
fieri peccatores, sed amota coecitate scire et ^^de^e, quoniam sumus j)ecca- 
W- 51» 6. tores, ut Psal. 50. Tibi soli peccavi et malum &c. Ad hanc autem Cogni- 
tionen! non veniunt, qui tantiun de actualibus cavendis soliciti sunt, neglecto 
isto originali malo, quod rursum actualia suscitat. Quod ut intelligamus, is 
sciendum, quod duplex est peccatum, actuale et originale, sicut in febricitante 
est duplex malum, scilicet sitis aquae velut originale maliun et ipsa bibitio, 
quam illa sitis inducit nisi resistatur. Sic est in nobis originale malum, 
quod ad superbiam, luxuriam, gulam, iram inclinat velut innata febris. Nunc 
sunt multi qui solum ad opera superbiae rc8piciimt,*non ad ipsam superbiam 20 
radicalem et originalem, quam ex Adam habemus, quam Christus per gratiam 
suam sanare coepit Sicut si febricitans solum de bibitione aquae doleret, 
cum potius dolere deberet de siti febrili ac ipsa febre, nee quiescere, donec 
ipsa sanaretur, et sie per se cessaret sitis et bibitio, Ita nos semper aegros 
agnoseere et gemere quod tales sumus ad superbiam, iram &e. ut cito ab ea 35 
aegritudine originali sanaremur, donec non delectaret peccare. Nunc autem 
velut nihil peccati sit in nobis, securi imus operibus tantum oecupati, quibus 
cessantibus cessamus lugere. Ideo semper et toties reeidivamus. 
W- 82, 1. a. Secundi igitur sunt, qui haec iam dicta sciunt, ut David Psal. 32, 

Beati quorum remissae simt iniquitates et quonun tecta simt peecata! beatus so 
vir, cui non imputavit Dominus peccatiun, nee est in spiritu eins dolus! Hi 
non sua poenitentia sed Dei gratia peccatimi sanari confidunt, quod in 
Hebraeo eleganter exprimitur: Beatus fiens levatus, contra fiens opertus peo- 
cato, beatus homo, non imputabit Dominus ei peccatum. quod dicit 'fiens 
levatus', intelligit quod passive se habet ad delendum peexjata: non enim ait ^ 
'qui levat se a crimine*, sed *qui levatur', et in eo intelligit actuale quod est 
crimen, quo quisque cadit per se ipsiun. Deinde 'fiens opertus*, hoc est, qui 
operitur in peccato: etsi maneat ut aegritudo sanandi, tamen ignoratur, 
non imputatur, ut totum sanetur. Peccatores non odit Dens, sed iniquos. 
Talis igitur homo beatus est, quia huie soli non imputat iniquitatem, cum ^ 



20 non an ipsani 38 et sie maneat 



) 



88 ©ctmone ou8 ben Sagten 1514—1517. 

ritur et intenditur, sed per vivain practicam, scilicet quia Deus plurimis modis 
impedit consilium hominis et frangit sensum illius^ donec desperet de se et 
suo sensu: experimento diseit se non posse dirigi a se ipsO; et iam sponte 
tradit sui habenas^ paratus etiam solo verbo duci^ quia didieit, quoci nee suis 

^o\. 2, 8. 0. operibus nee suis consiliis potuit efficere quae voluit. Sieut in Psalmo dicit: s 
Sepiam viam tuam spinis et sepiani eam niaeeria, et dieet 'revertar ad viam 
meam priorem, quia melius mihi erat tune quam nunc'. Talibus itaque 
impedimentis diseit homo sensum suum despicere ac suis opinionibus non 
confidere, promte alterius sensui credere ac sie libenter Deo et aliis credere, 
soli sibi semper discredere, sibi suspectum esse, ac a se ipso prae omnibus lo 
cavere et timere. Quod ubi factum fuerit, perfecta fides facta est. Haec 
enim est perfecta, quae non tantum non opera sed nee verba quaerit, quibus 
contentetur ac doceatiu*, quin etiam ita ])romta est, ut quaerat alium doctorem, 
fiigiat se ipsum Magistrum sui esse. Nam in prima fide formanda offeruntur 
signa non cogitantibus nee quaerentibus, sed alia quaerentibus et noxia: i5 
in secunda vero subtrahimtur signa quaerentibus ac volentibus et offeruntur 
verba, sed etiam non quaerentibus neque volentibus, quia signis revocantur 
ab errore infidelitatis et erroribus A^ypti quibus intendunt, verbis autem 
trahuntur a signis per desertum ad fidei profectmn. In tertia vero fide 
iam ipse nee signa nee verba requirit sibi exhiberi, sed exhibet se ipse 20 
ultra signa et verba etiam ad minutissimum motum voluntatis eins cui 
credidit, cui si eam sciret promtissimus esset per onmia respondere: prius 
foit tempore quaesitus et vocatus, nunc quaerit et vocat ipse. Haec fides 
amplius nihil habet cui credat seorsum, quia ita absoluta est et rotunda, 
ut pluribus credat quam ei exhiberi possint credenda: offert enim se totam 25 

i.ttor. is,7.nihil excipiens prorsus, de quo 1. Cor. 13. Caritas omnia credit, hoc est, 
quod omnia quae sunt, quae fiunt, ut ex solo Deo fluentia accipit et per 
suam rotunditatem omnia in ipsum refert, parata quicquid in omnibus cum 
Omnibus voluerit facere. Hie domus eins tota credidit et anima quodam- 
j modo in ipsam fidem mutatur, ut sit velut fides tota eins vita, intelligentia, 30 
ratio &c. Ista tria mira proprietate per ordinem in isto Euangelio descri- 
buntur: nam ubi in fide profecerat R^dus, ut verbo crederet neglecto signo, 
tum ad j^erfectam per occursmn servorum ei descendenti et nuntiantium filii 
vitam, item per comparationem horae ad verba Christi perducitur, quae quid 
significent differendum est modo. 



4 tradat 6 3n ber angefÜJ^rten ©teile fielet: ad virum meum priorem 13 ductorem 
19 luterea vero 21 motu 22 eum per omnia. Kespondetur prius 23 nunc gerit 
26 haec est 34 idem 




©ermonc ani ben 3o^if«t 1514—1517. 89 



SERMO' 

Dominica XXI. post Trinitat/ 
[cum parte Explicationis Orat. Dominicae.]' 

Red de quod debes, Matth. 18. Plura se tribuere quam petatur, satis axatt^. i8,38. 
ostendit Dominus in isto sen^o, quia seniis non petiit remissionem 
debitiy imo promisit solutionem^ Dominus autem non promissione motus^ 
eed afflictione promittentis. ideo dicit: misertus Dominus send illius. Proprium SRatt4.i8,27. 
est enim Domini misereri afflictis^ sicut dicit Ps. 33. luxta est Dominus 9f. 34, i9. 
iis^ qui tribulato simt corde^ et alio Psalmo expostulat: invoca nie in die^f. 50, i&. 
10 tribulationis^ eruam te et honorificabis me. Et Ps. 119. Ad Dominum cum^. 120, 1. 
tribularer clamavi et exaudivit me, et Psalmo quarto: cum invocarem, exau-$f. 4, 2. 
divit me Dens iustitiae meae in tribulatione, item Psal. 90. elamavit ad me, 9f. »i» is. 
et ^o exaudiam eum, cum ipso sum in tribulatione. Unde Psalmus quartus 
doeet, quomodo hoc mirabile sit in oculis nostris, dicens: scitote, quoniam W. «' «• 
15 mirificavit Dominus Sanctum suum, Dominus exaudiet'me, cum clamavero 
ad eum, quasi diceret 'hoc est mirabile, quod Sanctum suum tribulari per- 
mittit, ut clamare cogatur', et PsaL 117. Lapidem, quem reprobaverunt ¥f • iw, 32. 
aedificantes, £5u;tus est in caput anguli, a Domino factum istud et est mirabile 
in oculis nostris. Quilibet nostrum est lapis vivus, reprobantes simt omnes 
30 tribulationes, quae potius aedificant: sed hoc a Domino fit mirabiliter, ut 
reprobatio tribulantiimi sit aedificatio lapidum. Proinde non debet ullus 
putare, quod pestis vel alia tribulatio quaecunque sit magis ex ira Dei quam 
ex misericordia inferatur, imo patet hoc, quod est sicut alia res indifferens, 
magis valet ad bonum. Ipsa enim docet homines intelligere, sicut Esaias 3rf. 28, 19. 
» dicit, tantummodo vexatio dat intellectum auditui : ipsa enim tribulat et cogit 
invocare Deum. Ideo videns Dens, in prosperis sine afflictione esse ac per 
hoc ipsum non invocari nee ad gratiam dandam occasionem habere, per 
pestem affligit ut afflictis misereatur. quare oportet nos esse sapientes in malo, 
ita Bcilicet, ut quantumcunque super nos ceciderit firmiter teneamus quod 
*> volimtas, bonitas, misericordia Dei, qui Christus est, permanet quieta nee 
mutatur mutatis prosperis vel adversis. Qui ergo per turbationem malorum 
fixam cogitationem potest habere in fixa bonitate Dei, hie onmia mala superat: 
Mes enim eius, quae est argumentum non apparentis bonitatis, misericordiae. 



8 Ps. 30 9 PsaJmo, Expostula, iiivoca 11 clamo 12 Psal. 9 

') ßöfd^t I ©. 293^.299. Erl I ®. 182- 140. SßaU^ XU ©p. 2246-2259. «) «m 
12. Cftober 1516. ij oxs^x nietft oit: Üolendum, quod maxiraa pars succiplenae 
ExpHcationia OnUoj^ rJmi^^^^ perierit. 



90 ©crmonc ouS ben ^a^tcu 1514—1517. 

diguitiitis Dei, ipsa seciini omnia quae praesentia et apparentia mala et 
abscondita res fidei. Sicut enim coelum nubibus obducitur, iiihilominus 
creditiir et cogitatur sol in sua elaritate manere, Ita cum Deus sit suavitas 
ipsa, bonitas, misericordia , cmn indueitiir ira vel tribulatio quae Demn 
abscondit, oportet scire, quoniam non per haec Deus mutatur a voluntate et & 
bonitate sua. Et sie seciu^ se quis potest inferre in tribulationem et mortem, 
certissime sciens, quod sub transeimte morte et tribulatione latet et invenitur 
vita et pax stabilis quae Deus est. Nam ex eadem causa docuit nos orare 
Orationem Dominicam, quae plenissime continet omnes tribidationes nostras 
et est cruce refertissima. Sed quia non intelligimus eam tempore felicitatis, lo 
ideo sicut pueris exempla regulanim dantur ita et ipse nobis practicam et 
exempla praebet su})er Pater noster et ut Iimstae diamt casus in tenninis. 
Quanti enim sunt, qui attendunt tribulationes, in quibus cor esse propria 
eorum oratio testatur (licet surdis!). Igitur promisi brevem eiusdem decla- 
rationem, ut sit imicuique ad manimi occasio profundius meditandi et orandi is 
ac sie Deum diligendi et desiderandi, Prolixiorem datiuns in suum tempus. 

Dicimus itaque: Pater noster, qui es in coelis. Hie ne, ut dixi, 
semper homo sterilem vocis superficiem verset in ore, sensum debet in corde 
quaerere et proposito singulo verbo dieerc 'quare sie voluit dici'? Ut: quare 
Pater et non Dominus, non Iudex, non Rex, non denique Sacerdos? ut 20 
scilicet erul)escas in te dicens S'cre Tu Pater, sed non ego filius vel filia. 
Fecisti enim me, dedisti vitani, sensum et onmia bona^, ut supra. *Sed heu ! 
quomodo ^o bis omnilnis simi abusus*. Ac sie in isto nomine 'Pater' 
aedificatur scala illa duplicis confessionis, qua cor attenditiu* et ad contritionem 
sui certissimam, ut sit idoneum orare sequentia. 2:. 

Prima ergo petitio: sanctificetur nomen tuum. Essentia Dei in 
coelis est, sed nomen eius etiam in teiTis : ideo sanctifieatur nomen eias, non 
essentia quae potius sanctificat omnia, non ([uod et nomen sanctimi non sit 
in se ipso, sed quod non sanete habetur a nobis, sicut sacrae reliquiae in se 
sanctae simt, possunt tamen panmi sanete et reverenter hal^eri. ao 

Sanctifieatur autem multis modis, sicut contra et })olluitur. Primo, 

dum indigne illud portamus, scilicet indigne et turpiter viventes, cum sit 

nomen eius invocatum super nos, ut sunt, qui peccatis serviunt exterioribus, 

3. anof. 19,2. quibus dicit: Sancti estote, quoniam vgo sanctus siim. Secundo, magis 

polluitur, dum nobis illud arrogamus, ut sunt qui sanete vi\amt, contra et 35 
intus superbiunt, sibi iusti ac sancti nomen vendicantes, cum solus Deus 
iustus et sanctiLs sit. Uli itaque nomen Dei a se repellunt, hi a Deo aufe- 
runt : illi nolunt sanctificari, hi voliuit Demn non sanctificari : illi ad sinistram 
\d\'unt, hi ad dextram: illi nimis recedunt a sanctitate, hi nimis a pollutione: 
^b. 7, 1«. illi, utut licuit, fieri nihil, hi autem omnia, etiam Deus, volunt esse. Media 40 

1 ^e @teEe ipsa secum biS res fidei ift t>etbetl6t 86 superbiunt sibi iusti ac sancti, 

non vendicantes 38 illi volunt sanctüican 




©ermöue au« bcn 3Q§ren 1514—1517. 91 

via itaque tenenda est, seciiuduiii illud: iie «is üimis iiLstiis. hoc medimu 

autem est inter pollutum et mundiun consistere ac neutnini .se esse velle, 

pollutum fiigere et horrere, sanetum auteni desiderare et quaerere, ac sie 

utrumque abnegatum et. tarnen in iitriusque participatione esse, scüicet respectu 

5 immunditiae mimduni esse et inferius eam relinquere, respectu munditiae 

immundum esse et eam quaerere, quae solus Dens est Non enim fieri nos 

mundos, sed quaerere tantummodo munditiam oportet^ sicut non oportet fieri 

Deum et tarnen habere et quaerere Deum. Ita non esse iustitiani, sed eam 

esuriri et sitiri oportet: qui enim non sitit velut satur in se ipso, utique se 

10 eese iustitiam quodammodo putat Tertio, quando non satis reverenter habetur, 

ut de reliquüs exemplum datum est, ut cum non satis reverenter illud 

nominatur, cogitatur, tractatur. £t in omnibus gradibus sunt onmes, sed 

ignoscitur solum illis, qui agnoscunt sese in Ulis esse et orant, ipsum sancti- 

ficari. Quis enim tam sanctus et mundus, ut digne nominetur Dei nomine? 

15 quis non sibi aliquid nominis arrogat? Quis satis reverenter ipsum nominat? 

Sestat sola oratio, qua petatur sanctificatio eins. Nam sanetum est et tenibile 

nomen eins, venerabile ac reverendum, scilioet his qui sciunt sese non sufBcere 

sanctificationi eins. Contra pollutum et \dle his qui putant se illud satis 

sanctificasse. Unde sanetum Hebraeis vocatur, quod separatum est et Deo 

» soll dicatur, quae separatio fit reciproce, secundum tres praedictos gradus. 

Separatur primo, quando nos a profiinis separamur: Christiani enim vocantur 

et sancti et iusti filii Dei, sed haec omnia ex Deo. PoUuuntiu* autem liaec 

omiua, si indigne illis nominibus vivimus. Secundo separamur, quando a 

nobis n^atur ac de solo Deo j)er humilem confessionem afiSrmatur. Est enim 

w nomen Dei 'iustus, bonas, verax, sapiens\ Haec omnia si nobis affirmamus 

polluimus, ac sie prima separatione nos iustificamur, secunda rursus efificimiu* 

peccatores, quia per primam discimus quid simus ex his quae sumus, ac 

sie in secunda nobis nostnmi, Deo suum tribuimus. Sicut enim prima 

sanctificatione pauperes eflScimur in extemis rebas, ita secimda sanctificatione 

30 in intemis, quibiis recte perfectis nisi homo i)enitus mundus sit iani tertia 

sanctificatione nomen Dei sanctificaret, quia prae humilitate et vUitate sua 

non audet nominare. Tertio ergo separatur ab immundo usu et irreverenti 

cultu, et hie est sunmium fastigium cultus Dei, scilicet timor sanctus. 

Corollarium. His qui sunt in gradu primo non est sanetum nee 
3^ terribile, in secundo est quidem sanetum respectu primi gradus, sed nondum 
terribile, ac per hoc necdum sanetum perfecte. In tertio autem est vere 
sanetum, quia terribile et summe venerabile. Primus gradus est incipientimn, 
ßecundus proficientium, tertius i>erfectorum. Nam primi sanctificant respectu 
extemae vanitatis, sed peius polluunt interna profanitate sibi placendo in 



4 sed r60pectQ |2 nominat, cogitat, tractat 17 sed his 21 Christi enim 

88 fastidiom Bß ^^ j^xn, sanetum 



©etmone au% ben ^o^ren 1514—1517. 93 

possit supplicium aestimare^ multo minus evadere, nisi qui horrendo peccato 
suo agnito humiliter dolet et orat contra suum peccatum^ quod odit ut 
sanctificetur nomen Dei et poUuatur potius nomen suiun, sicut dignum est^ 
ac vituperetur, maledicatur, blasphemetur ? hie enim beatus erit Sicut autem 

5 de prima oratione factum est, ita de omnibus sequentibus fieri debet, scilicet 
cum ruminatione et examinatione , quantimi malum sit esse et fiiisse in eo 
statu naturae depravatae ex bona, quae in eo precatur. Nam onmes Septem 
et singulae habent trinam illam differentiam, quod aliter serviunt incipien- 
tibuß, aliter proficientibus, aliter perfectis, et pro nunc qiiidem omittimus 
lü exaggerationem malorum in singulis, differentes in aliud tempus opportunius. 
Secimda petitio: Adveniat regnum tu um. Primus gradus est 
secundum Apostolum, quando exterioris hominis vita non mundo serv4t sed 
Deo, sicut dicit: corpus autem non fomicationi sed Domino, et avaritia i. (itor. 6, is. 
quaedam est idolorum servitus et reliqua illa gentilia et ethnica vitia, i. e. 

15 crassa et palpabilia, a quibus dum avertimur, a r^no -^Egypti in r^num 
Dei tetnsimus. Sed hie incipiunt propria vitia Israelis in deserto. ideo 
secundus gradus est proficientium, qui non sinunt Dominum r^nare super 
86, sed suam sapientiam et proprium sensum, suam iustidam. In quo mire 
Dens irritatur: nam sicut populus gentium et ludaeorum differt, ita et illa 

so duo peccata differunt Unum quidem est ad extemam creaturam conversio et 
fruitio, alterum ad intemam creatiuum, scilicet ipsam aversionem ab externa 
conversione, ut, qui non rebus fomicatur a Deo, cum ipsa adhuc ca^titate 
fomicetur, superbiens ac placens sibi et in onmibus sua quaerens ac per hoc 
p^o Dei insidians, ipsum in exilium j>ervertens. Hi sunt, qui stant in suo 

2s primo gradu, imo peius retrocedunt quam prius. Qui vero proficiunt, semper 
petunt magis ac magis Dominiun regnare, non quaerunt sibi Saulem, qui 
interpretatiu' abutens, hie est sensus abutens inchoato regno Dei: inde sicut 
in primo gradu non fuit eo melior in Israel, ita in secimdo non est peior 
eo. Tertias gradus est perfectorum, ut qui iam futurum r^num petimt, in 

» quo solus Dens omnia in omnibus est, vivit^ agit, quod in hac vita non fit^ 
imo semper aliquid nostrum vel diaboli in nobis corregnat et corregnare imo 
solum regnare quaerit. Vide itaque, ubi dixeris * adveniat r^num tuum', 
quomodo confitearis (si corde dixeris) te esse in exilio et sub tyrannide 
diaboli, mundi et camis tuae, ubi lex membrorum imperante diabolo regit 
^ te ad peccatum et onera conscientiae importabilia. Hie enim iugum oneris 3ef. 9, 8. 
et virga humeri et sceptnim exactoris sentitur, netjue ullus unquam Tyrannus 
sie ex^t^ sie oppressit^ sie oneravit ac sie subiecit^ sicut diabolus per con- 
copiscentias camis et mundi onerat conscientiam, quod qui sentit suspirat 
utique, ut adveniat r^num Dei et cesset onus et exactio illa in pace con- 
edentiae et securitate misericordiae Dei. Sed heu! quam multi hoc iugum 

4 erat 7 peccatar 



94 ©cmwnc aud ben Sollten 1514—1517. 

et onus Babylonis ferreum putant lucundissimum, qui rident et gaudent illo 
premi et tyranno siibdi ! Minus omnia iumenta serviunt quam isti, qui vera 
sunt iumenta, sed insipientia, tantum ad onera, non antem ad regna nati: 
alioquin et lusti sunt iumenta, sed Dei et sapientia. 



SERMO* 

de indulgenliis pridie Dedicalionis.* 

2mc. 19, 8. i^^hema. Stans autem Zachaeus dixit ad Dominum. 

X Conclusio. Quibus Christus aliquid est, illis onmia nihil simt 
quibus autem Christus nihil est, continuo illis omnia grandia simt. Quid 
autem sit, Christum aliquid vel nihil esse, discamus a Zaehaeo, cuius aflTectus lo 
erat, ut Euangelista dieit, quod quaerebat videre lesum quis esset"* Indc 
necessario sequitur, quod sublimiter de eo sentiebat, de se vero nihil. Deinde 
gaudet suseepto Christo. Ideo Christum aliquid esse est in ipso placere 
delectari, desiderare, diligere, magni reputare, se indignmn eo iudicare et non 
quaerere ad habendum (quod est praesumtuosmn) sed ad \ddendum tantum, ir. 
ac omnes eos iudicare, magnifacere, praedicare, ad quos ille dignetur decli- 
nare, atque velut desperare nee unquam praesumere quod ad se veniat^ licet 
paratissimum sese sentiat ad suscipiendum cum, sed contentus sie se mirari 
et obsequi illos, ad quos illum viderit ire. Hie pius, humilis et rectus affec- 
tus solum Christiun aliquid iudicat Econtra Christimi nihil esse est non in so 
ipso delectari, sed in se ipso et in his quae sua sunt, imo contemnere et 
noUe cum desiderare. Sed sane notandum, quod sint diversimodi in Christo 
placitum habentes, cum cupientes, reputantes. Aliqui camaliter, curiose, pue- 
riliter seu secundum suam opinionem, quales illi erant in Euangelio, qui 
tunc mirabantur, quod ad hominem peccatorem ivisset, cum ad se illum 25 

11 Imo necessario 

ßöfc^ct I ©. 734-740. Erl. I 6. 177-184. SBolc^ XIX ©p. 929 944. ») Söfd^t 
fügt Ijin^u: Anno 1517. ^orouS ift bie irrige ^tnna^mc gefloffcn, boj unfer ©ettnon on 
bemfelbcn löge gel^olten fei, loo 8ut!)er feine 95 ©ö^e gegen ben ^Iblofe an bie Sd^tofe^ird^c ju 
SBittenberg gefd^logen. ^Ulmeifc muffen toir i^ ouf ben 31. Oftobet 1516 fe^en. ^rnn nad^ 
H^dfd^t I ®. 729 l^ot er in ber ^tU^ bet 9)orträge über bie jel^n (^bote geftanben, bie 2ui^ 
am 24. gfebruar 1517 abfd^log; ^^ in ber ^^udlegung unb 2)eutung bed l^iligen 9)ateruitfer9*, 
tneld^e Sutl^rd Sfaftenprebigten tom 3al^e 1517 entl^lt, totrb unfer ^^Sermon t)on S^^^^' 
bereit« ertoäl^nt (2)rudt öon 3WeId^ior Sottl^er ju Seipjig 1518 »t.»^). ^a% Ihrd^toei^feft ober, 
für beffen 9}orabenb er befttmmt getoefen, ift o'^ne S^^if^^ ^^^ ^^^ ^Uer^tligens ober Bd^io^-- 
ird^c a» aßittenbcrg. »gl. 3ürgen8 m ©.580 ff, Äöftlin I ©.173 f. 



^ 



©ctmone aui ben 3o^ren 1514—1517. 95 

cuperent ire, quia se dignos reputabant Hi sunt iniqui, qui potius se repu- 
tant et sibi plaoent et sibi aliquid videntur esse, arbitrantes se sapere, intelli- 
gere, bene vivere. Et sie per Christum i. e. gloriam Dei suam gloriam quae- 
runt, ut puta pro confinnatione suae dignitatis Deura hospiteni habentes, qui 

5 ideo ad eos decliuarit, quia digni sunt, ideo eiun reputautes, ut per eum 
reputentur: quod si non reputentur per eum, iam cessant eum reputare ac 
magni facere, et sie iustifieantur in opinione sua bona de se ipsis, quod ubi 
non fit, irascuntur et miumurant, videlicet peccatores sibi praefem. Et statim 
proruit infelix superbia interior in iudicium temerarimn vel in ostentationem 

10 sui, in blasphemiam Dei, quoniam tarn pulchre se omaverat prius decoribus 
bonorum operum. Hi ergo sie Christum quaerunt, ut non per eum sal- 
ventur, sed ut salvos se testificentur. Non auctorem iustitiae, sed testem 
sauctificationis suae requinmt ac per hoc se meliores et superiores eo aesti- 
mantes. Ah! bone Dens, quam grandis stultitia est iudicatio proximi. Hie 

15 murmurant onmes, omnes temere iudicant: tam communis pestis est iudicimn 
temerarimn etiam usque hodie, cuius causa est coecitas magna et ignorantia 
sapientiae in mysterio absconditae a sapientibus et revelatae parvulis. Sunt 
enim stulti et crassi sancti, qui, cum grossos defectus in se non sentiunt, 
nullos defectus in se statuunt Ideo tutius est, multos magnos et crassos 

20 defectus habere quam nullos. Katio est, quia ciun omnis homo sit vanus et 
mendax coram Deo, soli illi hoc Ignorant, qui in sensu et corde se tales 
nonnihil inveniunt^ ac in hoc contenti sunt dicentes 'Nihil mihi conscius sum, 
ergo in hoc iustificatus sum', Cum hoc ipsiun sit horribilissimum peccatum, 
Don esse sie conscium, quod sit iustificatus ex eo. 

15 Alii spiritualiter et vere, qui, ut dixi, non audent eum ad se cupere 

prae nimia sua indignitate et illius dignitate et eo ipso tamen vehementissime 
eum vocant, per n^ativam fortissimam concludent^ affirmativam. Sic autem 
Deus quaeritur dum non quaeritur, laudatur dimi non laudatur, diligitiu* dum 
QOD diligitur, j)etitur dum non petitur, pidsatiu* dum non pulsatur, dum 

30 fiigitur ab eo curritur ad eiun. Quae omnia in Zachaeo vide mirabilissime. 

Neque enim pulchrius, omatius modum \ndi quam hoc loco descriptum. 

Orationem enim veram nuUus audit nisi Deus nee homo ipsemet, et est in 

oratione etiam mentali sicut in circulo, signo, cogitatione, i. e. id quod petimus 

est velut circulus. Hunc nos Deo exhibemus, quando petimus. Hunc optime 

» sentimus. Sed Deus ilhun Intimi cordis fundum desiderü, quod est supra 

omnem cogitationem, exaudit. Quod cmu facit, omnia admiratiu* accepisse 

se quae non audebat petere, et sie venim est: Anima quod j)etit non petita 

rt quod non petit hoc petit, quia nescit quod petit, Sicut ait Christus et «atu». 20,22. 

Apoetoluß Paulos: Sic sicut oportet orare nescimus. Sic S. Monica, ut ait »sm. 8,26. 

io B. Augustinus, exmditB ^^t secimdum cardinem desiderii sui. Exemplum 



88 Sicat ut ^j 



96 ©etmone aud ben ^al^en 1514—1517. 

Siachaeus^ qui petiit videre Christum et non petiit in domumy At hoc maxime 
petiturudy quia patet^ si quis interrogasset^ an vellet Christum in domum^ 
Respondisset 'utinamr Et ciun alii^ qui petierunt, non sint exauditi^ quia 
desiderii cardo non petivit Christum sed se ipsum. 

Corollarium. Nemo praesumat se petere vel orare recte, sed reget 5 
ut doceatur a Deo orare et petere. Hinc superbi in suis orationibus omnem 
diligentiam fecisse putantes seouri erunt^ non advertentes^ non timentes^ ne 
forte malo Amdo oraverint 

Conclusio. Patet ex Euangelio^ quod adeo Dens solum inquirit 
hominis interiora et cor^ ut^ si quis omnia fecerit aut dederit praeter cor^ 10 

«.nihil fecerit Sic Prov. 23. Praebe, fili, cor tuum mihi, non manum, non 

5. denique corpus, sed cor, mihi, non tibi. Sic Gren. 4. respexit Dominus ad 
Abel et ad munera eins, ad Cain autem et ad munera eins non respexit, 

4. quod Apostolus Ebr. 11. sie exponit: Fide Abel plurimam hostiam obtulit 
quam Cain. Ecce fides distinguit inter Abel et Cain. Et quanta vis sit i.-, 

3. posita in hac re, ex contraria displicentia patet Nam Ps. 4. dicitur: Filii 
hominum usque quo gravi corde? Ut quid diligitis vanitatem et mendacium? 
Id est, omnia quae sine corde ofieruntur vana sunt et mendacia, in quibus 

1. tarnen gloriamini ad coniusionem vestram per cor grave. Et Ps. 94. Quadra- 
ginta annis proximus Ali generationi huic et dixi *Semper habent errorem 20 
corde', ipsi vero non cognoverunt vias meas, quibus iuravi in ira mea ^si 
introibunt in requiem meam!' Ecce sine corde semper erratur, ira incurritiu*, 
requie privatur, vanitas quaeritur, mendacium diligitur et conftisio pro gloria 

s.quaeritur. Nam Hebraeus Textus sie habet sensum: Filii viri, ad usque 
quo gloriosi estis in iis quae ad ignominiam simt? Dum diligitis vanitatem n 
et quaeritis mendacium. 

Sic Dedicationes Ecclesiarum in ceremoniis et extemis operationibus 
Signa sunt cordis dedicandi Deo. Quid enim Dens templum signi curat, 
quando templum signati non habet? Quid faceret homo homini, si quotannis 
in n^otio alter alteri registra et dicas aflTerret et scriberet debita et facienda, 90 
nunquam tamen faceret? Nonne ille solum signa et verba tandem pertaesus 
rumperet simul omnia? Certum enim est, hoc noUe hominem ab homine 
sustinere, et tamen Dens debet hoc assidue sustinere. Ideo ecce fit, ut saepius 
Eodesiasticas fulminet quam alias domus, quod hie vanissimis signis tantum 
irritatur verius quam colitur. Sed ad Euangelium revertamur, et scnitemur 35 
videamusque mirabilia de lege Dei. 

Videmus hie Christum verum cordium iudicem et nullius personae 
L e. faciei sive bonae sive malae respectorem. Nam si personam respexisset, 
melior illa erat eorum, qui murmurabant, quum ad peccatorem divertisset, 



1 potuit videre 2 petitur 11 Prov. 4 19 Ps. 4 21 iuravi intra me 

87 meuni, cordium 39 quam ad 



©ermone oud ben Saferen 1514—1517. 97 

quo6 tarnen deseniit, peior erat Zachaeiis, quem tarnen non veritus est. Tili 
enim sequebantur eum et cupiebant, hie erat princeps publicanonim : Uli boni, 
hie malus. Ex quo id miraeulum conficitur, quod qui cupiimt Christum non 
cupiunt, et qui non cupiunt cupiimt, et ipse ad eos ingreditur, qui eiun non 
& cupiunt y fagit ab eis qui eum cupiunt Hie igitur differentiam cordium et 
cupiditatis videamus, ut corde erudiamur in sapientia. Certum est, quod illi 
desiderabant Christum ad eos ingredi: alioquin non murmurassent, quod ad 
Zachaeum ingressus fiüt. Sed cor eorum fuit perv^ersum et vanum, quod 
Christus \ddit, ipsi autem non viderunt Nam cor eorum fiiit tale, quod se 
10 dignos eredebant Christi adventu, ac propter hoc voluerunt per Christi ingres- 
sum suam dignitatem probari et commendari a tanto Propheta, ut diceretur 
*Eooe quanti sunt illi ad quos tantus ingreditur!' Sic, sie suam gloriam et 
suae iustitiae pompam in CTuisto quaerebant et quae sua sunt Nondum 
erant vacui et inanes in se ipsis, ideoque offensi sunt^ quod non eos glorifi- 
15 eavit suo ingressu, dicentes, quod ad peccatorem divertisset, quasi dicerent 
*8unt hie multi iusti tanta gloria bene digni, et peccatorem praefert'. Vide 
ergo, quid faciat stulta superbia, quam manifesta praeferat peccata, scilicet 
iodicia temeraria, detractiones, invidias et iras. Sic, sie Christus in signiun 
contradictionis ponitur, ut revelentur cordium cogitationes. Quis enim nosset 
so eos talia cogitare, nisi Christus revelasset? Nee ipsiunmet cor novit se talia 
cogitare, donec contradictione huius signi reveletur. Christus autem non venit, 
ut testimonium perhibeat vanitati, ut approbet et iustificet et glorificet iustitias 
et probitates hominum, sed ut glorificet Patrem suum, Non ad gloriam iusti- 
tiae nostrae, sed ad gloriam misericordiae et gratiae suae, ut Apostolus ait 
» Idee non potest venire ad eos, qui sese dignos et iustos putant^ sed tantum- 
modo ad miseros et misericordiae cupidos et gratia indignos. Sic patet^ quo- 
modo simul cupierunt et non cupierunt Christum, quia concupiscere isto modo, 
scilicet per se ipsum et finem gloriae suae, est potius non concupiscere. 

Zachaeus autem non cupiebat Christi adventiun, et tamen cupiebat. 

» Qiuod non cupiebat, patet, quia adscendit tantum ut videret transiturum, non 

aotem praesumebat nee audebat cupere ingressurum. Patet enim manifeste, 

quod non se dignum putavit, quia voluit esse contentus eo viso et latere 

postea: non enim habuit, unde gloriosum sibi foret Christiun advenisse, 

sciebat sese non mereri prae caeteris omnibus. quod autem cupiebat, patet, 

^ cpia aocepit illum gaudens. Gaudium enim est signum praecedentis amoris 

et cupiditatis. Si enim quis ipsum interrogasset, velletne Christum habere, 

Respondisset 'non audeo optare nee velle'. Dli autem respondissent *Utique, 

et spero sie futurum'. Videte ergo profimditatem cordis humani, cuius veritas 

tarn intima est et (am secretum velle, ut nesciat sese nee gaudeat velle, 

« solnmmodo sezjö'^ ^t vi^^*^"* ^^ veUe, non autem elicitur. Hoc est rectum 

7 BOB fef^ ^ h^ 14 in fel^lt ideoque indefensi 

2utferi;&^ lO ^ ^ 7 



98 ©crmonc ou8 ben 3o^tcn 1514—1517. 

8uc. 19, 9. cor, haec sunt interiora hominis. Unde dicit Christus: Hodie salus huic 
domui facta est a Deo, hiiic hinc iustiis, qnia haec est domus mea, Et 
iterum: eo quod et ipse sit filius Abrahae, Ipse, ipse, non illi. Ecce ergo 
quoraodo offenduntur illi, quum non fecerit ut offenderentiir ad malum. Quia 
potuisset hunc 2iachaeuni occiilte vocare ad gratiam, sed voluit id manifeste r. 
fieri, ut illi falsam iustitiam propriam agnoscerent et Zachaeo similes forent. 
Et sie per unius Exemplimi voluit omnes a morbo sanare, licet illi abusi 
fiMc. 19, lo.sint medicina huiusmodi, imde et concludit: Venit enim filius hominis quae- 
rere et salvum facere, quod perierat. Non venit glorificare iam iustos et 
salvos: voluit ipse eos offendi non ut caderent, sed ut se ipsos agnoscerent^ lo 
quoniam pleni erant gloria et amore sui. 

Hoc autem vitiiun est in quolibct homine nisi per gratiam sanetur, et 
fuit ab initio mmidi oritque usque in finem, quia quaerit in onmibus, etiani 
in Christo, quae sua simt Regnat autem potissimum nostro tempore, ubi 
populus per seductores, fabulatores <&c. in Lstud vitiiun ducitur, qui debiiit is 
potia»;* reducL Quales sunt qui indulgcntias praedicant, de quibus ex. gr. et 
quia id multi petierunt, pauca dicum. DLxi enim de iis alias pliu^a, maxime 
cum sit prae foribus pompa ista indidgentiarum, Ut sim ego excusatus et 
vos a i)ericulo falsae intelligentiae eniamini. Primum protestor, quod intentio 
Papae est recta et vera, saltem ea (|uac iacet in literis, syllabis. Secundo so 
forte et verba eonun, qui buccinant, simt vera in aliquo sensu, sed tamen 
quaedam non dicimtur vere vel non intelliguntur recte. Sciendimi itaque, 
quod tres sint partes poenitcntiae secimdum usitatum modiuu. Melius autem 
sie: Duplex est poenitentia, scilicet signi et rei. Rei est illa interior cordis 
SRott^. 4, 17. et sola vera poenitentia, de (jua Christus dicit: poenitentiam agite, et Petrus s.s 
npg,]di. 3, 19. Act. 3. : poenitemini et coii vertiniini. Signi est illa exterior, quae frequenter 
est facta, cum illa interior sit ficta saepe, et haec habet duas illas partes, Con- 
fiuc. 3. 8. fessionem et satisfactionem, de qua Lucae 8. dicit Johannes Baptista: Facite 
ei^ dignos fructus poenitentiae. Confessio iterum duplex est, publica et 
3flc. 5, 16. privata. De publica dicitur lac. ultimo : C 'Onfitemini altenitris i)eccata vestra. 3o 
De privata nescio ubi Scriptum loquitur. Idcinio Dominis luristis eam com- 
mendo, ut ipsi probent, ubi de iure diviuo prol)entur satisfactio et Con- 
fessio, ut nunc sunt in usu. Nam satisfactio illa, quam lohanne^^ praecripsit 
Lucae 3. est totius vitae Cliristianae officiimi et generalis omnibus impo- 
sita et publica. Privata vero Confessio et satisfactio fateor me nescire ubi ss 
doceantur et praecipiantur. 

Conclusio. Indulgentiae praerequirunt, imo ad contritionis veritatem 
debent prodesse aut simt maxime: tollunt autem nihil aliud quam privatae 
satisfactionis impositiones. Et sie timendum, quod frequenter eooperentur 



21 quae buccinant tarnen vis est quaedam, non dicuntur 26 Act. II 
ficationis impositiones 



39 signi- 



Sermone au8 bcn Saferen 1514—1517. 99 

contra poeDitentiom interiorem. Nam poenitentia interior est vera contritio, 
Vera confessio, vera satisfactio in fipiritu. Quando poenitens vere purissime 
sibi displicet in omnibus qiiae fecit, et efficaciter convertuntur ad Deum 
pureque agnoscunt ciilpam et Deo confitentur in corde. Deinde per sui 
i detestationem intus sese mordet et punit: ideo ibidem Deo satisfacit Imo 
veare poenitens vellet, si fieri posset, ut omnis creatura suum peccatmn videret 
et odisset^ et paratas est ab omnibus conculcari. Non quaerit indulgentias 
et remissiones poenarum, sed exactiones poenarum. Unde duplex est cpn- 
tritio seu poenitentia interior, una scilicet ficta quae vooatur vulgo @algen= 
w Sleue, quod facile videtur in üs, qui statim recidivant et saepius ita ruunt. 
Hi sie dolent de peceato, quod plus de poena peccati, Et niliil aliud dis- 
plicet quam displicentia Dei in peceato: Mallet enim, ut peccatmn plaeeret 
Deo, et sie Deum iniustum optat Haec res pen^ersissima est sed frequen- 
tissüna, quia timore poenae et amore sui iustitiam Dei odit et suam iniqui- 
10 tatem diligit: poenam enim odit Alia est vera, de qua dixi, quod amore 
iustitiae et poenarum odit peccatum, quia cupit ulcisci iustitiam laesam. Ideo 
non petit indulgentias sed cruces, Sicut legitur in multis legendis, ut de 
8. Paula, quam S. Hieronymus prohibuit ne fleret, et ut mitius se castigaret, 
illa noluit etiam cum dispendio salutis corporalis. 

* Videte itaque, quam periculosa res sit indulgentiarum praedicatio, quae 
praecisa gratia docet, scilicet fugere satisfactionem et poenam, ita ut operatio 

erroris esse timenda sit, quam Apostolus praedixit Qua enim facilitate simul 2.^^.2,11. 
et semel possunt praedicari contritio vera et tam facüis largaque indul- 
gentia, cum vera contritio rigidam exactionem cupiat et illa nimis laxet? 

* An excnsabimus, quod de contritione perfectorum ista intelligenda sint, 
Ac sie non esse necessarium homines ad perfectam ducere? At cur ergo 
meretrices et Publicani incipiunt ab hac contritione? Imo ad hanc omnes 
snnt exhortandi. 



SERMO* 

in Feria S. Martini.' 

LQcerna corporis tui oculus tuus est, Luc. 11. Quanquam haecsuc. 11.34. 
tropologice de oculo intentionis intelliguntur, tamen ad propositum 
^^ imo Quristi, de ocido regentis alios intelligitur. Ubique enim in scri- 



») 8dfd^ I ©. 756 f. Erl. I ©. 140-142. Sößatd^ XH @p. 2274-2279. «) ßöfd^et 
^^ ^nau: A. 1516. @e^Iten ift bex eetmoit am 11. 9lot)embet 1516. 

7» 



100 ©etmonc ani htn 3o^en 1514—1517. 

pturis nos potius caecos esse et esse debere dicit et in oculum nostrum 

<>tob 29, 15. prorsus nihil confidere. Idcirco oculus est alterius Magister, ut lob. 29. 

SRatt^. 18, 9. Fui pes claudo et oculus caeoo, Et Dominus: si oculus tuus scandalizat te, 

ea(^. 9, 1. erue cum et proiice abs te, Et Zach. 9. Dominus est oculus hominis et 

omnium tribuum Israel. Vult ergo Dominus nos abstrahere a falsis Doctori- s 
bus, ne simus facile deceptionibus credentes, ne fiat ut coecus coecum ducat. 
30^.8, 13. In quo se ipsum commendat, quando dicit: ^o sum lux mundi, ^o sum 
3o^. 1, 9. hominum oculus, lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc 
mundum. Ideo isto oculo non praesente certum est, quod lumen quod in 
nobis est tenebrae sunt et totum corpus tenebrosum est, id est, totum quod lo 
sumus, agimus, \4vimus et omnes qui r^untur tali oculo tenebrosi sunt, 
licet sibi illuminatissimi videantur, coniident^ in bonam suam intentionem, 
id est, in oculum proprium. 

Corollarium sequitur. Oculus noster extra nos est et non in nobis 
quaerendus et tamen in nobis est et in nobis inveniendus. Quod sie intelli- i* 
gitur, quod oculus noster non est nostra lux sola, in quo confidendum sit, 
nee cogitandum, quomodo nos dirigamus secundum nostnmi dictamen, sed 
W. 5, 9.petendum ut a Deo dirigamur cum Psalmographo: dirige. Domine Dens mens, 
in conspectu tuo viam et gressus meos. Ac sie de nobis nostroque oculo 
prorsus desperandum, imo ipse eruendus, quia impedit, ne oculum Domini ao 
sequamur. Et tamen oculus Domini praesentissimus est nobis neque extra 
nos invenitur, sed intus, Ut patet evidenter ad experientiam, quia cum homo 
illuminatur nusquam migrat corpore vel anima, sed manet ut et ubi est, et 
intus ei revelatur oculus directionis verae. 

Sed haec tropologice: Literaliter autem oculus est ipse Episcopus et » 
Praelatus, similiter non extra nos, sed inter nos quaerendus, non in Haeresi, 
sed in Ecclesia. Et tamen non est intra nos, sed extra, quia non nostris 
viribus factus: a Domino enim constituuntur Principatus et B^na. Talis 
oculus fuit S. Martinus corporis Turonensis, quod tunc lucidum erat toüun, 
quia oculus fuit simplex et verax. Tota ergo vis consistit in Praelato, quo so 
coeco et populus coecus ducitur, quo vidente et populus videt nihil itaque 
tam est curandum quam ut in populo sit bonus Episcopus, maxime Praedi- 
cator: hoc enim est officium Episcopi, praedicare. At nunc nihil ita facile 
curatur sicut Praedicatura. Passim omnes spemunt, cum id solum fiierit 
cum tremore curandum. Magna res est verus et fidus Praedicator: quomodo s& 
enim populus seiet, quod scire debet, nisi Doctor sit prudens et fidelis, qui 
sciat et velit? Neque enim pnidens erit si coecus sit, neque fidelis, si non 
velit prudentia uti. Et prius 'prudens' posui: multi enim volunt, sed non 
sciunt, alii sciunt et non volunt, utrique mali servi. Bonus autem est, qui 
seit et vult, id est, prudens est et fidelis: medius incedens inter eum qui 4o 



2 lob. XXXI 4 Zach. II 6 faciles 16 nostra seu sola 



©emumc ou8 bcn Salden 1514—1517. 101 

vult et coecus est^ quem angelus Satanae stulto zelo ducit, et inter euin qui 

videt et non vult, quem ignavia et pusillanimitafi cordis faeit negligentem. 

TJt filii Dan et Rüben los. 18. de ignavia arguuntur qui potuerunt etSof. i8, s. 

noluerunt gentes debellare, id est, vitia per gladium verbi Dei. Sed nunc 

ad propositum, ut finiamus hoc quartum praeceptum. 



SERMO' 

Die S. Andreae.* 

Relictis retibus et navi secuti sunt eum, Matth. 4. Non tan- axatt^. 4, ao. 
tum retibus sed et navibus. Hie (ut B. Gregorius in Homilia) dioet 
10 aliquis, raodicum eos reliquisse. Verum id dicunt hi, qui nondum tentave- 
runt, an etiam unum florenum relinquere possint Parum fiut quidem 
rdinquere navem et retia, si haec solum reliquissent, sed quia totus eorum 
victus et n^otium erat, utique et usimi eorum simiü reliquerunt Quis nescit 
quod et venditor nav^is, imo ipse piscator navim suam sero relinquit aut 
1* finito opere, sed usum et affectura eins non relinquit? 

Sed nunc mystice, quod in isto Euangelio et Epistola simul et legenda 

conmiendatur S. Andreas de singulari affectu suo ad Crucem. licet enim 

l^enda sit Apocryplia, tarnen digne de S. Cruce tractat, imo speramus, quod 

non sit mala conclusio pro trium istorum simul declaratione : Crux Christi 

*> est nihil aliud nisi omnia relinquere et per fidem cordis Christo soli adhae- 

rere, Vel sie: onmia relinquere et credere, hoc est crucem Christi ferre. Sic 

Apostolus ad Gal. 2. Christo crucifixus sum, vivo tamen non ego, vivit»oi.a,i».8o. 

vero in me Christus. Unde notandum, quod retia significant omnia illa, 

quorum usu quaenmtur bona, navis autem significat ipsam animam, receptar 

» culum illorum omnium seu aflTectum et cx)r. Sunt ergo retia universae sub- 

stantiae et artes, quibus quaenmtur lucra, divitiae, voluptates, honores, digni- 

tates. Hl enim sunt fiiictus piscaturae hominum, i. c. n^otiationum, quibus 

adeptis (velut in nave positis piscibus) vehitur in hoc mundo, mari maximo, 

et illis fruitur. Hoc relinquere ergo est retia relinquere, studia illorum quae- 

^ rendorum, quod tamen raro fit. Navem vero relinquere est et affectum eorum 

reUnquere et fruitionem. Nam et pigri ac delicati, etiam prodigi, haec retia 

non curant ac relinquunt, sed non navem, Lno cupiunt alios pro se piscari, 

ut ipsi impleantur. Quamdiu itaque cor in istis corporalibus et visibilibus 

ßöfd^ I 6. 757—761. Erl. I @. 142-147. mala) XU ©^). 2278- 2287. ») ßöfd^et 
H ^inau: A. 1516. St. 5lnbrcä ifl bet 30. JlotymUx. 



©ctmone an^ ben Sq^ck 1514—1517. 105 

peribus euangelizatur, hoc est : bonum, pax, gratia, misericordia eis nunciatur. 
Sed falsa intelligentia vel saltem obscura huius dicti etiam hac occasione 
venit; quod quid sit Euangelium non attenditur. Multi enim vocant Euan- 
gelium praecepta vivendi in nova l^e. Quibus fit impossibile, ut Apostolum 
5 Paolum intelliganty qui sicut et Christus proprie accipit *Euangelium\ ^Sl^ 
Euangelium habet duplex officium, primum est interpretari l^m veterem, 
ut Dominus Matth. 5. illud praeceptum *Non periurabis, non occides, nonawatt^. s. 
moechaberis' interpretatur, et sie de literali in spiritualem intelligentiam trans- 
ferre. Nam haec est litera *non occides', scilioet de opere tantum extemo 
10 intelligendo^ quia haec intelligentia occidit Sed spiritualis intelligentia est 
illa *non occides corde seu spiritu*, i. e. non irasceris, non odies, quia qui 
odit fratrem suum homicida est, et Dominus: qui irascitur ifratri suo reusi-So^. 3, w. 
erit iudieio. Quam poenam lex operi minatur dicens: qui autem occiderit, awott^. 6, 22. 
reus erit iudieio. Haec autem intelligentia legis spiritualiter multo magis 
w ocddit^ quia fiicit legem impossibilem impletu ac per hoc hominem de suis 
viribus desperatum et humiliatum, quia nullus est sine ira, nullus sine con- 
cupiscentia: tales sumus ex nativitate. Quid autem faciet, quo vadet homo 
tarn impossibili 1^ pressus? 

Hie, hie iam venit officium Euangelii secundum et proprimn et veriun, 
30 quod nuntiat desperatae conscientiae auxilium et remedium. Cuius officii 
sunt haec verba: venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ^oswott^i. 11,28. 
refidam vos, et iterum : confide, mi fili, remittuntiu* tibi peccata tua. Igitur fotatttt. 9, 2. 
hoc est Euangelium, i. e. iucundum et suave nuntium animae, quae per legem 
interpretatam iam iam peribat et deiecta fuit, audire scilicet, quod lex est 
» impleta, scilicet per Christum, quod non sit necesse eam implere, sed tantum- 
modo implenti per fidem adhaerere et confonnari, quia Christus est iustitia, 
sanctificatio, redemtio nostra. Igitur quantum contristavit Euangelium legem 
interpretando, tantum et magis laetificavit gratiam nunciando. Sic interpre- 
tando humiliat, ut gratiam nunciando exaltet^ percutit ut sanet, mortificat ut 
» vivificet, deducit ad inferos ut reducat. Sic Lsaiae 52. Quam iucundi 3cf. 52. 7. 
pedes Euangelizantium, bonum praedicantium, pacem. 

Quare qui non attenderent, facerent nobLs ex Euangelio onus maius 

quam lex erat, quia grandius est non irasci quam non occidere, et gra\H[us 

est non concupiscere quam non moechari, imo impossibile. Sic itaque homo 

» per l^m humiliatur, ut per gratiam exaltetur. Hoc est quod Johannes 300. 1. s. 7. 

Cap. 1. didt, quod fiiit missus a Deo, ut testimonium perhiberet de luce 

Christo. Igitur hoc est Euangelium, nunciatio pacis, remissionis peccatorum, 

gratiae et salutis in Christo. Huic autem gratiae nemo pertinacius resistit 

q^iam qui in litera legis iusti sunt Hi enim interpretationem l^is non 

* ßuscipiunt, multo minuB se peccatores agnoscerent: putant enim sese l^em 



30 Isaiae IV 



Getmone aud ben ^ofyKn 1614—1517. 107 

guttam^ ande et M}Trha aliquando gutta vocatur. Somnianint scilicet quod 
Stella maris aptius quam stilla vocetur. Non autem hoc dico, quod nunc 
velim tantam Ecclesiae consuetudinem despici, Quaai non sit ideo dicendum 
*Maria', sed 'Miijam' aut non ^Stella maris'*, sed 'stilla mari8\ Originem 

5 tantunmiodo nominis quaesivimus, non calumniam pietatis. Igitur insignis 
laos virginis in isto nomine traditur, quod scilicet sit ex omni man totius 
massae generis humani unica praeservata stilla. Est enim de mari, quia 
stilla maris secundum eandem naturam prorsus, tamen non est secundum 
mare^ sed de mari. Quasi diceres *in esse naturali onmibus est similis, sed 

10 in esse gratiae est dissimilis, convenit cum onmibus quod est maris stilla, 
sed separatur ab onmibus quia est stilla. Stilla discemit eam, mare con- 
iungit, natura assimilat, gratia distinguit\ Quam grandis itaque gloria, ex 
tanto mari unicam haue stillam servari! 

Est et alia nominis interpretatio ad dignitatem, quod est stilla seu 

15 gutta, quae graece stacte vocatur, h. e. Myrrha illa pura et electa, spontanea, 
qoae ex arbore Myrrha (quae ab amaritudine sie ex Arabica lingua nomi- 
natur) incisa fluit et erumpit Cuius mysteria nunc omittentes eam proprie- 
tatem adducimus, quod peruncta corpora ex illa non putrescunt sed conseiv 
vantur, ut ludaeis et JEgyptÜB mos est sepelire et in Euangelio patet, ubi gu?; 2I,* fei 

10 Nioodemus et mulieres ungere curarunt corpus Christi, ne corrumperetur. Ita 
B. Yirgo est non tantum uncta, sed ipsa gutta et amaror efficacissimus et 
sibi et Omnibus : nihil itaque putredinis in illa, quum et ipsa gutta est. Tertio 
gessit figuram Ecclesiae in suo nomine, quae sicut stilla situlae describitur 
apud Isaiam, quod ex toto mari electa mundi sursum per fidem pendeat ad 3ef. 40, 15. 
15 verbum Dei, cuius ipsa (Ecclesiae inquam) nobilissimum est membrum. 



SERMO' 

Dominica III. Ad ventus. * 
[De spirituali legis sensu.] 

Ego vox clamantis in deserto: dirigite viam Domini. loh. 1.30^.1,23. 
Hie iterum lohannes pulchre ostendit spiritualem legis intelligentiam. 
Sed est latius et profimdius Euangelium quam ut possimus exprimere satis. 
Weit se esse vocem clamantis in deserto 'dirigite viam Domini', dicit se 

17 plnit 

>) 8öfd^ I ©. 765 f. Erl- ^ ®- 151-153. Sößolc^ X ©p. 1454—1459. *) ßöfd^er 
% iiniu: Anno 15J6 ä|„ ^a^te 1516 toax bet britte Sonntag im llböcnt bei 14. a)cceinb<r. 



©ctmonc ouS ben Solaren 1514—1517. 109 

autem pacto? si dixeris *quomodo ergo arabidabo et implebo, si tarn arcta 
via Dei et eius rectitudo etiam usque ad novissimum motum perpendat', 
Respondet *ecce medius vestrum etat, ipse baptizabit vos igne, ipse erit ver- 
bum cuius ego sum vox, Ipse verbiim seilicet abseonditura qiiod intus vos 

5 docebit et faciet: verbum euim Dei oninipotens est, omnia faeiet\ 'Sed heu! 
nescitiß', inquit, 'quam superbi et religiosü' quia 'qui missi fuerunt^, inquit 
'erant ex Pharisaeis, Sacerdotes et Levitae\ Hoc est genus hominum l^m 30^. 1,24.19. 
Dei depravantium etiam usque hodie. Vide enim quomodo blandiimtur 
lohaimi et insidiantur ei, ut ad se ipsum trahant. Talia multi faciunt, qui 

10 et modo caput lohannis cum Herode amputant, ut libera sit meretrix anima 
et filia eius lasciva libido cum operibus et motibus eius. Cui lohannes i. e. 
spiritoalis lex resistit Qui dicunt 'non simt praecepta data, ut necesse sit ea 
impleri, sed ut meta signata quomodo corrigi homo debeat*. Sic et B. Hiero- 
nymus intelligitur, quod Religiosus non tenetur ad esse in statu perfectionis, 

15 sed ad tendere in eandem. Atque ut materiam recte intelligas, verum qui- 
dem est, quod non ad esse, sed ad fieri perfectum tenemur sub poena peccati 
mortalis. At illi secure intennittunt conatum, satis arbitrati, si novissimo 
vitae momento inventi fuerint in tendentia ad perfectum. Hoc utique est 
Caput lohannis auferre et occidere in occulto et carcere, i. e. latente falso 
» intellectu. Hi sunt itaque Pharisaei, iusti et Sacerdotes, qui et alios prae- 
snmunt iustificare. 



SERMO' 

Dominica IV. Advenlus.* 

Erunt prava in directa et aspera in vias planas. Luc. 3. Sicsuc. 3, 5. 
de ludaeis cognovimus, quod et ipsi Christum expectabant, sicut et 
adhuc expectant, hoc autem imperiti, quod cum voluerunt eo modo venire, 
quo sibi placuit, quod fiiit impossibile. Quia vero alio modo venit, adhuc 
eom expectant et non recipiunt, Seilicet quia in apparatu seculari et pompa 
carnis non venit, non suscipiunt eum, qui camaliter sapiunt Voluerunt enim 
» immutati manere in suo sensu, cum lohannes ideo venisset, ut eos mutaret. 
Ita et modo fit, ut onmes gratiam laudent et expectent, sed lohannem odiunt 
ei dicunt 'daemonium habet', Quando hoc nempe nolunt Euangelio credere8Ratt^.ii,i8. 



^^ ^ ^ 15 intelUgeret 

» Sdf^ I^ ^^c Erl. I 6. 154-156. aSBol^ XII ©p. 2292-2297. *) Söfd^ct 
^/y«; An, j^ * 'O? J- ^^^^^^ ©onntog im ?lbbent pel 1516 auf ben 21. ^eccmbet. 



114 ©crmottc aud bcn Sollten 1514—1517. 

credunt Et hi iam sunt parati per lohannem in plebem perfectam et electam 
a»att^. 5. Domino: sunt enim capaces gratiae^ esinientes iustitiam^ lugentes pro con- 
solatione^ pauperes spiritu^ mites atque dirigibUes. Ideo Christus^ r^num 
codorum, venit in eos, qui peccatores venit salvare. Alii vero, qui sibi 
eonscii iustitiae^ non credunt verum esse, neque ad se illud pertinere 'poeni- s 
tentiam agite^, imo, inquiunt, iusti sumus, peceatum nescimus, iam regnamus, 
appropinquavit enim, imo venit iam dudum r^num coelorum. Quod si 
awatt^. 3.7. 8. Johannes pergat illorum dinitiam arguere et dicere: progenies viperarum, quis 
monstravit vobis fugere a Ventura ira? facite ergo dignos fructus poenitentiae, 
aRatt^.1148. Hie iam dieunt ^daemonium habet ^, utpote qui tarn iustos et dignos non lo 
solum peceatum habere contendat, sed etiam prae caeteris progeniem vipe- 
rarum vocet et iram denunciet Tales sunt et nunc et in futurum omnes, 
qui in iustitia sua confidunt, qui solum quaerunt de se ipsis audire Euan- 
gelium, i. e. bonum nuntium, quod iusti sint et recte faciant, non autem de 
Christo. Item de se nolunt audire alienum sonum Euangelii quod peccent, i5 
stulti sint, sed credunt potius Euangelium falsum et mendacium esse. Ideo 
sunt irritabilissimi omnium, promti sese defendere et in alios vindicare, se 
iustificare, alios iudicare et condemnare, querulantes et accusantes, quod iniu- 
riam sustineant ipsi recte facientes. Sed quomodo probetur, quod etiam 
ipsi sint peccatores, Christus docuit et Paulus, scilicet quia non implent 20 
l^m spiritu, quia saltem corde peccant et concupiscunt, etsi non occidunt, 
tamen irascuntur, etsi non furantiu*, tarnen avari sunt, etsi non moechantur, 

mm. 1, 24. tamen concupiscunt, cum sine gratia concupiscentia non recedat, ut Rom. 7. 
Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? Non ait 

819m. 7,25.' habitus"" aut * actus frequenter iterati.' sed gratia Dei per lesum Christum! 25 
Quare Euangeliu m m^^ificat peceatum, dum latificat mandatum, ita ut 
nullus possit iustus inveniri, qui non praevaricetur legem, ac sicut omnes 
peccant et peccaverunt, sie patet, quomodo omnibus necessarius sit baptis- 
mus poenitentiae ante baptismum remissionis peccatorum. Ideo lohannes 
non absolute scribitur praedicasse baptismum poenitentiae, sed additur 'in' 30 
vd *ad remissionem peccatorum' i. e. quod per hunc parentur ad gratiam, 
qua fit remissio peccatorum, quae non remittuntur nisi quibus displicent: hoc 
enim est poenitere. Non autem displicent nisi his qui ea cognoscunt, Non 
autem cognoscunt nisi qui legem intelligunt: legem autem per se nemo 

9i9ni. 3, so. intelligit nisi explicetur, hoc autem facit Euangelium. Sic enim per legem 35 

mm. 7, 8. fit cognitio peccati , sine qua peceatum mortuiun erat. Ciun autem venisset 
lex, peceatum revixit: nam concupiscentiam nescivi peccatiun esse, nisi lex, 
scilicet spiritualiter intellecta, diceret 'non concupisces'. Ideo lex optima res 
est, dum mala monstrat et infelicitatem propriam agnoscere facit atque sie 
ad bonum quaerendum movet Nam initium salutis est nosse morbum et 40 




9 nobifl 15 Idem 24 me fel^lt 87 nescivit 



\ 




124 ©etmonc ou3 bcn 3a!|tcn 1514—1517. 

Nam sicut nihil fiiimus, nihil cupivimus antequam crearemur nisi in sola 
Dei scientidy Ita oportet illuc redire, ut aeque nihil noscamus^ nihil cupiamus, 
nihil simus. Haec est via Compendii, via Cnicis, qua brevissinie perveniatur 
ad vitam, ad quam per opera nunquani pervenitur sed magis aberratur. 

Corollarium. Patet quod haec munera quilibet potest offerre Christo, 5 
non minus pauper quam dives, imo melius. Quia non aurum, thus, myrrham 
sensibilem, sed fidem offerre possumus, fiduciam veram rerum non apparen- 
tium. Credere enim Christum esse Regem, Deum, hominem, hoc est illa 
tria munera offerre. Sed facilis haec doctrina dictu et auditu, factu autem 
impossibilis, nedum diflScilis homini. Nam hoc ipso differunt doctrina per 10 
hominem et doctrina Dei per se ipsimi, quod praedicator potest dicere et 
ad aures usque sonare nee idtra, Dens autem intus ad cor sonat et docet, 
imo facit statim facere intus et foris. Inde periculum illis est maximiun, 
qui freti intellectu suo omnia ideo salva putant, quia intelligunt et pulchre 
speculari veritatem possunt, ac sie secure cadunt in perditionem nee curant is 
Deum, Doctorem intus. Videntur enim sibi amare veritatem, Cum tamen 
non nisi cognitionem veritatis ament et in ipsa occulte inflentur atque sibi 
Vf. 33, 8. placeant Quare Dominus Ps. 31. dieit: Intellectum tibi dabo et instruam 
te in via qua gradieris. Quasi diceret '^o, ego instruam, non sufficit tibi 
magister homo nee illo esto contentus'. Et in huius rei figuram et exemplum 20 
licet Mosi et Aaron permitteret, ut populum educerent, non tamen passus est 
illos esse duces, sed ipse praecessit eos, ipsement Dux itineris in coliuuna 
nubis et ignis, ne in hominis aut suo proprio magisterio ullus coniidat, sed 
in Dei per hominem. Quare desine sui)erbire, sed hiuniliatus die 'Notam 

$f. 35, 4. 1. fac mihi viam, Domine, in qua ambulem, quia ad te &c.' Quod autem 25 
impossibile sit homini ista mimera offerre sine gratia, satis probat experientia, 
quia midti Christum Regem confitentur, sed cum coeperit ille regere et reg- 
num suum exercere, mox retrocedimus et negamus. Regis enim est regere 
et subditi est n^. At contra fit: Dum enim recta nobis proponimus con- 
silia et tamen Dens illa impedit, mox non Christum Regem, sed diabolum 30 
hoc egisse dicimus. Quid hoc autem aliud est quam Christo aurum et 
coronam potius auferre quam offerre? Tales itaque multos licet videre, qui 
pulchre omatis verbis dicunt T)omine lesu, Rex mens esto, tibi omnia com- 
mitto, fiat voluntas et consilium tuum'. Et ecce moriatur uxor, filius, pereat 
substantia, statim cessat Christus Rex credi. Ubi tunc Rex tuus? Nonne 35 
patet quod ore solum fuisti Regem confessus, non corde neque vita. Eodem 
modo et Deiun confitentur, donec nomen habent: caeterum si eis aufertur 
nomen, tunc cognoscuntur, quod nomen suum coluerunt et sibi tribuerunt^ 

flttc. 18, 13. non Deo, nisi lingua tantum. Et tamen audimus eos dicere 'Dens, propitius 

esto mihi peccatori'. Hoc vulgatissimum verbum, sed rarissime corde pro- 40 
batum. Si enim affectu vero hoc verbum diceres, eo ipso omnia peccata tua 
dimissa essent Sic Publicano dimissa fuerunt eodem verbo. Eodem modo 



Qoaestio de Tiribus et voluntate hominis sine gratia dispntata 1516. 147 

quod naturaliter quae legis sunt utctinque fecerint, scriptum habentes in cor- 

dibus opus l^is dictans^ ut aliis uon facerent quod ipsi perpeti nollent, hoc 

tarnen peccantes, quod bomines sine fide non ad eum iinem ista retulerint 

opera^ ad quem referre debuerunt. Minus enim Fabricius quam Catilina 

s punietur, non quod iste bonus^ sed quod minus malus et minus impius quam 

Catilina^ Fabricius non veras virtutes habendo^ sed a veris virtutibus non 

jduriinum deviando. Et paulo supra dicit: Illi^ qui naturali 1^ sunt iusti) 

baud placent Deo. 

Conclusio secunda. 

10 Homo, Dei gratia exelusa, praecepta eins servare nequaquam potest 

neque se, vel de congruo vel de condigno^ ad gratiam praeparare, verum 
necessario sub peccato manet 

Prima pars conclusionis patet ex illo Apostoli Rom. 13. Plenitudo legis »öm. 13,10. 
est dilectio, scientia inflat, charitas vero aedifieat, Item, Utera occidit, spiritus J- ^J- J' J* 
li autem vivificat Quae verba tractans D. Augustinus dicit: Scriptum legis 
sine charitate inflat, non aedificat. Et paulo post: Cognitio itaque legis facit 
superbum praevaricatorem, per donum autem charitatis delectat l^is esse 
fiictorem. Et in multis locis dicit: Lex data est ut gratia quaereretur, gratia 
data est ut lex impleretur. 
» Alteram partem D. Augustinus in multis locis ostendit Satis erit iam 
adducere quaedam. lo. 15. Sine me nihil potestis facere. Eiusdem est: 30^. 15, 5. 
Nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo. Apostolus 30I). 6, 65. 
1. Cor. 4. Quid enim habes, quod non accepisti? Et multis aliis no\4 eti- «or. *, t. 
veteris Testamenti concludendo sie docetur, maximeque per EzechielemM- 36,39ff. 
» Prophetam, ubi prorsus Dens ait, nullis se hominum meritis bonis provocari, 
«t eo8 bonos faciat velut obedientes mandatis suis, sed potius hoc eis retri- 
buere bonum pro malo, propter seipsum hoc" faciendo, non propter iUos. Ait 
«lim: haec dicit Dominus Dens tuus 'Haec faciam domui Israel propter 
nomen meum sanctum, quod profanastis in gentibus', et post multa verba 
^ Prophetae sequitur: *Non propter vos ego facio', inquit Dominus Deus, 
*notam sit vobis!' Ex quibus omnibus D. Augustinus, gratiae defensor, cum 
sancässimo Apostolo, gratiae praedicatore, quod non hominis sit volentis et«öm. 9, 1«. 
cunentis, sed Dei miserentis, qui poenam non reddit nisi debitam, miseri- 
cordiam vero non nisi indebitam. Cessabunt igitur et nuUa enmt merita 
^ gratiam praecedentia. Necessario ergo homo sine gratia filius manet irae, 
quia soll filii Dei sunt qui spiritu Dei aguntur. 

Corollarium I. 

Voluntas hominis sine gratia non est libera, sed servit, licet 
öon invita. 



11 »d gratiam Dei praeparare, sed E 38 sed serva E 

10 



148 Quaestio de viribus et voluntate hominis sine gratia disputata 1516. 

3o^. 8, 34. Patet ex illo Rom. 7. Omnis qui facit peccatum servxiß est peccati. 

Volimtas sine gratia peccat, nee ergo libera. Quod etiam verbo saneti Euan- 

3oi>. 8, 36. gelistae patet, ubi Christus dicit: Si vos filius liberaverit, vere liberi estis. 
Hine alt Augustinus: Quid obtendis liberum arbitrium, quod ad faciendam 
iustitiam liberum non erit, nisi ovis fueris? Qui facit igitur oves homineSi s 
ipse ad obedientiam pietatis humanas liberat voluntates. Non tarnen invite 
sed voluntarie servit Patet etiam per Augustinum üb. i. contra Pelag., 
ubi dicit: Quod nee liberum in bono erit, quod liberatio non liberaverit, 
sed in malo liberum habet arbitriiun in delectationem malitiae, vel occultus 
vel manifestus decepto inservit vel sibi ipse persuasit Augustinus Lib. ii. lo 
contra lulianum. Hie enim: vultis hominem perfici, atque utinam Dei dono 
et non libero, sed potius servo proprie voluntatis arbitrio. 

Corollarium TL. 

Homo, quando facit quod in se est, peccat, cum nee velle aut cogitai« 
ex seipso possit n 

Patet Corollarium, Quia arbor mala non potest nisi fiiictus malos 
Watt^. 7, 17. producera seu facere, Matth. 7. Homo autera exclusa gratia arbor est mala 
secundum D. Augustinum in multis locis. Ergo quicquid facit, utatur ratione 
quocunque modo, eliciat actus, imperet et faciat actus sine fide operante per 
Wi. 2, i3.charitatem, peccat semper. Idem Apostolus Phil. 2. Dens est, inquit, qui 20 
3. dox. 3, 5. operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate. Et alibi 2. Cor. 3. 
Non quod idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobLsmet ipsis, sed suffi- 
cientia nostra ex Deo est Augustinus: Cogitare aliquid bonum minus est 
quam cupere. Cogitamus quippe omne quod cupimus, non cupimus omne 
quod cogitamus. Ex illo infert quoque: ad id quod minus est vel ad c(^- 25 
tandum aliquid boni non sumus idonei tanquam ex nobismet ipsis, sed suffi- 
cientia nostra ex Deo est. Et ad id quod est ampUus vel ad cupiendum 
aliquid boni siue divino adiutorio idonei simus ex libero arbitrio? Pro- 
€i»r. 16, 1. verb. 16. Homo praeparat cor, non tamen sine adiutorio Dei. Apostolus: 
. 1. «or. 12, 3. Nemo in spiritu Dei loquens dicit anathema lesu, et nemo potest dicere 30 
'Dominus lesus', nisi in ipso Dominus aequaliter posuit. Tunc dicit Apostolus 
Spiritual iter vel proprie. Dicitur autem pro])ric Dominus ille (|ui voluntatem 
et menteni suam souo vocis enunciat. 

Corollarium DI. 

Cum iusticia fidelium sit in Deo abscondita, peccatum vero eorum 35 
manifestum in seipsis, Veriun est, non nisi iustos damnari atque peccatores 
et meretrices salvari. 



3 veri £ 10 si ipse £ 21 operatus £ 2. Cor. VII. £ 25 qaoque 

ad £ 82 Dicit £ Domine, ille £ 36 est fel^lt £ meretrices et peccatores 

salvari £ 



2)ie ficben 95u6|)falincn 1517. I57 



I. „S)ie ©ibcn »ufe || ^falme mit ain= || er turnen 3lu§ || legung: || S).9Jl:2: 

M. a. XXV. [sie] II" aJlit liteleinfaffung. 36 »lätter in Cttatj, le^tc 

©eitc leer. 

«uf Xitclrüeffcitf ein ^olafd^nitt: ©ot^feba t)on 2)at)ib im Sabc ctblicft 

(in ber ^l. ?lu«g. falfd^ erflätt: ©ufanna im SBabc) unb bie ^iad^rid^t t)om 

Xobe bed Utiad empfangenb. (Hn anbetet ^l^fd^nitt auf ber üoxle^ten Seite: 
9lat]^n, ber ^topl^et, bti ^a'oib. 

A unb B fommen, toeil in SBittcnberg erfd^ienen, für bic lejtjefloltung 
tjomel^mlid^ in Setraci^t. Sl^re Sogenlagen tragen bie Signatur Ä — ^ (31 4, bie 
übrigen 6 Stt.)- ©i« toeici^en nur in 2t — g unb auf 351. S)iij unb 2) 4 t)on 
einanber ab, unb bie ©e^fel^ler in B a^ugen für bie ^Priorität Don A.^ G, D unb F 
entflammen einer unb berfelben Cfficin unb berul^en auf A. E aeid^net fici§ burd^ 
ben Sinn Ilarer fteQenbe %nberungen aud, l^at aber D afö äiorlage gel^abt. 
G fd^eint F gefolgt au fein. H giebt auS fiutl^erö 9lu8legung nur einen furjen 
äu^jug, ber bann in I nad^gebrurft ift: fonberbarer aSJeife finbet fid^ I in ber 
Crlanger 9tudgabe unter ben 2)rurfen tjon ßutl^erg gmeiitx Bearbeitung. 

Unter ben Sammlungen ber Sßerle Sutl^ierS l^aben bie S3u|pfalmen in ber 
atu^egung Don 1517 nur bie Jenaer I 931. 14^-42^, bie Slltenburger I ©. 25-56 
unb bie Seipaiger V ©.369-401. SBald^ IV ©p. 2258-2379 l^at beibe S5e» 
arbeitungen fo mit einanber öcrbunben , bafe er bei jebem S3u|pfalm erft bie Über» 
fe|ung tjon 1517 giebt, bann ben leit t)on 1525 mit ben Varianten tjon 1517 
3« ber äuSIegung. S)ieg Serfal^ren ift in ber grlanger 9luÄgabe, beutfd^e 
©d^tiften XXXVII ©.340-442 aU „a^edEmä^ig" beibel^alten. 3nbe6 bie 3Renge 
ber änmerfungen, bie au mad^en toären, öon benen mand^e fel^r umfangreid^ fein 
toürben, lä|t und il^re Xrennung tjoraiel^en. 

9iac^ unfern fritifd^en ©runbfä^en legen toir A au ©runbe, geben bie 9lb« 
wcic^ungen t)on B an unb berücffid^tigen im fprad^lid^en Sntereffe l^in unb lieber 
anbete ausgaben, namentlid^ E. 



3n bct Äöniglid^n SBibtiot^cf a" Stettin befinbet fid^ ein ßjemplat (Luth. 11.), in 
\ot\i^ bic etften 4SBlättet t)on A, bie übrigen t)on B finb; e^ fann aber nid^t aU bcfonbete 
««Sftabe gelten. 




^e peben »ufejfalmen 1517. 169 

jund toax bot itt^t, unb nemltd^ fptid^t er. SSoralbet. baS mag auä) algo 
t)orftanben toerbcn nad^ bctn 7. t)er§ be§ crften bufpfalmcn, ba^ tft, öor großem w. e, s. 
angeft be^ned gerid^td B^n id^ alt unnb gtati) loorben. ban tute e^m I^benben 
menfd^ gcit lang ift, öil tncl^r uBertrefflid^ ift fie lang, ba bic gek^n Ic^bcn, 
5 bo8 ift, bic ctcfft bct feien, öor bem anBIirf bcö gotlid^cn gcrid^tS, baS ber 
l^lig ge^ft leud^tet \ä)xtäliä) t)n e^nn t)ormeffene feelen, bad er fte bemnti^e 
urnib |td^ erfennen lerne, barumb fprid^t fie, O toee, got, toie lang fatt baS 
onblid lend^ten? mein 6e^n tüerben bart)or alt, ]ä)toaä), Irang, mid^ bnndt 
iif mu^ grunblid^ t)orber6en etDidHid^. 

10 2)0 id^ ben ganzen tag fd^re^. 

2)aS gefd^re^ lumpt t)on ber groffen angft e^gene^ erfentenige, toild^d 

hmpt t)on anfe^en empfinblid^ 6IidE^ bed gotlid^en gerid^td toie gefagt ift, bi^ 

gefd^re^ ift unmefeUd^ unb mit feiner jungen an\pxeä)lxä), allein ben erfarnen 

Wont. Sitte tag. bad aud^ tfm Vorgängen ))falmen fprid^t, ^d) toil toafd^en 

li atte nad^t mein bette. 

4 2)an tag unb nad^t ift ]ä)ton bein l^anb u6er mid^. 

S)aö ift, be^n erfd^rodflid^ getoalt ift m^r 3ufd^n)er. barumb fd^re^ id^ 
aud^ unb dag tage unb nad^t, e^ ift n)e))t über mid^ bein l^anb, fann nit 
ctlcibcn be^n ftraff bie bu m^r bretoeft mit fuld^em blidf. 

^ 3d^ b^n c^ngefcret ^n mein jamer. 

I)aä ift, tjorl^^n toar id^ aufe geferet t)on me^m jomcr, ii) fatje nur 
^n luft t)n mi)x felbö, nu fi^c id^ anber^, id^ meint id^ n)ecr feiig, nu h\)n 
^ iamerig ^n ber toaxl)t\)t, 

Sllfe ber bornftad^el e^ngeftod^en ift. 

-^ S)a§ ift, bie tocil mid^ feo gratofam tiff ftid^t ba§ urteil be^nä gcrid^tS, 

unb ttt^r e^nen bornen ^n ba§ elenb getoifeen ftcdCet, burd^ bringenb alle crefft 
mcinexr feelen. 

5 3Jle^n funb ijai bir befennet. 

^ag ift, §0 ftitt b^n id^ toorben, §o gat ^at fid^ rumen gelegt, bas id^ 
30 Wcnac öortoar baö id^ nie gut getl^an ^ab, funbem Dil fuube unb bo&e^ aud^ 
ba, ba id^ tool t^. 

Unb ba§ id^ nit frum fe^, l^ab id^ nit tjorborgen. 

^ttS bie t^un, ben ber lifet ^m geift betriglid^ auöorfid^t mod^t, baö fie 

aud) ^ jclbö an fordet burff en red^tfertigen, entfd^ulbigen , unb baruber \)n 

» fttjanft fU^ gegen anber leut legen, ^nn l^offart, |om, l^afe, ungebult, urteil 

18 exfcnwnWm AB U W«!- AB toafd^en E 19 bxatoefl B 29 turnen B 



170 2)ic pcbcn S3u§|)falmen 1517. 

• 

unb nad^reben foEen, umB ^rer unfd^uU toiUm etft xeä)i fd^ulbig tperben unb 
^n bem allen bennod^t red^t unb h)oE tl^an, hiUiä) gel^anbelt tooUm ^ahm. 
S)te tjorfietgen ticff ^^r Bofel^e^t, ban fic fel^n an ^tc ftumfeit, unb Bcfenncn 
got nit ^te funb tDarl^affttg unb an argelift ^teS geifted ^ntDenbtg. SlBer bie 
redeten menfd^en feergenn nit ^rc Bogl^c^t, |umcn nit, iocrbcn nit ungcbulbig, & 
ab man ^l^n unted^t tl^ue, ban fie meinen nit baS man ^l^n lunb unred^t 
tl^un, §0 fie le^n ted^tidfeit Bc^ ^n finben. unnb ba^ fc^n bie feligcn, ben got 
ir ungcred^tide^t crleft unb tjornc^nt. barumB bad jtc bie Be!cnncn unb t)ot= 
ja^en, unb tocil fie ^re funbe nit bedCen aber Betgen, fo bedtct unb Bitget 
fie gott. 10 

G ^d) l^aB gefagt. 

2)aS ift, id^ toar ^m futfa|, id^ Befd^lofe Be^ m^r, al§o folt et fagen, 
fo gnebig Biftu, alfo gerne l^oteftu toare BelentniS unb bemutig Beid^te, bafe 
bu aud^ ate Balbe ttofteft unb erl^eBeft, aU Balb ber menfd^ öorn^mpt fid^ 
|u bemutigen. Site Balt er fid^ e^n funber erfennet unb birö clagct, als Balt " 
ift er geredet unb angeneem t)or bir. 

3[d^ toil Belennen gotte ioibber mid^ felBer mein ungc= 
red^tidEeit. 

S)aS ift, id^ toiU mid^ felBS fd^elben, fo loBet mid^ got, ioil mid^ fd^cnben, 
§0 eeret mid^ got, id^ toxi mid^ Dorclagen, fo entfd^ulbiget mid^ got, 3d^ U)il so 
toibba mid^ reben, fo n)irt got für mid^ reben, id^ ioil me^n fd^ult fagen, 
suc. 7, 47. fo n)irt er mein tjorbinft fagen. al§ er teet 3Jlarie 3JlagbaIenen ^m l^au^e 
Simonis Ie})rofi. 

Unb bu l^aft erlaffen m^r bie untugent meinet funbe. 

S)u l^aft erlagen, barumB ha^ xä) fie l^aB gered^net unb Befennet ben as 
ungel^orfam meiner funbe. bann impietaS geiget e^gentlid^, baS man nit tl^ut 
baS man tl^un foH, unb baS ift jutoe^ln allein, aBer in atten funben leufft 
e§ mit, aud^ ^n atten guten toerden, bie nit ^n gnaben gefd^een, 

7 aSor bie felBen n)erben aud^ Bitten t)or bir alle be^n 
l^e^lgen. so 

2)o§ ift, barumB toerben fie l^e^lig fe^n, baS fie ^r Bofel^eit bir clagen 
unb gnabe Bitten, unb merdCtid^ t)or bir. bann aB fic tool t)or ben leuten l^e^lig 
fd^e^nen, baS ad^ten fie nit, funbern fordeten be^n gerid^t unb ioiffcn bo8 
\)iixc l^e^lideit t)or bir nid^tö ift, funbern bemutig beiner gnaben U)arten. 

3[n ber gelegene |e^t, 35 

Slbber ^n ber geit ber gnaben. bann bie felB ift bie gelegne |eit ju Bitten, 
3ef. 49, 8. aU ber pxopf)A 3!foia3 f agt , 3!d^ l^aB bid^ erl^oret t)n ber angeneme jeit , in 

8 feigen B 7 fetjnS Afi 18 loat B 87 erl^otet B 




172 3:ie ftcben «ujpfalmen 1517. 

bcn redeten tocg an ba8 redete cnbc. Biä), hai ift bcr tocg beS crcu|c8, bcn 
fanftu nit finben, funbcrn id^ inu§ btd^ füren ate c^n blinbcn. baruntb nit 
bu, nit c^n mcnfd^, nit ein creatur, funbcrn id^, id^ fclB toil bid^ unbcr= 
toc^^en bcn tot%, ba bn ^nne toanblcn fottt. nit baS tocrdC ba^ bu crtDcIcft, 
nit baS leiben bad bu crbendEcft, funbcrn baS bir U)ibber be^nn crtoclcn, bcndfen, 5 
Begirbcn Bclummct, bo folge, bo ruffe id^, bo fc^ f dinier, bo ift eS jcit, be^n 
mc^ftcr ift bo lummcn, bo fc^ nit ein pfert abber untjomunfftig tl^icr. folgcftu 
m^r unb t)orIegcft bid^, @id^, algo ban 

SBill id^ mein augcn ftete auff bid^ l^aBcn, 

SBiU bid^ nit laffcn, bu falt nit tjorfindfen, toiE bc^n nit tjorgcffen, w 
be^n äugen foln ju fc^n über bid^, bic tocil mein äugen offen fe^n über bid^. 
w. 34, 16. .^aftu nit gelegen , bic augcn gottiS fc^n offen über bic f rummen unb ber 
berg moria l^cift bominu^ öibebit, anjtociffcl baö id^ aUcin c§ fc^cn fall, 
glcid^ toic id^ alg ba ^bral^am t)orfad^, bar^nne er ftd^ gar nid^td t)orfad^. 
baä ift lur^lid^ nit anberö ban ein redeten c^nfcltigen glauben unb fcftc t)or= 15 
tratoen, jutjorfid^t, l^offnungc n)il got öon un§ l^abcn, barumb n)irt ^n bifeen 
iDorten nit mit namen ber glaube, l^offnung, bcmut, gcbult, funbcrn toaS 
ber fclbcn tugent art unb c^gcntlit^ natur ift, aufgcbrudCt. SJitt fc^n bic 
bon bcn tugcnbcn fd^ribcn, meer bic namen preisen ban ^r natura an toeifen. 

11 ©eit nit toie bic pferbe unb meuler, bic nit begriffig 20 

fe^n be§ öorftanbS. 

S)aö fc^n bic, bic mid^ nit lafecn regirenn, funbcrn glcid^ toie bic f^n= 
lid^en ticren folgen, §0 ferr fic fulcn, n)o fie nit fulcn aber prüfen, folgen 
fic nit. bann pfcrb unb meuler fc^n nit gcfd^affcn, baö fie foltcnn begreiffen 
bic bindf, bic nit empfinblid^ fe^nb, barumb n)crben fie aud^ nit baröon bc= 25 
n)cgt 3U lieb abber Ic^b. 511^0 bic mcnfd^cn, bic nit tot\)ttx tf)un, laffcn aber 
leiben hJoUcn, bau eben toa^ fic crmcgcn funnen unb begreiffen, fulcn, prüfen, 
unb bic !unncn meinä tjorftanbö nit meffig toerbcn. ©ic fe^nt glcid^ mit 
bornunfft, baä bic pferb fc^n mit bcn f^nncn, S3c^bc nit toc^tcr ban cmpfinblid^ 
toanbclcn. 30 

12 3Jlit gebiffen unb ^cumcn jtocnge ^re badin, bic fid^ nit 

|u bir neigen toollcn. 

3)a8 ift, bic nit tootten tjorftccn, bic bo fc^nb toie bic pferbc unb tool« 
IcnS mad^cn nad^ ^rcr guten mc^nung unb bundCen, bcn fclbcn fenbc §0 lange 
U)ibcrn)irbidEcit, bi§ bag fic mufeen cr|u. ba8 l^cift compcHe intrarc, toan not » 
toiUcn mad^t unb baS mufeen t)n ba§ gerne öortoanbclt toirt, atö lang Wfe 



18 aufgebetKft AB aufgebedt D (audgebrudCt , ^tudg. t>, 1525) 28 fie futen B fie 

enM^nben E titelt ent^finben E 24 begriffen B 27 fulen B ent^ftnben E 31 hadtn B 
35 tPibextotrdCe^t A 




2)ie fieben »uftpfalmen 1517. 179 

11 3Jlc^n ]^cr| BcBet tn^t. 

&)n fcft ftecnbcö ]^er| ift, baS ^m gutem mut tft unb fid^r. aber baS 

bo matt ift unb iamerig, ba^ fectocift fid^, unb unftetc ringet eä l^it unb bar, 

iinb ift gleid^ aU ein t>a%, ba^ man l^^nn unb l^er rottelt unb leret unb 

* gan^ ^n unruge fd^toebt. barumb baS HU be§ le^benä urfad^ unnb grofe 

fe^nb, bie c§ ktoegen t)on e^m jum anbem. 

Unb me^n crafft l^at mid^ laffen. 

S)aS fann me^n ]§cr| aufe meiner crafft nit toibber |ur ftiUe unnb rüge 
Bringen. 3ll§o aud^ ß^riftug fprid^t ^m 21. p^. ^e^n l^er^ ift gleid^ toie^fM.w.i«. 
^^ ttfn flicffenbe^ toad^S, unb mein crafft borborret, baS mad^en aU bie pfe^l, 
bie toirdfen bifeen ^nnehjenbigen jamer. 

Unb baS lied^t meiner äugen ift aud^ nit itt) m^r. 

S)ag ift, id^ fann m^r aud^ nit raten, bor l^^nn bo me^n l^er^ feft 
flunb, funb id^ m^r l^elffen mit meiner crafft, unb m^r raten mit meiner 
1* öornunfft, unb mid^ troften mit meinem l^er^en. ba§ ift nu gar bo t)^n, an 
ttoft, an l^ulff, an rab id^ nu b^n, bau be^n ^orn, be^n l^anb unb pfe^U 
je^nb über mid^. 3lu bi§e jtoe^ leiben fe^nb nit gnug. baS britt unb baS 
bcfte mu§ aud^ er^u, ba^ ber le^benbe ^m leiben leiben mufe. 

12 3Jle^n frunb unb me^n nel^ften 

^ ^aben toibber getoefeen meiner plagen. 

6^m le^benben menfd^en geburt biUid^ mit leiben, barm^erMdEe^t unnb 
fie^ftanb, funberlic^ t)on fernen beften frunben. 5Ru toerben nit erger fe^nb, 
iann bie frunb fe^n, bann toer ift ber gered^tidfe^t , toarl^e^t, toe^^l^eit nel^er 
fninb unb ^l^r biHid^er be^fteet, bau bie geredeten, toe^&cn, toarl^afftigen? 3ln 

^ Ö&C1C fid^tet niemant fterder toibber bie toare gered^tigfeit, bau bie geredeten 
(oU fie ^e^feen unb metjnen), 5Riemant feo fe^nb ber toaren toe^B^e^t ate bie 
toe^fen, bie lunnen gan| nit leiben bie toort, toerdC unb leben beS grunb 
fi^'tcd^ten menfd^en. bann fie tooUen nit funber nad^ narren fe^nb. baä me^nt 
tt tiu, baä fie fe^nb toibber getoefen ferner plagen, baS ift, fernem le^benben 

« leben fei,nb fie fetjnb unnb öorfolger getoeft, ^abenS öor e^n tor^e^t gehalten 
unb tjortilgen tootten. 

13 Unb me^n anl^orenbe fe^n ferne t)on m^r geftanben. 

S)aS fe^n bie felben frunb, bie folten nal^ fe^n, fo toe^d^en fie ferne bon 

^i)^, ban fie fe^n bem creu| fe^nb unb Dorfolgen baö ^n allen, bie eS tragen, 

^ ^^ ber me^nung, fie t^un tool baran. baö ift bebeutet ^n bem leben ßl^rifti, 

^ fc^n naturlid^ frunb öorfolget l^aben, bie juben. barumb fprid^t bon ^l^n 

1 ^ ift Uixüdt in mir E 2 guten mut B 28 narren fei|nn B 

12 ♦ 



^it ficben S3u6|)fa(mcii 1517. 183 

jtocen Dcrg fagcn. bann al%o \ptxä)t anä) ber l^c^Iig 2l|)oftett $PauluS 9lo. 7. mm. i, 23. 
bag funb ^n ^l^m hjonct unb ^n funbcn er gefangen lige, ^0 er bod^ nit uBete, 
funber Dill gutö augerl^alB tl^et. Slud^ ßl^riftug gebeut aEen ben fernen, fie 
fottcn l^affen ^l^rc feclcn. 9lu ift bod^ miß ju l^affen ban aEc^nn bie funbe, 

5 too fommen ban bie funbc ^n bie frummen, ba§ fie bie l^affen foEen? ban 
er f))rid^t nit, ha^ fie aEein bie Vorgängen funb l^affen foEen, bie nu Vorgeben 
unnb get)uffet fe^nn, funbcrn bie feel unb bag leben, ba§ anjhjeiffel nad^ an 
^^n ift. bijfe funbe ad^ten bie l^offertigen l^eiligen gan^ nid^tS unb geen fidler 
ballet, unb fagcn, e§ fe^nb teglid^ funb unb nit hjibbex baö gcboot gottiS. 

10 S30 ba§ \oax ift, hjarumb l^eiffet er ban fie l^affcn, unnb ber SlpofteE clagt, 
er fc^ gefangen barinne? bann hjibbex bie teglid^ funb ift fein gebot, unb fie 
fangen aud^ niemant, alfe fie fagenn. 

21 5!Jle^n fe^nb aber bie leben unb fein ftardt, 

unb fie l^aben fid^ gemeret bie mid^ unbillid^ l^affen. 
n 2)a§ ift, id^ le^be Dil unb gect mix übel, aber meinen fe^nben geet e§ 

tooE, h)ie ban ^iere. jij. unb 2lbacudC i. befd^reibet. ©ie leben, id^ fterbc|Sb.\%V 
an unberla§. ©ie fe^n med^tig unb ftardC, id^ hjerbe an unberlafe n^ber ge= 
brudCt. fie fe^n ^n ecrcn, id^ ^nn fd^mad^eit, fie ^n fribe, id^ ^nn unfribc. 
fie mceren fid^ unb l^aben ^x DiE, bie ^^n gunftig fe^n, bie fie loben, bie mit 
Ä> ^^n l^alten, id^ b^n aEein, Dorlafeen unb niemanb mit m^r l^elt, aber gunftig 
ift. al§o gar ungleid^ unnb anbextoe^t fteet einn red^t toarer l^e^lig gegen ben 
fd^e^nenben unb falfd^cn betrogenen l^e^lgen. 

22 Unb bie bo§ toiber geben t)or gut, l^aben mid^ Dor= 

fprod^en, barumb ba^ id^ bem guten nad^folgete. 

^^ 2)ic felbtoe^feen unnb e^gen red^tfertigcn funnen nit anber§ ban bo§ 

bor gut toibber geben, bann bie redete leere, bie man ^l^n gibt unb ^l^n baS 
Befte faget unb tool bicnet, ba§ bod^ gut bing ift, Dorfolgen fie, unb geben 
l^afe unb marter barfur. bar^u tjorfpred^en fie unb nad^reben aln, bie ba^ felb 
9ut fud^cn unnb ^m folgen, ba^ mad^t, bag baffelb gut nit offenbar ift, fun= 

*> bem unber bem creu^, unb ju nid^t toerben borborgen ift ^n gott. ©ie aber 
tootten nit ^u nid^t toerben ^n ^rem leben unnb guten fd^e^ne. @ie tooEen 
aud^ titoa^ fe^n aber tooEen Jörnen unb ungludC anrid^ten, Unb bod^ hnn bem 
felbcm bem guten ^ufolgen tjorme^nen. 6§ ift aber toarl^afftig baS bo§e unb 
torterben ^l^rfelb^, Don bo toeid^et ber frumme unb toirt barumb t)orf))rod^en 
3^ t)on ^l^n. 

23 a5orla§ mid^ nit, gott me^n l^crr, 
toe^d^e nit t)on m^r. 

3d^ b^nn e^n e^nfamer, t)on aEen t)orla§en unb Dorad^tet. barumb n^m 
bu mtd^ au^ |;;j;if> t^orlag mid^ nit. ©ottiS natur ift, baS er au§ nid^t 



6 ni/ff 1^. ^ 17 3Jlit .med^Hö unb* Wließt in AB »t.®ii»> 83 felBen B 



184 2:ic fieben «uftpfdincn 1517. 

cthjaS nyid^t. borutnb tücr nod^ nit nid^tS ift, au§ bem tan gott aud^ nid^tS 
machen, bic tncnfd^cn aber tnad^cn au§ cttüaS e^nn anberö. baS ift aber e^ett 
unnu| tüerdC. borutnb n^mpt gott nit auff, bon bic öorlafecncn, tnad^t nit 
gcfunb, bann bic trandEcn, 5!Jlad^t nit fc^cnb, ban bic blinbcn, 3Rad^t nit Icbcnb, 
bann bic tobten, 5!Jlad^t nit frunt, bann bic funber, 3Rad^t nit tüc^^cn, bann s 
bic unhjc^fecn, !ur|, ©rbamtet fid^ nit, ban ber cicnbcn, unb gibt nit gnab, 
ban bcn ^n ungnabcn fe^nb. bcrl^alb !an !c^n l^offcrtiger l^e^lig, tüc^fec aber 
geredet gottiö matcrien tücrben unb gottiS tonä \)n \)i)m erlangen, funbern 
bleibt ^nn fernem c^gen toerdE unb mad^t c^n ertid^tcn, fd^e^nenben, falfd^en, 
geferbeten l^e^ligen aug tfym fclber, baö ift c^n l^cud^lcr. lo 

24 g^le m^r ju l^clffcn, 
%i) &ot mc^ne^ ^tt)U. 

(S^Ic bu m^r ju l^clffcn, ban all anbern e^Ien mid^ guüorterben, bau 
gottiö l^ulff ift nit, tüo ntcnfd^cn l^ulff ift, ja \oo nit menfd^en borfolgen ift, 
aber t)on ^l^m fclbS toiber fid^ fclbö. bann got ift nit cijn tjater ber re^d^en, i» 
funber ber armen, toittoen unb tocijfecn, bic ret)d^en l^at er Icbig gelafen. ®ot 
mc^n^ l^e^I^, ba^ ift, ba§ id^ teijnn l^c^I nad^ feIidEet)t toiber ^n m^r felbö, 
4, 2. nad^ ^n ^entanb anberg fud^e, bann bet) bt)r allein. Sll^o aud^ im iiijj. p^, 
©Ott meiner gered^tidCeit l^at mid^ erl^orct, ba§ ift, ber fie gibt, bic l^offcrtigcn 
aber l^abcn ]^ct)l, fcIidCe^t unb gnug t)on t)i)n felbS. ^i)x felidCeit ift nit gotti§= 20 
fclidfcit. ©ic l^aben fie tji)n fclbs bereit, barumb baö fie nit t)orbam))t fc^n, 
nad^ fet)n tooln. @ott aber feiiget nur bic t)orbam|)ten , nid^t al§ ettlid^ 
fagen, ba§ fie fid^ ad^ten al8 tjorbantpten , unb bod^ feiig fe^n, funbern fie 
fe^n tjorbantpt, unb ift nit ba e^nn ertid^tet ad^ten, bann mit got fann man 
nit f))igelen. 6^ mu§ §0 fe^n, toie fid^ö ad^tet, unb nit anberö fe^n unnb 25 
anberd ad^ten, baä ]^et)ft gel^eud^elt unb gelogenn t)or gottiö äugen. 



^ 51 2)cr Sterbe ^ju^falm^ 

1 %d) ©Ott, erbarme bid^ met)n 

nad^ beijner großen barml^er^idEe^t, 

2 Unb nad^ ber mennige bet)ner erbarmung so 

Jilge ab me^ne ungered^tidEeit. 
8 Sffiafd^e mid^ ^l^e meer unb meer t)on meiner ungered^tidEeit unb mad^ mid^ 

re^n Don meiner funbe. 
4 S)ann id^ erfenne, baS id^ ungered^t b^n, 

unnb mein funbe ift m^r al^e^t Dor meinen äugen. » 



1 »exb tto4 AB 8 matteTten B 26 l^eigt gegl^gnet E 30 etbaTmug AB 




188 l^tc ficben »ufe^f atmen 1517. 

. tüix nit funbigcn, §o maä)m ton gott ju einem lugener, uitb fe^n tüort tfl 
I nit ^n un8. 2)aruntb fprid^t nu ber pxop^ett ba3 mit bige grotofam funbe 
bei l^offart nit !ome, §o be!en id^, ba^ iä) ein funber t)ot b^r fe^ unnb nid^tJ 
gutes- tl^ue, auff ba^ bu befteeft mit toaxiitit, unb xed^t Bel^altift, unb an^ 
uBettüinbeft aEe bie mit bix Menden unnb fid^ red^tfettigen, bid^ tid^tenbc ^nn 
be^nen hjorten. ban got tüirt bod^ ju le^t rcd^t behalten, unb über to^nbcn 
enthjcr l^ie mit guten, obber bort mit ernft. unb toirt nid^tö l^elffen, ab man 
Dor ben menfd^en abber t)ox un§ felb red^tfertig fe^nn, ban batjon mug man 
bie äugen ab!eren, unb furd^tlid^ tüaxten, tüaä gott baröon ^clt. 

Sil^e, ^n ungexed^tidCe^t b^n id^ empfangen, unnb \)n bet i, 
funbe ^at mid^ mein muttex empfangen. 

6i^e, §0 tüar iftö baS id^ üor bix ein funbex b^n, basi aud^ funbe mein 
natux, mein an^ebenbesf toe^cn, meijn empfengni§ ift, fd^toe^g ban bie toort, 
toexdE unb gebandEen unb nad^folgenb leben. 6^n böget J6aum b^n.id^, unb 
üon natux ein tinb beS ^ornö unb bcx funbe. unb batumb äl§o lange aU i 
bie felb natut unb toegen ^n unb an un8 bleibt, algo lang fe^nn totfx funbct 
unnb muffen fagen, Doxlag unS unfet fd^ulb k. b^6 baS bet leid^nam ftetbc 
unb unberge^e. ban ^ilbam bet mufe ftetben unb tjottüefeen, ee ban ßl^tiftuS 
gan^ exftee, unb baö ijehd an basi bufefextige leben, unb tjolbxenget toirt butd^ 
baö ftetben. barumb ift ber tobt ein ^e^IfamS bing aEen ben, bie t)n ßl^riftum » 
glauben, ban er t^ut nit anbersj, ban üortoefeet unb jupulöert als, toaS au§ 
Stbam geborn ift, auff baS ß^riftuS aEein ^n unfe fe^. 

7 ©il^c, ban bu l^aft lieb bie toarl^eit. 

2)aS ift, bie eufeerlid^ gered^tidEeit unb fd^e^nenbe frumidEe^t ift lautet 
triegere^ an grunb unnb toarl^eit, barumb baS fie bie ^nnerlid^ funbe bctfct a 
unb nur ein figur ift ber grunblid^en toaren gered^tidEe^t. ber felben biftu 
fe^nb, aber bie menfd^en lieben fie, barumb ^o liebftu bie innere toatl^ett, 
Sie abet bie eufeete falfd^eit, bu ben gtunb, fie ben fd^ein. batumb ^o fptcd^cn 
fie nit, b^t h\)n iä) ein funbct ac. 

2)ie ^nnetn unb üorborgene bc^ner toe^fel^eit ^aftu m^t 3 
offenbart. 

2)ie toe^fel^e^t gottiS toirt ben l^offertigen nur t)m eufeer fd^e^n offenbart, 
abet benn bemutigen toitt fie ^n ^nnetoenbiget toat^e^t unb Ootbotgenen gtunb 
et^eigt. unb fptic^t, beinet toe^^^e^t, ban fie ift nit unfet, funbetn gottiS, 
bet fie uns gibt. 2)aS eufeet nu biffet toc^^^eit fteet ba ^nne, baS bet menfd^ 3 
meinet mit üiE tootten, tid^ten, toetdEen gote ju bienen unb nad^ aufommcn, 
aEeS ^nn eufeetlid^em fd^e^ne, ba^ e^m iglid^en menfd^en offenbat ift unb 



17 Dcrgib und K 19 Dexbxad^t mixt E 




192 ^ie pcben SBugpfalmcn 1517. 

fu§ aber fatüt. bann ftc fc^nb mit einem abclid^em, fr^tüiHigcm, fnrfllid^cm, 
ungejtDungen bitten feft unb Beftenbig gemad^t Don got. 2)an baS tüortlc^n 
f urftlid^cn geiftc, baö l^icftect, ]^ct)ft ^n l^ebrcifd^ct ]pxaä) aud^ ein fte^tüilligcn 
abber gunfthjiHigen , ungejhjungen unnb ungerechten geift. 2Bag mit getoalt 
gel^alten tüirt, ijat ber tüere nit, Sffiasf aBer mit tüiHen gcl^alten toirt, Bleibt 5 
beftenbig. 

14 3l(^ toill leren bie Übertreter be^ne toege, unnb bic 

funber follen ju bir befert hjerbcn. 

2)a§ ift, iä) toitt nu nijmer meer ber menfd^en gered^ticleit unnb tüege 
leeren, aU bie l^offertigen t^un, funbem ben hjeg ber gnaben unb beinet ^^ 
gered^tirfeit. ban §0 !ommen funber |u bijr unb hjerben hjarl^afftig befcert. 
bann aug menfd^en gered^tidfeit tüirt man \)i)t meer t)on gott geleert, bet 
l^offart l^alben, bie ba fe^n mu^ \oo nit gnabe ift. 

15 6rIo§e mid^ Don ben gebluten, got, @ot meinet l^c^U. 

2)ie geblute fet)nb bie l^offertigen, bie au§ Slbam gebom nad^ bem btutc » 
al^cijt n)ibber bi§e leere unb redete toe^^l^eit ftreben, unb toer fie leeret, ber 
mufe e^nrebe unb tjorfolgunge t)on ijl^n leiben, ban fie ^u mal nit leiben 
tooQen, ba§ tfyx bing nid^tö fe^. bie feijn nad^ nit t)n gnaben, funbem ^m 
fleifd^ unb geblute nad^ menfd^lid^em gutbundEen unb fd^e^ne frum fe^n unb 
bart)on üitt l^alten unb gel^alten feijn tootten. barumb fprid^t er, O gott, ber 20 
bu bift einn got mein§ ^eijlö, baö ift, 58ct) bem aEe^n me^n l^e^l ift unb nit 
^n mir nad^ ^n meiner gered^tidfeit , aber ^rgen einer creaturen, 6rlo§e mid^ 
t)on ben tinbern be§ blutet, bie ^re felidEeit t)n \)xt fromidEeit fe^en, unb 
barumb biffer leer tüibhex ftreben, bie allein bie funber befert, al§ han bic 
juben ben Slpofteln, bie l^e^ben ben merternn, bie te^er ben boctorn, bie ]^of= 25 
fertigen nod^ tl^un ben einfeltigen. 

Unb al§o toirt mit freuben aufprebigen mein |ungc 
be^ne gered^tidCeit. 

S)aS ift, id^ toil n^mer mel^r ))rebigen ber menfd^en gered^tidCeit , nad^ 
Ijre^fen ^re toerdE, funbem attein be^n toerdE unb baö nit met)r fe^ ban be^nc «> 
gerei^tidEeit , burd^ toild^ alle geredeten geredet fein, aufeer toild^e aEe anber 
funber fe^n. bann toen bu nit red^tf ertigeft , toirt mit feijnen toerdEen n^mcr 
gerecht, barumb ^e^ffet e§ be^n gered^tidEeit , ha^ fie un§ gibeft au§ gnaben 
unnb toir fie nit erlangen mit toerdEen. Unb bammb, 

16 D l^erre, tl^u uff metjne lip))en. 35 

2)aS ift, gib mir fterdEe unb mut, baö id^ baffelb fre^ unb !unlid^ prebige 
toibber bie gebluten. 

2 tooxilttf A 80 nod^ UUn £ 35 mel^nen A leff^en £ 




15 



» 



£ic ficben SBufe^falmcn 1517. I93 

Unb mein munb tüitt t)or!unbcn bc^n lobe. 

J)o§ ift, burd^ be^nc ftercle hjerbe id^ !une fet)n, alle menfd^en jufttaffen 
unnb juuBcr^ugcn , ba§ fie funber fe^n, unb baS ntd^t§ ^n ^]§n fe^ lobe§ 
abbct eren toerb, aüe^n fd)anb unb ftraff tjorbienct l^abcn, 2luff ba§ fie 
ertennen ba§ lob unnb ecr allein be^n |ci), borumb baö bie gered&tidfeit allein 
be^n ift, unb bie toe^^^eit ac. ban niemant !an bid^ eeten unb loben, et 
fd^elb unb fd^enb [id^ felb, 9liemant !an bir ju fd^reiben toe^^ett unb gered^= 
tidfeit, er ne^m fie ban t)on ^l^nt unb fd^re^b ^^m ju e^tel funbe unb torl^eit. 
biffcö lob unb eer faU aufprengen b^x mein jungen, toan bu fie offeneft. 
" ban toel^n got nit fenbet unb ^n tjl^m rebet, fan biffe leere nit aufprengen 
unb gotti^ lob e^nbrengen. Unnb ba§ ift baS grofte, baö toir gote t^un 
funnen, baö er aud^ am l^od^ften bcgeret, boö man ba^ lob unb eere ^m gebe 
unb aU gute, ba^ ^rgenb ift. barumb fprid^t er. 

17 2)an ^0 bir§ toolgefallen toere, l^ett id^ tool üormod^t 
JU geben ein opffer, ^n bem opffer aber ift nit be^n 
tool gefallen. 

S)a§ ift, bu toilt ba^ niemant ^l^m, funbemn b^r alleinn laffe lob, eere, 
bon ber gered^tidfeit unb toe^fe^eit. barumb frageftu nid^tö nad^ bem opffer, 
t>{tt toeniger nad^ ben anbern geringeren guten toerdCen, §0 ba^ opffer bod^ 
bo§ größte ift. bu toilt erbarmen unnb nit rid^ter fe^nb. bu toilt nit an= 
feigen, toie frum toir fe^n tooHen, Sunbcrn toie frum toir au^ bir toerben 
tüottcn, ba§ al§o bu unb nid^t toir gelobet unb geeret toerben, ba^ toir bir 
nid^t^ geben, funbemn allein t)on bir nl^emen gered^tidCeit , toeig^eit, toar^eit, 
tiotbieneft, gute tocrdE k, Unb barumb 

» 18 3)ag opffer, ba^ got gefellet, ift ein gebrod^ner geift, 

6^n retoige^ l^er^ unnb gebemutiget, baö toirftu, 
got, nit Dorad^ten. 

2ll§ fpred^ l^er, allö anber üorad^tet er, an e^nn ]§er^ bag gebemutiget 

VLTth jurbrod^en ift. ban ba§ felb gibt ^l^m bie eer unnb fid^ felb bie funb. 

» bciS ]^cr| gibt got nid^t^, funbem nimpt nur t)on ^l^m. ba§ toil aud^ gott 

^aten, auff bag er got fe^ toarl^afftig. ben gote geburt ju geben unb nit 

Txc'^tnen. 

19 X^u gutiglid^ ^n bequem gutem toillen, 3ion, auff baä 
erbatoet toerben bie mauren |)ierufalem. 

xs @jo bie l^offertigen l^eiligen nit tootten bifee leer auff nemen, unb barju 

bte Qubcrn ^^re gered^ticfeit leeren, §0 tl^u bu bod^ ben anbern au^ertoeleten 

^«^n gnabe, nit tiad^ t)xem tjorbieneft, funbem t)nn beinem guten toitten, Stuff 

baä erbatoet tvetbenrt i>i^ mauren, bag ift, ba^ erleud^te menfd^en toerben ^n 

9 auiirljigf^ ^Q ausbringen E 11 einbrinöen E 29 i\xx bxod^en A 

^mtrfBnf^ ^ 13 

7, 



194 2)ie fiebcn SBufe^jalmen 1517. 

ber d^riftcnl^ctt , bic bo httoaxtn unb leeren bie anbern, bag fte nit t)on bcti 
falfd^en eigeitgered^tfertigcn leren unb leeremn tjorfurt tüerbcn, ban bic mauren 
fe^n bie prclaten ber lird^cn, bie bo foHen öornemlid^ tjn biffer leer erbatoet fc^n. 

20 ?ll§benne h)irftu angenl^ente f)aien ba§ opffer ber ge^ 
red^ticleit. 

9ll§ fpred^ er. 9Ht tüerben fte bir op^cxn bocl unb fd^off unnb !elBer, 
funbern opffer ber gered^tidfeit, ba§ ift, fid^ felBsf. bonn ber opfert et)nn opfer 
ber gered^tirfeit, ber bo got gibt, toaö er fd^ulbig ift. 9lu fein totr got mcl^r 
fd^ulbig bann toir l^aben. 2)arumb Bemalen h)t)r tjijxi nit anberS, ban geben 
über al^ toa^ to^r l^aben unb toaS to^r felbS fe^n, unb ba§ mit bentutiger i' 
erfentni^ un§er funb unb be!entni§ feijner gered^tidCeit, baS er geredet fetj, toic 
fe^n gotlid^er toill mit un§ l^anbeH. ^ifee toetj^e unb gelaffenl^eit ift bie 
^od^ft gered^tidCeit , bie toir l^aben mugen, unb ba^ redete opfer, bal bo l^c^ft 
^olocauftum, al^e l^ernad^ tjolget. 

Unbe bie l^olocauften unb anber opffer, ben toerben fte i 
auff be^nen alter telBer opfern. 

3n beutfd^er jungen lan man bie l^ebreifd^en toorter nit au§brudten, 
toan toir nur baä toortle^n (opfer) l^aben, ba^ be^ unfe allerlei opfer ^c^ft 
geme^nidElidb. 3Jn bem l^ebreifd^en aber finb ^r t)iE unb unberfd^e^bene namcn 
ber Opfer, aU facrificium, baä ]^ie§ baö opfer ba8 ^nn bem l^eilgen antpt » 
geopfert toart, ^n bem gefe^ au§ gebrudft, toie ^nn ber fird^en bie me§, mettin, 
oefper 2c. 2)arunber toaren etlid^ bie l^ie^en l^olocaufta, basf ift auff beutfd^ 
bie gan^ üorbranten, Don ben bie priefter abber opferer nid^tö beeilten. Slnbct 
l^iefeen ^oftie pacifice, victime, unb ber gleid^en, bag toaren juf ellige au§ an= 
baä)t geopferte opfer, toic i^t bie funberlid^ angenomen toerdE aber bete unb a 
toe^^e. 9lu Iprid^t er. £)iffe alle toerben ben allererft geopfert red^t toerben, 
aU folt er fagen, ba^ fie i^t geopfert toerben, ift nid^| geopfert, ben bc^n 
tool gefatten ift nit t)n bem opfer, aU gefagt ift. unb baö aU barumb, 3Ban, 
§0 ba& ijtx^ nit angenehm ift unb jutjorn geopfert, fe^n all eufeerc opfer 
umbfunft. @o aber baä t)or angenl^eme ift unb ^nnetoenbig geopfert, §0 fe^n 3 
ban al eufere toerdE opfer ber gered^tidEcit , e^n teijl gan^ tjorbrante , e^n tc^l8 
au6 e^nfe^ung, ein te^lö aufe juf eiliger anbad^t, toie ban got e^m iglid^n 
gnabe gibt jutl^un tjn fe^m ftanb. 

2)ie felber aber brudEet er nl^emlid^ aufe, toild^er bod^ baä opfer toarcn, 
bie i^t genent fct)n, unb gerab aU toeren fie ju ber |eit nit geopfert, fprid^t 3 
er, ben toerben fie, bie felber k. alö fagt er. 6g ift nur ein figur biffc |cit 
telber opfern, benne toerben fie bie redeten felber opfern, ba§ ift ben eufecrn 
Slbams^ menfd^en auff basf creu^ opfern, unb ^l)n ju nid^te mad^en unb creu= 
|igen mit ß^tifto, beö creu^ aller felber altar ift. 

11 fiered^t fetjn A 24 l^oftie. paci^tt. A 



I 



196 2)ie fieben SBu6|)falmcn 1517. 

19 2)iffe bing foUeit gcfd^tiben tüerben ^n bic julunfftigc |cit, unb ha^ t)old 

tüirt gott lobm, baö öon netü gefd^affcn fall tocrbcn. 

20 2)an got l^at ^erab gefeiten t)on feinem l^ol^en tcm^cl, 

6Jot ^ot angefd^Qtoet t)on bem l^^tnel bie erben, 

21 'Jluff ba^ er erhöret basf feuff^en ber gefangenen, .s 

ouff baö er erlöset bje linber ber tobtung, 

22 3luff baö tjorfunbet n)erbe fetjn name in ^ion 

unb fe^n lob ^n 3erufalent, 

23 SBon 3ufomen fumnten bie tjolcler ^nn e^n^ 

unb bie funige, ba^ö fie gote bienen. lo 

24 6r ^at unberbrudt ^n ber tüegfart mein crafft, 

@r l^att t)orfur|et meine tage. 

25 ^ä) toitt fagen. %6) mein got, n^m mid^ nit f)t)n in bem mittel meiner 

tage. 2)e^ne jare fe^nb t)on einer ^eit ^n bie anbern. 

26 3n bem anfang l^aftu, o got, bie erben gegrunbet is 

unb bie ^^met feijn ein toerdE beiner l^enbe. 

27 ©ie toerben tjortoanblet, bu toirft aber bleiben, 

unb toie ein cle^b toerben fie aUe tjorfd^lifeen. 

28 Unb toie ein bede toirftu fie toanblen unb fie toerben bortoanblet toerben, 

bu aber bift berfelb, unb beine jare n)erben nit Dorgcen. 20 

29 2)ie finber be^ner !ned^te toerben toonl^afftig bleiben 

unb ^l^rer famen n)irt en)iglid^ üor b^r bleiben. 

1 2ld^ got, erl^oer me^n gebeet, unb la§ mein gefd^re^ ju 

b^r !omen. 
2)ag gebeet ift, baö er (Sl^riftum begeert, bag gefd^re^ ift, ba^ er fe^n 25 
clenb forderet, tük ban folget. 

2 SBenbe nit öon mir betjn angefid^t. 

©etj nit ^ornig über mid^, nad^ bem id^ tjorbienet l^abe. 2)an antli^ 
abn)enben ift ein ^eic^en be§ jorn^, 3uferenn aber ein ^eid^en ber gnabc. 

3in allen tagen meinest le^benS, 9le^ge ju mir be^n oren. so 
6r^or mid^, ^n n)ild^er ^eit id^ betrübt unb leijbenb b^n, ban bie oren 
ju neigen, ift nit anber^, bau ad&t nehmen auff beö betrübten l^er^en gefd^re^. 
Sßietool bie felb ne^gung aud^ baö au^brudft, ab er nit ^0 ftardC tunb ruffen 
aber begeren, baää l^^nauff gu gottiö oren brunge, SBitt er, ba^0 got fid^ ne^ge 
JU i)^m l^erab, baög er ^^n l^ore. 35 

:J ^n allen tagen, toan id^ bid^ anruffe, toolleftu mid^ 
fd^nell erl^oren. 

9lit aEe^n, 2Ban id^ tjorfolget hjerbe unb le^be öon ben anbern aU ber 
öorgeenb Derf bittet, ©unbern aud^ ^nn aEer notburfft. ban bi§cr pfalm, gleid^ 




198 ^ic ficbcn !öu&pMmcn 1517. 

bic aud^ baS öorgcffcn nod^ barju öotgcffcn, aU bic f^nlid^cnn funbcr unb 
bic ^offextigen ^c^ligcn, bie bo fatt fc^n, j^citc mit eufecrÜd^en, bi§e mit ^nncr= 
lid^en gutern. 

6 3Rc^n gebe^nc ift Bccl^bcn an meinem flc^fd^ 

aSor bem gefd^re^ meinS feuff^en^. ^ 

©30 fecr erbeute id^ t)n e^m feuff^enben leben, unb tüiber me^n bofee 
^lob 19. 20. natur fed^te, baö id^ nit meet ban l^aut unnb Be^ne b^n, tüie 3ob fagt, 5}le^ne 
gebe^ne fe^n anbeclebet meiner l^aut. barumb tütrt burd^ big fcufffecii nit allein 
ba^ leiplic^ unb lur^toerenbe fd^Iudfen t)orftanben, funbern ba§ gan^ pugenbe 
leben unnb erbtfame cafte^ung be^ fleifd^ä. bann bie felben erfaren, tüie tteff ^^ 
bie erbfunb unn§ forterbet l^at, bie fid^ aber nit angreiffenb tüiffen aud^ nit, 
tüag ^l^nen gebrift. barumb ^l^re gebeine clebt nit an tfxtm fleifd^, funbern 
fe^n t)ott frifd^ geblute unb fafft bcr natur unb aufgefutterte^ le^beS. al^o 
«f. 6, 7. aud^ am i. p^. 3d^ b^n erbtfam getieft t)n meinem feuff ^en. 

7 3d^ itjxi gleid^ tüie ein ptlxcan tfu ber touften. is 

§ie ^ebt an baö anber leiben, ttjan bie tüelt unnb e^gentüe^^en bi^c 
erbtfame unb retoigen menfd^cn öorfolgen, öorad^ten unb fpotten. ban e^n 
gut leben mu§ aud^ ein nenifd^ leben fein, barumb ba0 er fid^ abfeeret öon 
allem, ba fid^ bie anbern juleeren. 

3d^ b^n gleid^ tüie eine nad^t eule t)n btn öortouften 20 
l^eu^ern. 

@r t)orglcid^t fid^ ben e^nfamen öogeln unb ben, bie am tag nit crfur 
lummen, barumb baS er t)orlaffen toirt unb öorad^tet. man ^elt fid^ nit ju 
^]^m, man leibet t)f)n anä) nit am tag, ba§ ift t)n bcr eer unb rume ber toerlt. 
barumb §0 ift fe^n leben gleid^e tüie ein tüufeten unb eine nad^t. SJon bem *^^ 
pelican f abreiben etlid^ t)itt etigenfd^afft, aber l^ie ^e^ft eg ein öogett, bcr ^n 
ber tüuften ift unnb an unfrud^tbarn ftctcn e^nfam lebenb. 

8 ^ä) ^ah getüad^t unb b^nn getoeft tüie c^n et)nfamer 

öogcll ^n bem bad^. 

3d^ b^nn nit entfd^laffen unnb an me^n felbS ad^t gegangen, ban bie » 
1. i^cff. 5,6. toerlt fd^leff t, aU bcr Slpoftell i. 3;eff . t). ßa§t unS nit fd^laff en toie bic anbern, 
funbern lagt un8 toad^en unb nud^tern fet)n. ban bie ^citlid^en guter fe^nb 
gegen bem etoigen gut gleid^ tüie bic bilbe \)n bem träum gegen ben redeten 
3ef. 29, 8. bilbcn, al§ aud^ 3!fa. 29. fprid^t, baS ben funbernn glcid^ gcfd^id^t aU einem 
burftigen tretomet, ba8ä er trindt, unb tücnn er uffn)ad^et, §0 ift nod^ leere ^ 
fe^ne feele. ^)arumb ifl bifeer fd^laff nit anberS ban bie liebe unb ancleben ber 



10 leftiguttg £ 11 t)otterben A 12 t)a8 A 17 toorfolgeen A 



f 



200 2)ic ^then iBufejfatmcn 1517. 

toirt fein cteu| |u f d^tücct. barumb , bic bo fid^ct fe^n ^n ^rcm leben abber 
geted^tidfeit , öorfpotten bi§e tetoige unb bemutige menfd^en, alä ^n nad^fol« 
j genben pfaltn fteet. 

2)arumb ba8 bu mid^ |ut!nurffet l^aft, ba bu mid^ 
ctl^abcn l^aft. & 

2)a3 ift, batutnb furd^t td^ mid^ t)ot beinern |om unnb julnurfee mid^ 
fel6, bag id^ be^m gerid^t äuöoxn luntme, bann bu l^aft bie natur an b^r, ba§, 
toen bu erl^ebeft, ben n^bexftu, unb toen bu gen^ejl, ben |u6tid^ftu, batumb 
tüee ben, bie fid^ fretüen ^n ^l^tem etl^eben. 

12 9Jle^ne tage fe^n l^^ngetoic^en tüie ein fd^abtoe. lo 

3Re^nc |eit ift öotgangen unnu|e, unb l^afie nu nid^tö baöon, gleid^ h)ie 
t)on bem fd^abtoen nid^tö Bleibt, al^o aud^ nic^tö blet)bt öon aUem leben, 
ba§ t)n fteifd^lid^er unb tüetltlid^er luft gefd^id^t, an toild^ö le6en bod^ niemant 
ift, ban ba8 fle^fd^ t)n un§ allen ift. betl^alben unfer aller leben e^n unnu|e 
leben ift, ttjol bem, bet eS etlennet. i» 

Unb id^ itjxi t)otbortt tüie baS gra§. 

2)aS ift, ^nnetoenbig ift bie feel ju nid^te tüorben, ba baö eugetlid^ leben 
gtunete unb bod^ Totgängen ift. 

ffli§ l^ie l^ex l^at et fe^ne not erclagt unb fid^ gerei|et ju gote. 9hi liebet 
et an fe^n begitbe unnb öotlangen nad^ bem leben, baö t)n gotte ift, aU im » 
2. 62. pl 2Jle^n feell l^at naä) bt)t geburftet, unb tuffet ß^tifto unb feinet gnaben. 

13 2)u abet, o mein gott, ble^beft t)n etoidteit. 

3d^ t)otgee, unb meine tage tüetben ju nid^te, batumb b^n id^ mein§ 
lebend fatt unb begeet be^ b^t ju fe^nn, ba nid^tö öotgenglid^ ift. 

Unb be^n gebed^tni^ bleibt öon einet |eit ^n bie anbetn. 25 

2)a§ ift, gleid^ toie bein toefeen en)ig bleibt, aU aud^ bleibt be^n namc 

unb gebed^tniö etüig. 5Jlein name abet geet bol^^n mit bem toe^en, al§ im 

^iJ. pfa. 3[t gebed^tnifif ift öotgangen tüie ein dang, batumb, mein gott, toic 

fome id^ öon m^t ju b^t, bag mein toefeen unb namen aud^ bleibe etoig? 

^ä) b^n leibet ju fett unb ju tieff t)on b^t. 30 

14 3ld^ ba§ bu auffftunbeft unb bid^ etbatmeft übet 3ion. 

^(f) tan nit ju bit fomen. batumb, mein gott, ftee auff, unb fum ju 
m^t, unb l^ole mid^ ju bit. 2)ag aufffteen bebeut bie aUet fufeefte unb gne= 



4 aetfnütfd^et E 6 gerfnütfd^e E 8 ct^&l^cft, ben fcI16en ernlbetft E gan^ 

mad^eft E 9 etl^5^en E 13 toettlid^er A 19 ^(^ getii^tet E 27 Sletne A 



202 ^ic fiebcn 93u6pfolmcn 1517. 

llnb alle Innige ber erben tüerbcn ecttüttbtgen beinc 
glor^. 

X)aö ift, J)n furd^t unb bemutiget unbert^enidEeit tüetben fic b^r bienen. 
ban bie liebe unb gciftlid^ fordet ift bet redete binft gottiS, an toild^e anbete 
toerdE unnb Opfer, ba bie juben unb l^offertigen auff batoen, fe^nb gar nid^tsf. 5 

17 2)an gott ^at erbatüet 3ion. 

2)a§ ift, bie ftat gottiS, bie i^e^lige d^riftenl^eit, bie tüirt nit mit menfd^en 
leere aber toerdt gebotoet, funbern mit bem toort unb gnaben gottiö atte^ne. 

Unb ift gefeiten tüorben \)n feiner glor^. 

(5§ ift nu barjufomen burc^ bie gnebige menfc^tüerbungc gottiö, bo§ ber 10 
unbefentlid^ got befennet tüirt, unb bad atte cere fe^n attein felj, niemant 
geredet, gut, toe^fe, ftardE, ^eilig, tüarl^afftig bau gott allein, bie cere toaS 
öor^^n unbetont, bo fic^ bie menfc^en felb toeife, geredet, gut ic, ad^teten, unb 
alfeo gottiö eere tfyn jufd^riben. 

18 6r l)at angefel^en baö gebect ber lebigen. 15 

2)ie eere ift gan^ fe^n, l^attö als 3U fid^ genomen unb all aufe« 
gelebiget, barumb bie nit lebig fein toottenn, bie fi^t er nit an. 3lbcr bie 
lebigen unb armeä geifteä fet)n, bie ^nn ftetigem burft feiner gnaben unnb 
gered^ttdEeit öon t)m bitten, bie fi^t er gnebig an unb fetiget fie mit ^l^m 
w. 81, 11. felb§ , als er fogt, ^f^^ocl, tl^u auff bet)nen munb, unnb id^ felb toitt baS » 
erfuEen. ban got fon nit gnabe geben, bau ben bemutigen, baS ift, bcnn 
l^ungerigen, burftigen, lebigen, ormen, funber unb narren. 9Ht fi^t er an bie 
fd^onen toort unnb grofee toerdE ber reid^en, toe^^en, ]^et)ligen, ban bo ift 
feljne eere ju nid^t toorben, funbern attein baS begirbc unb gebeet ber, bie 
nid^tS l^aben. 25 

Unb er l^att nit öorfd^mel^t ^l^r bitten. 

©Ott tjorfc^mel^t nid^tS alfeo feer, als bie bo öott unnb fatt fet)nn, feiner 
gnabe nit begeren, bie bo gleid^ gotte ettoaS geben unb groß tl^un öorme^nen, 
unnb alfeo oon gott gelobet unb geeret toerben meer ban got öon ^l^n. 

19 2)i§e bindE foUen gefd^riben n)erben ^n ber jufunff^ 30 
tigen |eit. 

2)i§c bindE toirt man prebigen, fd^reiben, fagen unb gebendEen, nit ^n 
biffer |eit unber bem gefe|e, funbern t)nn ber |eit ber gnaben, ^m nctoen 
teftament, barumb baS biß tjolg bige bing nad^ nit begriffig ift, baS bo ^n 
feiner gered^tidEeit öorblinb ift. S5 



33 ^nn bet ^eit bet ^e^t bet gnaben A 




2^ie ficbcn S^uftpfolmcn 1517. 203 

Unb bag öoltf tüitt got loben, basf öon nctücit gcfd^affcn 
fall tüerben. 

S)a§ geiftlid^ t)oldf, butd^ bic tauff g^tijli nctDC gcfd^affen, lait bife binct 
öorftecn. Slber bie nod^ nit fc^n anbct tüe^t geborn, unb nit neU) gcfd^affcn 
5 ^m gcift unb gnabcn, ift nit muglid^, baö fic got unnb fe^ne cere ctfcnncn, 
barumb lunnen fie ^^n aud^ nit loben, funbcrn fid^ felb. ban bic loben gott, 
bie ftd^ fd^enben, bie öon gotc nemen unb gote nid^t^ geben, fic l^aben nid^tä, 
funbem ^^r gut ift belj gott, barumb ift auc^ ^^r lob Ut) gott unnb ^nn 
gott, unb nit htt) ^^nfelbö. 

10 20 2)an got l^att l^crabgefe^cn öon feinem l^ol^cn tcmpcl. 

5)et l^c^lige l^ol^c tem^jel gottis ift bei gcbenebet)te menfd^ ^ift^n^ ß^xiftuö, 
l)n bem bcr etoige gott lc^bt)afftig gan^lid^ toonet. berfelb tempeU ift un§ 
gegeben ^u e^m propitiatorio, Üto. iij. baö ift, |u ct)nem tl^rone bcr gnabenn, mm, s, 2h. 
t)ot toild^em toer bo fid^ beuget, bcr l^at t)otgebung atter funbe unnb aKc gnabe. 

i'i 3fl nu bcr f^nne. gottiö lob toirt a\ltt)n gepret)§et toerben. bon eg ift nu 
bat^u fomen, ba8 got, bet öorl^^n ^n ungnaben fe^n äugen üon unö gctoenbet 
^at, Sx^tt nu l^etab ^u un§ ^n atter gnaben unb liebe burdf) unfern ^rren 
3^fum ß^riftum, ber fet)n tempel ift, unb fünft burd^ niemant. borumb §o 
nid^tS gutö ift ^rgenb ban in ß^rifto, §o mu§ aud^ alsf lob fc^toeigenn unb 

Ä> allein gott in ß^rifto gelobet toerben. 

@ott l^at angefd^atoet öon bem l^^mell bie erben. 

3)ag ift, bie armen funbcr l^att er burd^ (S^riftum angenomen, unnb ift 
ber l^^mel unb tentpel gotteö e^n bing. ban got gibt nid^t^, eö mufe alö t)on 
€^rifto l^er fomen. baö anfeilen unb fd^atoen gottiö ift nit anber^ bann ein 
25 gnebiger toitte ju erbarmen unb ^elffen, barumb folget, 

21 3luff baö er erhöre ha^ feuff|en ber gefangenen. 

2)a§ fe^nb, bie fid^ erlennen toie elenb fic t)n funben gefangen ligcn, 
ntib fd^re^en nad^ ber gnabe ber crlofeung, toie ban oben ber propfjcct felbcr 
t^an ^at. ban bie nit gefangen fe^n, baS ift, bie e^ nit fe^en, toie fie h)ar= 
so "^afftig gefangen fe^n, crl^orct er nit. han fie feuff^cn nit. 

5luff ba^ er erlöse bie finber ber tobtung, 

2)aS ift, atte bie ba§ erfennen, ba§ fie fe^n finber be§ tobä, |orn8, 
unnb öorbampniS, aud^ bie bo Itiplxä) öon ben anbern öorfolget unb gemartert 
toetbcn. ban baö ift baS lob gottiö, basf er bie untoirbigen anfüget unb tjl^n 
» ft^obc tl^ut, bie bo hotn öorbienet l^aben, al§ ban folget. 

4 (mbevf gebny 25 txbamtn A 32 finbetn A 



A 



S)ie ficben SBu6|)Jalmcn 1517. 205 

3l\)m mid^ nit ^^nn t)n bem mittel meiner tage. 

2)a8 ift, lafe mid^ nit unbere^t fterben. ban toet be§ lebend fatt i[t, 
unb beS tobeä begectt, aU :l)at)ib imb 3lbral)am unb 5ßaulu§, bie tt)erbenJ;^^/jJJ;J; 
^^ngenomen am enbe tjxn tage, ban fie ^aben bem (eben urlaub geben unnb *^''- '' ^^• 

5 furbem ben tob. 2)ie aber nac^ cleben on bifeem leben unnb boffelb liebt)aben, 
fe^nb nod^ ^n bem mittel ^rer tag, tüie ber funig ©jediiaö. bifee fterben un=3ff-38,ioff. 
gerne unb tragen fd^lüerlid^ ba§ rid^ten unb leiben 6f)rifti. Qu merrfen, baM 
ber gemeine tejt öitt anberö fagt, nemlid^ ^n bifeen jtüeen Werfen al§o. 6r l^at 
^m geanttoortet ^n bem lüege feiner ftertfe. 2)ie fur|e meiner tage tf)u m^r 

10 tunb. 9lljm mid^ nit l^^n 2c. baö mag al§o coucorbirt toerbenn. ba^ auftüenbig 
unberbrudtt unb ^u Ijm fd^re^enb mad^t, ben anttüortet er unb erl^oret fie ^n 
bem tüeg ferner fterdEe, ha^ er fie ^ntüenbig fterdEt mit feiner fterdf, benn er 
eufecrlid^ bricht ^l^re fterde. Unb §o begeeren fie ban ju tüiffen bie fur| 
^l^rer tag, baS ift, ba^ fie nit mit bem tob unberetjt übereilet loerben. 

15 2)e^ne jar toerenb t)on einer ^eit ^n bie anbern, 

2)a§ ift, eloig an enbe, ban fi^riftu^ reJjd^ ift an enbe, \a er ift aud^ 
an anfang, toie ban folget. 

26 3n bem anfang l^aftu bie erben gegrunbet 
unb bie ^^mel fe^n e^n toerdf beiner l^enbe. 

» S)an ßl^riftug nad^ ber gottl^e^t ift ein fd^epfer mit bem öatter aller 

cteaturen, afe ber ?l^oftel t)th, i. bifeen öerfe e^nfuret. 4>ebr. i,io. 

27 ©ie toerben öorloanbelt toerben, bu aber n)irft bleiben. 
Unb toie ein cle^b toerben fie alle öorfd^li^en, 

unb toie ein bedte toirftu fie toanbeln, unb fie toerben 
^ t)orh)anbelt toerben. 

630 bie l^^mel nit bleiben loerben, öitt toeniger bie erben, barumb 
^^^ben aUe creature, aud^ bie ^^mele öortoanbelt toerben, nit öorgeen unb 
3" ni(i^tc toerben, funbernn öornatoet. 

28 3lber bu bift berfelbe. 

3iu toirft nit anberer abber netoer gott fet)n, alfe bie juben fagen toerben, 

^^ fie Igoren toerben, ba§ bu menfc^ gott fe^eft. §0 Motten fie furtoerffen ben 

l^^^n, fie ^aben ein netoen gott, unb ein anbern, ben ber am anfang bie 

acgrunbet ^att. 3lber ^imel unb erben mag anber§ toerben, bu ble^bft 

^" *^em fclben toefeen. 

Unb be^ne jar toerben nit enbe l)aben, 
2)a8 bod^ juben unb ^e^ben Oorme^net ^aben, be^n reic^ bleibt, unb 
^^^ boldE mit bt)x t)n etoiäeit 



2 ban totrb ^ ^ fätbevn E 18 gearunbttoeftißet E 



208 3)tc ficben SBu6|)folmen 1517. 

4 S)an bc^ bir ift allein bic öorgcbung. 

2)atuTnb ift aud) lein juftud^t ^unt anbern, bo ^mant befteen ober 
jRöm. 8, 31. bleiben mod^t. ban, toie fanct 5ßaulug fagt, ©jo got öor un§ ift, toer toitt 
tüibber imö fein? ^tlfeo, Söer tüiE öor un^ fein, toan got tüibber un^ ift?^ 
ban be^ ^{)ni allein ift bie öoxgebung. 

£>atunib biftu allein jufurd^ten. 

2)a^ ift, ate oben gefagt ift, SäJer gott nit furd^t, bet fd^tc^t nit, bem 
toirt aud^ nid^t öorgeben, unb batuntb, baS man gottiä gnabc erlange, §o 
ift er jufurd^ten unb attein |u furd^ten, gleid^ toie er allein öorgibt. ban 
toer ettoa^ anbers^ furd^t bann gott, ber begcrt beffelben anbem gunft unb i' 
gnabe, unb fragt nit nad^ gott. SDäer aber gott furd^t, ber begert feiner 
gnaben, unnb fragt nit nad^ attem bem, ba^ nit gott ift. ban er tt)e^§, baS 
^m niemant tl)ut, §o ^m got gnebig ift. 

5 ^ä) ijai gotti^ getoartet. 

58^B l)ic l)cr ^at er befd^riben bie furd^t, baö creu| beg alten menfd^en, i? 
toie man ba^ tragen unb ^aben fatt. 9lue befd^re^bt er bie l^offnung, baS 
leben bcä netoen menfd^en, toie man fid^ bartjune l^aben fatt. bann bi§e jtpe^ 
ftudE t)nn attenn pfalmen, ja Jjnn ber ganzen l^e^lgen fd^rifft gelernet tocrben. 
ban gott ift §o tounberlid^ t)nn fernen finbern, ba^ er fie gleid^ t)nn toibber 
unb uneinigen bingcn feiig mad^t. ban l)offenung unb öoratoe^ffeln fe^n toibber » 
c^nanber, 9lad^ mufeen fie ^n bem borjwetiffclen l^offen. ban fordet ift nit 
anberö, hau ein an^ebenbeö öorjlüe^ffelnn unb l)offenung e^n anl^ebenbeö ge* 
nefeen, unb bie jtoe^ toibbernaturlid^ bing muffen t)n uns^ fe^n, barumb baS 
jtoen toibbernaturlid^ menfd^en ^n un^ fe^n, ber alt unb ber neto, ber alt 
mu§ furd^ten unb öor^agen unnb unbergel^en, ber neto mu§ l^offen, befteen 
unb erf)ebt toerben, unb hi^ be^be ^n einem menfd^en, ja tju einem toertf ju 
gleid^ befd^een. gleid^ toie ein bilbmad^er, ebm tfn bem er toeg n^met unb^ 
t)ah)et, toaö am ^ol| ^um bilbe nit fatt, t)n bem furbert er aud^ bie fotm:-: 
beS bilbeä, 3llfo t)n ber furd^t, bie benn alten 3lbam abl^etoet, toed^ft btc^ 
Hoffnung, bie ben netoen mcnfd^en formet. 2)arumb fprid^t er. ^ö) ^ob^ 
gottiö getoartet. baö ift, ^n bifeem gefd^re^ unb creu| b^n id^ nit ju rudS 
lauffen abber öorjtoe^ffelt, ©unbern gottiö gnaben, bie id^ begert l^ab, ber3 
l^arre id^ unb toarte, toen esf mc^m gott gefeit, m^r ju ^elffen. 5Run fe^n^ 
etlid^, bie tootten gote ba^ ^itt, toe^fe, ^cit unb ma§ legen, unb gleid^ tfutM 
felbd öorfd^lal^m toie fie ^^n l)olffen (jabenn tootten, unb toanfe ^]^n nit ^o^ 
toibberf eret , Dormagen fie, abber ßo fie mugen, anbertoe^t l^ulffc fud^en. S)iffc3 
l^aren nit, fie toarten gottisf nit. @ott fott ^r toarten unnb al§ balb.bcte^ti 
fe^n, unb nit anberö ^elffen, ban toie fie e§ abmalet l^aben. bie aber gotti^ 



34 ^nn fe(6d A 



210 SHe fteben ^ubpfolmeit 1517. 

taQ, foQen tt)ir auä) hi% auff ben anbem tag toarten. 2)qS et a6er bie tnotgen 
toad^ aber |eit Qn|eugt meer unb nit bie abent aber mitinad^t tüaäfe, ^^ bie 
utfad^. batt bed morgend l^ebt man aEe toerg on, unnb enbet fte bed abentS 
unb mget bed nad^tö. SBitt er nun fagen, ^cbft bu an in gott ju tratoen, 
%o l^ore nit toibber auff, la§ ben abent unnb nad^t geen, ble^b bu in bet i 
tüarte fteen Bife tüibber morgen, ban ber neto menfd^, be8 toerdC nit anbetg 
ift ban gottiö toorten unb fe^n ^orrcn, fall nit auff^orcn, toie ber eufeer menfd^ 
t^ut unb t^un mu§, unb bad ift bad leben Ijn ben l^ol^en bre^en tugenben, 
aU glauben, l^offnung, liebe, SäJild^er tugent art unnb natur in ben pfalmcn 
toirt bef d^riben , i. e. äff ectuö et opera eorum. barumb ift ^nn bifeem deinen h 
pfalm baö gan| leben, toerdE unnb toanbell bed ^nnetoenbigen menfd^en gat 
me^fterlid^ befd^riben, baS eö nit anberS fe^ ban ein oorlafeen ^n gott unb 
gan^ gottiS toiHen geladen fteen. 

7 Sfrael ber toartet gottiö. 

2)ad ift, attS toaö gciftlid^ unb innetoenbig neto öolg ift, baS ftect alfo, w 
aU gefagt ift, boö fe^n gan^ leben ift cinn tratoen, öorlafecn, toarten, l^arrcn 
auff got, bann 3frael auff l)ebreifd^ ^eift ein man ber gott fid^t, abber ber 
t)on gott ift rid^tig, baö fe^nn bie, ber ^er^enn rid^tig fteen ju gott, unb auff 
5^n al^eit fel^n, ad^t^aben, toamemen, unnb nit fid^ frummen t)n fid6 felb, 
bann birectuö cum beo abber birectuö bei feu beo l)eift einer, ber bo rid^ttg « 
ift JU gott. barumb toartet niemant gottief, bann bie bo red^t 3fracl fe^nb, 
bad fe^n bie rid^tigen gottiö. baö fe^n aber, bie gott feigen burd^ tin ftarcfcn 
glauben, Hoffnung unb liebe. 

2)an barm^er^idfeit ift bei) gotc 

2)en, bie fe^n toartcn unb 3frael fe^nb. 3ifrael ber rid^tige menfd^ leufft :i 
nit JU ^m fclber, nit t)n fe^ne fterdfe, nit ^nn feine gered^tidteit unb toe^fel^eit, 
ban bie fc^n nit 3frael, funbern frum ^n fid^ felb, unb unrid^tig. ban ^ulff 
unb gnabe ift nit be^ ^^n felb, fie fe^n funber unb öorbam^t be^ ^nn, al§ 
^of. 13, 9. er aud^ burd^ Ofeam fagt, D 3frael, fStr) b^r ift nid^tö ban oorbamnid, httf 
mir aber ift be^n ^ulff. baö tt)e^§ 3frael nu tool, baö bc^ ^m felb |om, 2 
ungnab, funb unb jamer ift, aU er oben befd^re^t unb clagt l^at. baruuiB 
leufft er oon ^m felb, unb leufft ju got. bet) bem ift gnab, l^e^l, gered^tidteit, 
unb nit au§ öorbinft. 

Unb t)ill ift htt) ^m bie erlofeung. 

2)asf ift, be^ ^m ift atte^n bie erlofung aufe ben teilen t^ffen, ba tjon 3 
oben gefagt ift, unb fünft fein erlofung, toie tool bie i^offertigen be^ ^n felbä 
tootten gnugtuunge unb erlofung finbenn mit ^ren toerden, fid^ crau§ erbeuten, 

37 gnugtunge A 



212 2)ie fieben SBuftpfolmen 1517. 

12 ©tlofec mid^, mein got, öon meinen fe^nbcn, ^u b^t ifl mein aufludet, Scrnc 

mid^ t^un tüa^ bit toolgefeüet, ban bu bift mein gott. 

13 2)c5n guter ge^ft fute mid^ ^n ben tid^tigen toeg umB beinS namcnä 

toiKen, O gott, mad^ mid^ leBenbig in beiner gered^tidfeit. 

14 ijure aufe ber öotöolgung meine feel & 

unb t)n beiner gnaben ^urfture meine fe^nbe. 

15 Unb öortoufte alle bic meine feel anfed^tenbt, 

ban id^ B^n be^n biener. 

3ltte pfalmen, alle fd^rifft rufft nad^ ber gnaben, putffitt bie gnabc, fud^t 

Gl^rijlum, unb allein gottiö tüerdC lobet, aUer menfd^n toerdt aber bortoirfft \o 

fie. barumb ift bifeer pfalm le^d^t jutjorftecn an^ ben Vorigen, ban e§ ift attS 

, e^ne ft^mme. 3ift ^u toiffen , baö bifeer pf alm gerebet ift unb toirt \)n ber 

perfon besf gongen öoldtö 6l)rifti, unb e^nö igli^en befunber, toild^S t)oldtö 

teglid^ fc^nb feJjnb bie tüerlttoc^feen unb eJjgen red^tfertigen , bie nit toiffcnn 

nod^ tüifeen toottcn öon gotti^ gnaben. \a fie me^ncnn, niemant l^alt mccr i5 

Don gotti§ gnoben bon fie, t)n blinber l^e^IidEeit unb guter meinung irrtl^um 

öorfurt. 

1 ^ä) gott, erl^or mein gebeet. 

g^nö ^eilgcn menfd^en leben fteet meer ^nn nemen öon got, ban in geben, 

meer in begeren ban t)n ^aben, meer t)n frum toerben ban ^nn frum fein, «o 

; aU ©. Stuguftinuö fpnd^t, baö ber glaub ertoirbet toaö baö gefe| furbert. 

barumb ift bitten, begeren, fud^en baö redete n)efeen einö intoenbigen menfd^en, 

^. 34, 11. al^ im 33. pfalm, bie bo got al^eit fud^en, htn toirt nid^t gutS mangeln, 

«f? u!**2! 3. ""^ ^^ ^^^^i- ®"^^t fein antli| al^cit. SBiberumb am 13. pf. öon ben ]^of= 

fertigen ^eilgcn, @ö ift niemant ber bo got fud^te, ban fie ^abenö gar funbcn. a 

9l5m |u be^n oren mein flel^en in beiner toarl^eit, 
9lit J)n meiner toar^eit, ban bie ift ein itelleit unb falfd^eit. 

(Sr^ore mid^ in beiner gered^tidteit, 

j 9lit in meiner gered^tidteit, ban biefelb ift funb unb ungered^tidEeit. Sllsr 

fpred^ er. 5Jlad^ mid^ au§ gnaben toarl^afftig unb geredet, ban id^ fe^e etlid^, 
bie burd^ ^re e^gen toar^eit unb gered^tidteit toar unb red^t l^aben unb fc^n 
tooHen. bo bel^ut bu mid^ für. Sie tooüenn ^^e aud^ tttva^ fe^n, §o fie bod^ 
nid^tö fein, e^tel fein, lugencr fe^n, toren fein, funber fein. §ic ift ju mcr 
dEen, basf basf toortle^n be^n toarl^eit unb bein gered^tidEeit nit l^e^f 
^ bie, bo got mit toar unb geredet ift, al§ etlid^ t)ill meinen, funbem bie gnal 
ba mit un^ gott toarl^afftig maö)t unnb geredet burd^ ßl^riftum, toie ban 2lp 
«öm. 1.2.3. ftoIuS Jßaulu^ 9lo. 1. unb 2. unb 3. nennet bie gered^tidteit gottiö unb toc 
l^eit gottiö, bie ung burd^ benn glauben ß^rifti geben toirt. 2lud^ ^e^ft got 



23 im 82. I^falm A 24 am 12. p\, A 



214 ^« peben S8u6^)falmen 1517. 

toetbcn, öot bcr mcnfd^cn äugen öortootffcn unb öorad^tct. ban ^n bt^cn 
toorten toxi bcr pro^l^cet aufebrucfcn, toie ein öorad^tet bing fe^ e^n menfd^, 
bet ^n bcr gnaben unnb in ßl^rifto lebet, ben cerct nicmanb, ja ^berman 
unecret t)tin, unb ift gan^ tin unnu|, untud^tig, fd^eblid^ mcnfd& angefc^cn 
|u aEcn fad^en, bie bie menfd^en l^anblen. unb tt)i(d^cm e^ bar^u naä) nit & 
lummen ift, unb fuld^e fc^nb naä) nit l^at, bie attc fe^ne gute tocrrf, toort, 
rab, mcinung öor narl^cit, bofe^eit unnb untugcnt l^alten, bcr ift naä) nit 
red^t ^u ß^rifto fummcn, c^ fe^ ban, baää er felb fe^n fc^nb tocrbc unb ^m 
fclb anlege, ba^ ^m bie anbern folten anlegen, fid^ felb ^n aEcn guten toorten, 
toerrfen, leben unnu| unb narre ad^te unb grunblid^ an aE3 betrigen fcinS w " 
l^er^en erfenne. 

4 @r ^att mid^ \)n% finftcrnis gelcget 
©Icid^ toic bie toben bi§er tücrlt. 

2)aö ift, fie fe^n ^m lid^t unb ben Icuten befant unb berumet, fd^e^ncn 
unb fe^n angenel^m, mid^ aber legt er gan^ ^n e^n t)orad^tung unnb ^n§ i^ 
unanfel^cn, gleid^ toie ein tobter, bcr öor bcr tücrlt n^nter fd^c^net. alfo l^at 
^. 102, 7. et aud^ boben gefagt, 3>d^ b^n gleid^ toorben toie ein nad^t rabe, toie ein c^n= 
famer öogcl ^nn bcr tüuften. aI§o gcet c^. ber frumen bcbarff man ^u fernem 
leben unb ampt, aud^ bar^u §o gebendtt man ^l^r nit, man h)iE ^^r aud^ 
nit tüi^tn abber er!ennen, bie fd^et)ncnben aber l^e^Igcn gaffet ein ^ber an. 2<^ 

5 Unb befummert ift toorben ^nn m^r mein ge^ft, 
3Ile^n ijtx^ ift t)n mir betrübt toorben. 

«f 51. 19. 2)a§ ift, ha^ red^t o^ffer, ba§ gotte tooIgefcEet. al8 oben ^m 4. pfalm 
gefagt, SBan ein fcel troftlo§ ift öon aEcn creaturen, aud^ öon ^r felb t)or= 
Ia§en unb öoröolgct, al§o ba§ fie nid^tö ban bIo§, lauter gottiö gnaben =" 
waui VI: kartet, baö fe^nn bie feiigen bie bo toe^ncn, bann fie foEcn gctroftet toerben. 

6 3>d^ l^ab gebadet ber alten tagen. 

2)a8 ift, hk fd^e^nenben, bie erl^oet fe^n unb ^m lid^t bcr menfd^en glen^en, ^ j 
nit befummert nad^ betrübt fe^n, l^aben ^ren troft unb freub ^n fcgcntücrtigen «nf 
tDanbel unb toerdten ^l^rcr e^gen fterdte, toei^l^eit, gered^tirfeit , burffen gottiS ^J 
nit. 3d^ aber, ber bi§er bing gan^ arm b^nn, toe^§ fe^n anber troft, ban 
ba§ id^ bende, toie gott aEc fe^ne l)c^Igen öor^^ten aud^ ^att lagen mangelen, 
unb nad^ nie feinen burd^ fe^ne e^gen toerd, mugcn, toiffen, frumefeit it^dlkn, 
*f. 44, 2-4. als im 43. O gott, to^r l^aben gel^ort, unfer öeter l^aben un§ gefagt ba§ 
toerdt, ba§ bu öor^ct)ten ^nn ^ren tagen l^aft getan, toie bu l^aft aufgetribcn 
unb gcfd^lagen bie ^e^ben, baS bu fie ^nn ^r lanb fe|eft, ban öortoar nit 
mit ^rcm fd^toert ^aben pc haS lanb befeffen unnb ^l^rc crafft l^at ^l^n nit 



j 



4 unnü|e, untüglid^ E 16 n^m etfd^e^net A 29 fegetoq^tigen A 



216 ^ie r«t>en a5u6^)fQlmen 1517. 

ftd^er fc^, tüic mc^n fe^nbc tl^un, bic ^l^tc l^cnb ^u b^r nit reden, ja fie t)n 
bcn bu§cn ftecfcn unb t)on b^r nid^tS Bcgeren, funbem todü gefallen \)n tfyn 
felbö §abcn. §enb auff reden ^u got, bebeut gebeet |u gott (geiftlid^ aber) 
ba§ alle un§er tüerd gote foHen |u gefd^riben Serben. 

Ttt\)n feel ift ^u b^r gleid^ tüie e^n burre erben. 5 

&ltxä) tüie e^n burrer oder burftet nad^ bem regen, dl%o burftet me^n 
^. 63, 2. feel nad^ bc^ner gnabcn, aU im 62. p^. 3Re^n feel l^at nad^ b^r geburftet, unb 
baä gefd^id^t au§ bem erlentniS, baS aUe tocrd ann gottiS gnaben ntd^t§ fe^n, 
baS bic l^offcrtigen nit gleuben. barumb fteen ^rc gebanden, h)ort unb leer ^n 
^rcn tüerdcn, unnb gan^ fatt fe^n, nid^t nad^ gnaben burften, nad^ bie l^cnb 10 
igVL gote auffl^eben, ^l^r tcben bundt fie red^t, eben, gnugfam fe^n. 

8 g^Ienb erl^orc mid^, gott, me^n geift ift mad^tlofe 

toorben. 

SBie oben gefagt ift, e^n troftIo§ feel, bie nid^tS ^nn fid^ finbet, bie ift 
gott ba§ libft opffer, funberlid^. toan fie ^u feiner gnaben fd^re^t. ban got nit ^^ 
liberS l^ort, bau gefd^re^ unnb burft nad^ feiner barml^er^ideit. ben burft mag 
aber nit l^aben, ber t)nn ^^m finbet t)itt gutiS lebend, unb gleid^ gotti^ gerid^t 
nit furd^tet. 5Ru fprid^t er. 3d^ l^ab geburft unb nad^ gnaben borlanget, 
aI§o lange bi§ baS id^ n^mer fann, id^ b^nn l^arrenö gan| mibe, barumb 
iftS ^eit, himmc nu e^lenb unb erl^ore mid^ fd^nett. ba^ ift un8 ^ur lere 20 
gefagt, boö tü^r gottiS gnaben langmuticlid^ toarten fottcn, unb nit t)or= 
3h)et)ffeln, ab er bortjil^en toittc. 

9 SBenb nit öonm^r bein angefid^t, baäid^ nit gleid^ toerb 

ben, bie ^nn bie l^elle faren. 

S)ag mad^t ber auffing gottlid^cr gnaben unb l^ilff, ba^ bie feel forgct, -=3 
fie fe^ borlaffen unnb öorbanH)t, §0 bod^ barumb fie aI§o gef^annet toirt, 
bag fie ^l^e mel^r unnb grunblid^er gnabc begeer unb al^o ^^e öolfomelid^r 
gnabe tmp^dtjc, 2)ag ift nu ein d^riftformig toarl^afftig menfd^e, ber inne« 
toenbig t)oII untroftö unb betrübte geifteS ift, ^n ftetigem borlangen gottiö 
gnaben unb l^ulffe, Unb bod^, tuen er futd^ö creu| btn anbem aud^ fagen toil 
unb fie leren , nit allein !e^n mitle^ben aber folge , funbem unband unb ^a^ 
borbienet, unb al§o auftoenbig unb ^nnetoenbig mit ß^rifto gecreu^iget toirt. 
ban bie l^offertigen fteen ^n ^tjrcr bormeff enl^eit , ba^ fie glcid^ fe^n bcn, bic 
gen l^^mett faren, fuld^e furd^t ber l^eHcn unb ber gnaben burft l^aben fie nit. 

10 ßa§ m^r frue gcl^ort toerben be^n barml^er^ideit. 

*f. 51, 10. S)a§ ift, al§ oben ^m 4. @ib meinem gel^oer frcub unb troft, la% mid^ 
watt^. 9, 2. Igoren bein gnabe , bic ^n mein l^cr^c fpred^e , bir fe^n borgeben beine funbe. 
311^0 rcbct gott ben f ribe tfxin ba§ l^er^ fc^nS bolds. Unb baS frue , ba8 ift, 
c^Ienb, bor|eug nit. ban id^ b^n mube unb fan n^mer l^arren. 



f 



220 ^te feben Sugpfalmen 1517. 

t)n un§ ift? unnb l^aücnä batfur, baS fic e8 fafl toott üorfteen. jja meer, %o 
man fte fragt, ab fie ^te gexed^tidteit nid^tS aci^tenn, faxen fte fd^totnb ffnan^ 
unb fagcn, e^a baS bljn id^ geto^^, ba^ ift ein j[emcrlid^ fd^toete blinb^eit, 
badd fie fid^ ^n bem l^ol^en grabe ber t^olfommenl^eit ad^ten unnb nad^ nit 
benn unberften öorftanben nad^ gefd^madt l^aben. ban toie lan ein menfd^ 
l^offcrtiger fc^n, ban toer bo fagen tl^ar, er fe^ re^n öon aller ^offart unnb 
aHer bofecn ne^gung? hau bie gciftlid^c l^offart ift bo8 le^te unnb aller t^ffefte 
lafetcr, §0 fie bod^ nad^ nit ftd^ re^n finben öon fleifd^Iid^er unb menfd^Iid^er 
ne^gung. barumb l^att nie fein l^e^tge §o fune getocft, baS er twn ^m felb 
fagete, baö fe^ne tocigl^eit unb gered^tidteit öor ^m nid^tS fe^, funbern im 
l^abber It)gen fic unb mit ^nn felbä über ben bingen ftrc^ten. ©jo fummen 
ban bi§e aber mit c^nem trieglid^em toort, ja bie ne^gung ift aber nit tob= 
funbe, unnb l^altenö aber barfur, baö fie nit blinb feljnn, funbern tooll toiffen, 
tüaS teglid^ abber tobfunb fe^, unb faft ^n berfelben blinbl^eit G^riflo nad^ 
fernem rid^tftul gre^ffen. bann toar ift eö, ba^ teglid^ funb nit öorbamnen, 
fe^nb aber öon natur fe^n teglid^ funbe, ban allein, benn fie gott au§ gnabcn 
teglid^ ad^tet, baS tl^ut er aber nur ben, bie fie nit öorad^ten. barumb iftS 
gar fcerlid^ ^u reben öon tcglid^en funben, §o man barau§ fid^erl^eit empfal^n 
tüil, unb falfd^en troft, ber bo toibber gotti^ furd^t ftrebet unb gottiä getid^ 
viam. 12^6. gar l^e^mlid^ öorad^ten leeret, bann §o ber menfd^ Don einem iglid^en mutigen 
tüort faU red^enfd^afft geben am iungften tag, tüer tüitt §o fune fe^nn, boS 
er teglid^e funbe nit mit furd^ten lauten abber betüeljnen tooUe, unb alfeo tfun 
bemutiger furd^t nad^ gnabe unb barm^er|idc^t fid^ ernftUc^ fernen. 



222 



Disputatio contra scholasticam theologiam. 1517. 



consensu Dominorum toarb il^rem Sertl^eibigcr bte etfhebte SBürbe <|iicrfannt. 
ß^riftop]^ ©d^eurl in 9Wimberg, bcm pc Cutl^er erft nad^ gel^altencr S)töputation 
gefanbt l^atte, lüar nun überzeugt, ba^ man ol^nc Sltiftotcled ein d^rifUid^et Sl^cologe 
lücrben !önne; er Derfünbete propl^etifd^ eine gro^e Umtoäl^ung bei tl^eologifd^en 
©tubien, ja feinen 33rief an Sutl^er öom 4. Jloöember 1517 begann er, bie 
^Reformation unb ben Reformator Doral^nenb, ftatt ber getoöl^nlid^en ©ru^formel 
mit bem Sa^e: Christi theologiam restaurare! SSon unfern il^efen infonbcrl^eit 
gilt, tt?a§ Äöftlin Don fiutl^crg Singriffen auf 9lriftoteIe8 überl^au^)t fagt, ba^ er 
bamit baS gan^c gfunbament unb Scrüfte ber mittetatterlid^en SQBiffenfd^aft ^u 
erfd^üttem getoagt; mit i^nen fül^rte er, toie ^litt ftd^ auöbrüdtt, einen „Gut* 
fcf)eibunggfd^Iag". 

5ügt. f)ier 6. 28. 1c 20. I S. 0. 15 f. (iPrief on 3o^. «ong Dom 8. gfcbruax 1517). 
Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo 1518 .^um 8. @ebot (im Januar 1517 
QC^rebigt). Li ber Decanoruni ed. Foerstemann ©. 20. ^c SB. 1 ©. 60. 72. Bä)iuxVi 
»tiefbuc^ II 6. 25— 27. 35 f. 3titgend DI ©. 311 ff. Äöftlin I @. 135 f. 137 f. ^litt, 
D. gjlartin Sut^ct^ Scben unb 2Birfcn, Seipjig 188:3. @. G9. 



A. 



3lusfgabcn. 

Inßgnium theologorum Doinini Martini Lutheri, Domini Andree Ga- 



rolodadii, Phihppi Melanchthonis, et aliorum, conclufiones varie, 
pro diuine gratie defenfione ac commendatione : contra fcolafticos 
et pelagianos: difputate in preclara academia Vvittenbergenfi. Lege 
Lector et afficieris, verfa facie catalogum inuenies." 9Rtt ütel» 
einfaffung. litetrüdtfcite bebrurft. 12 »lätter in Ouart. ©.3—7. 
B. PROPO« II SICIONES A MARTI. || LVTHERO SVBIN || DE DISPV» || 
TATAE. |:« 9Rit Xiteleinfaffung. litelrüdtfeitc bebrudtt. 40 Slätter 
in C!tat), le^te ©eite leer, atuf ber öorle^ten ©eite nur ein ^otj- 
fd^nitt unb barunter: JMPRESSVM VVITE- || berg« per lofephum 
Glug Anno. || A. [sie] D, XXX, jl- ®I. B 8^-Gv^ 

JE)otafd^mtt: (ftn geflügelter Änabc, in ber einen $anb einen Biod, in ber 
anbern eine JRübc l^altcnb, reitet auf einem ^rat^en. 

G. ,PROPO= II SITIONES A MARTINO || LVTHERO SVBINDE || DISPV- 
TATAE. II ADDITAE SVNT QVAE:^ || DAM, QVAE IN PRI- \\ ORE 
EDITJONE II DESIDERAN. || TVR. || VITEBERGAE IN AEDIBVS 



D. 



lOSEPHl GLVG. II ANNO M. D. XXXI. [' 56 »lätter in Cftaö, bie 
brei legten ©eiten leer. 8lm gnbe: , IMPRESS VM VITEBERGAE 
per lofephum Glug. || M. D. XXXI. |j« »l. G»-Gv^ 
,D. MARTI II NI LVTHERI, GON || TRA PORTENTOSAS QVASDAM, 
et Antinomicas Pofitiones, inter Fratres || fparfas, de uera Poeni- 
tentia, hoc || anno XXXVIII. editae || Difputationes qua« || tuor. || HIS 
ADIVNXIMVS, II PROPOSITIONES AB EODEM || D. MART. LVTHERO 
ante annos al^lljquot, elucidand« ueritatis gratia || publica difputatas. || 
BASILEAE II Ml)7XXXViIl.~ ||- «uf ber Xitelrüdtfeite ba« »ottoort 
bed ^erauögeberg Cötoalb aR^coniuö. 59 »lättet in Oftoö. «m 
enbe : JBASILEAEPER THOMAM||PLATTERVM, MENSE MARTIO. 
Anno M.D.XXXVm. ||« »l. D 2»-D 6*. 




■ » • 



224 Disputatio contra scholasticam theologiam. 1517. 



Ad subscrlptas concluslones 
respondebit Magister Franciscus Gontherus 
Nordhusensls pro Blblia, Praesldente Reveren- 
do patre Martino Luthero Augustinlano, Sa- 
crae Theologlae Vulttenberg. Decano, loco et 5 

tempore statuendis. 

1. Dicere, quod Augustinus contra haereticos exoessive loquatur, Est 
dicere, Augustinum fere ubique mentitum esse. Contra dictiuu commune. 

2. Idem est Pelagianis et omnibus haereticis tribuere occasionem 
triumphandi^ immo victoriam. lo 

3. Et idem est omnium ecclesiasticorum doctonim authoritatem illusioni 
exponere. 

4. Veritas itaque est quod homo arbor mala factus non potest nisi 
malum velle et facere. 

5. Falsitas est quod appetitus über potest in utrunque oppositorum, n 
immo nee liber sed captivus est. Contra conununem. 

6. Falsitas est quod voluntas possit se conformare dictamini recto 
natiu'aliter. contra Sco. Gab. ^ 

7. Sed. necessario elicit actum difformem et malum sine gratia dei. 

"8. Nee ideo sequitur, quod sit naturaliter mala^ id est, natura mali, ao 
secundum Manicheos. 

9. Est tarnen natimditer et inevitabiliter mala et viciata natura. 

10. Conceditur, quod voluntas non est libera ad tendendum in quodlibet 
secimdiun rationem boni sibi ostensum. Contra Sco. Gab. 

11. Nee est in potestate eins velle et noUe quodlibet ostensiun. 

12. Nee sie dicere est contra B. Augustinum dicentem: Nihil est ita 
in potestate voluntatis sicut ipsa voluntas. 

13. Absurdissima est consequentia : homo errans potest diligere crea- 
tunim super omnia, ergo et deum. Contra Sco. Gab. 

14. Nee est mirum, quod potest se confonnare dictamini erroneo et 
non recto. 

15. Immo hoc ei propriiun est, ut tantummodo erroneo sese conformet 
et non recto. 

16. lila potius est consequentia : homo errans potest diligere creaturam, 
ergo impossibile est ut diligat deum. 



3 Bibliis D 5 Vitt«nberg. C Viteberg. D Vittombcrgao EF 8 mentinm F 

15 appetius F 



k 



226 Difiputatio contra scholasticam theologiam. 1517. 

36. Quia ignorantia dei et siii et l>oni operis est naturae semper 
invincibilis. 

37. Natura etiani in opere specietenus et foris bono intus necessario 
gloriatiu' et superbit 

38. Nulla est virtus moralis sine vel superbia vel tristicia, id est, [loccato. :. 

39. Non sumus domini actuiun nostronini a principio usque ad finem, 
sed servi. Contra Philosophos. 

40. Non efficiniur iusti iusta operaudo, sed iusti facti operamur iusta. 
Contra plülosophos. 

41. Tota fere Aristotelis Ethica jiessima est gratiae inimiea. Contra lo 
Scholast. 

42. Error est, Aristotelis sententiam de foelicitate non repugnare 
doctrinae catholicae. Contra Morales. 

43. Error est dicere: sine Aristotelc non fit tlieologiLs. Contra dictum 
commune. is 

44. Inuno tlieologus non fit nisi id fiat sine Aristotele. 

45. Theologus non logicus est monstrosus haereticus. Est monstrosa 
et haeretica oratio. Contra dictum cH>mmune. 

46. Fnistra fingitur logica fidei, Suppositio mcdiata extra temiinum et 
niunerum. Contra recen. Dialect. 20 

47. Nulla forma syllogistica tenet in tcrminis divinis. Contra Canl. 

48. Non tamen ideo sequitur, veritateni articuli trinitatis repugnare 
formis syllogisticis. Contra eosdeni, Card. Ca. 

49. Si forma syllogistica tenet in divinis, articulus trinitatis erit scitus 

et non creditus. 25 

50. Breviter, Totus Aristoteles ad tlieologiam est tenebrae ad lucem. 
Contra schol. 

51. Dubium est vehemens, An scntentia Aristotelis sit apud latinos. 

52. Bonum erat ecclesiae, si theologis natus non fiiisset Porpliirius 
cum suis universalibus. so 

53. Usitatiores diffinitiones Aristotelis videntur |>etere principiimi. 

54. Ad actum meritorium satis est coexistentia gratiae aut coexLstencia 
nihil est. Contra Gab. 



1 natura CJ>EF 8 sed iusti facti opcrando lustA CD 11 ScIioIaHticoR E 

20 rec^ntes Dialecticos EF 2;) hinter oosdem fcl^lt bag Äotnma in IK'DEF 27 Scho- 

lasticos EF 31 definitiones F 

invincibilis ignorantia excuset a peccato. (?. B. (^t^pxian in 2^en^cld ^iflot. iBerid^t öom 
Einfang unb crften gfortgang ber IIReforntation, iCeip^ig 1717. ©;27Ö, l^t bütouS, mit SBf= 
rufung sugleic^ nuf bic ^lleinung bcr 8d^olafti!er, gcft^lojfcn, boft f)icr a peccato ftatt a toto 
au lefen fei. ^Ittein bn fotoot)!, tote Sticbcrer, ^Jad^rid^ten IV 6.58, QuSbxücttid^ bcjeugt, in 
A aU oud^ in B fid^ a toto finbet, betbe aber unabl^ngig t)on einonbet finb, fo xfi biefe 
ükdatt bei^ubel^Uen. 



% 



228 Disputatio contra scholasticam theologiam. 1517. 

78. Conversa voluntas ad l^m sine gratia dei est afiTectu oommodi 
sui talis. 

79. Maledicti sunt omnes, qui operantiu* opera legis. 

80. Benedicti sunt omnes, qui operantur opera gratiae dei. 

81. Cap. Falsas de pe. dis. v. confirmat, o|>era extra gratiam non esse r, 
bona, si non false intelligatur. 

82. Non tantiun caeremonialia sunt lex non bona et praeeepta in 
quibus non vivitiu*. Contra mul. doctor. 

83. Sed et ipse decalogus et quicquid doceri dictarique intiLS et foris 
potest 10 

84. Lex bona et in qua vivitur charitas dei est spiritu sancto diffusa 
in cordibus nostris. 

85. Voluntas cuiuslibet mallet, si fieri posset, esse nullam legem et se 
omnino liberam. 

86. Voluntas cuiuslibet odit sibi legem poni aut amore sui cupit poni. ^ 

87. Cum lex sit bona, non potest voluntas eins inimica esse bona. 

88. Et ex illo clare patet, quod omnis voluntas natiuulis est iniqua 
et mala. 

89. Necessaria est mediatrix gratia, quae conciliet legem voluntati. 

90. Gratia dei datur ad dirigendum voluntatem, ne erret etiam in «o 
amando deum. Contra Gab. 

91. Nee datiu*, ut frequentius et facilius eliciatur actus, Sed quia sine 
ea non elicitur actus amoris. Contca Gab. 

92. Insolubile est argumentum, superfluam esse charitatem, si homo 
naturaliter potent in actum amicitiae. Contra Qab. 25 

93. Subtile maliun est dioere, eimdem actum esse fruitionem et usum. 
Contra Occam, Card., Gb,b. 

94. Item quod amor dei stet ciun dilectione creaturae, etiam intensa. 

95. Diligere deum est seipsum odisse et praeter deum nihil novisse. 

96. Tenemur \e\le nostnim omnino ox)nfomiare divinae voluntati. 30 
Contra Card. 

97. Non tantum quod vult nos velle, Sed prorsus quodcumque deus 
vult velle debemus. 

In his nihil dicere volumus nee dixisse nos 
credimus, quod non sit catholicae ecclesiae 
et ecclesiasticis doctoribus eonsentaneum. 
1517. 

8 multos Doctores EF 17 ex iUa CDEF patet, patet C 28 cum deloc- 

tatione B 33 deu8 vult, debemus CDEF 37 M.D.XVII. CDE 3n F fcl^U l^icr bti 



230 Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum. 1517. 

öcfd^ricbcn alfo , fd§tt?crlid§ jcbod^ öon feiner t^anb , l^atte Sutl^cr bie 2]^efen 
angcfd^Iagen. @Ieid§n?o^l ic^cugt 3ol§ann 9lgricola, ber bamalS in SDBittcnbcrg 
tpeiltc, einen 3)ru(f „auf einem l^alben Sogen -ipapier", ber „baS SRöfelein laufen 
gemad^t", unb gieBt barau§ ben erften ber 95 ©ä^e inl^alt(id§ n?ieber. 3)emnad^ 
muffen n?ir annel^men, ba§ gütiger 3n?ar aföbalb nad§ bem ?lnfd§Iag bie S^efen l^at 
brucfen laffen, aber fämmtlid^c gyemplare 3U feiner äJerfügung bel^alten, n?ie er eö 
äl^nlid§ bei feiner Appellatio ad Concilium 1518 beabfid^tigte. ©o fonnte er fpäter 
nod^ an bie 9Jl5gli(^feit il^rer Sefeitigung benfen. Slttein nad^ allen ©eiten gingen 
3tbfd§riften au^, unb tt?iber fiutl^er^ SBiUen bemäd^tigte fid^ i!^rer bie treffe. Jlnfang 
Januar 1518 befafe Scrnl^arb Slbelmann fd^on einen, tt?ie er meinte, auö SJafel 
ftammenben 3)rudE. Um biefelbe 3^it, tjielleid^t nod^ frül^er, erfd^ienen bie Il^efen 
in Nürnberg lateinifd^ unb beutfd^ : bie Überfe^ung tt?ar t)on ßaöpar !Rü^e(. ßinen 
„l^äufigen" 3lbbrurf, tjon bem Sutl^er im ^är^ 1518 fprid^t, Vermögen n?ir inbefe nid^t 
mel^r nad^^uweif en : bibliograpl^ifd^ ift aud^ ber beutfd^e ©onbcrbrudE nid^t befannt. 

3ur S)iSputation flellte fid^ niemanb. ©d^on frül^ betrad^tete man aber ben 
Slnfd^tag ber 95 ©ö^e als ben SJeginn ber ffird^cnref ormation. SJleland^tl^on 
pflegte nad^matS am 31. Cftobcr feine ©d^üler baran 3u erinnern. Slgricola fagt: 
„3m 1517. 3tal^r ift baö 6öangelium angangen". S^x ^el^nten SDBieberfel^r bed 
lagcg bid^tete Sutl^er baS 9teformationÄfeftlieb. 

SBgl. bie trcffUd^e ^arftcßunQ bei Äöfttin I ©. 158 ff., baneben (minbcr bebcutcnb) 
aürgcnS III ©.460 ff., beoc^tcnStocrtii oud) Staf)m^, Xie beutfd^c ^Reformation, Scipiig 1872. 
I ©. 181 ff. Loconim communiurn a loh. Manlio collectorum tom. III im angcI|anQtcn 
Calendarium historicum unter bem 31. Oftober (auf ^Wclond^t^on 3urü(f3ufül^rcn). Sutl^er 
„SDßibcr .&QUfl SQßorft" 1541 in bem ^Äbfd^nitt tJom öut^erijc^cn Sormcn. Cod. N. bc# bon 
©d^currf^cn gfamilicnard^iW au 9iürnbcr9 fol. 512f. ^c SB. I ©.95. G7ff. 186. gförftcmonn, 
9icuc8 Urfunbcnbud^, ^gamburg 1842. 1 ©. 301. üötocrau, 3ot). «gricola, SBcrlin 1881. ©. 17 f. 
©djnciber, D. maxiin ßut^r« gciftt. «iebcr 2. «ufl., »erlin 1856. ©. XXXVIII f. Scitfci^rift 
für firdil. aQöiffcn|d^üft unb firc^l. «eben, iieipaig 1881. ©.39 ff. ttöftlin II ©.182 ?lmn. 3. 

^Äuggaben. 

A. „9lmore et ftubio elucibanbc öeritatiS: l^cc fubfcripta bifputabütur SBitten« 

berge. «Prefibente 91. 5p. ^Kartino Sutt^er: 9lrtiü || et ©. H^eologie 
SJlagiftro: ciufbemqj ibibem lectore Crbinario. Cuare petit: öt qui 
non poffunt öerbig || prefcnteS nobifcü bifceptarc: agant ib literiä ab* 
fenteS. 3n noTc bni noftri l^iefu d^fi. 9lme. j" 3)ieg bie Übcrfd^rift 
beö ginblattbrudES in golio. darunter fogleid^ in 3n?ei ©palten bie 
Z^t]tn. 3lm 6nbe: „m,^.Xt)ii" S)ie SRüdtfeite ift leer. 

B. „^ Amore et ftudio clucidande veritatis. liec fubfcripta difputabuntur 

SDBittenburge Prefidente R. P. Martine Luther Ereraita« || no Auguftiniano 
Arliü et S. Theologie Magiftro. eiiifdenicj ibidem lectore Ordinario. 
Quare petit vt qui non || poffunt verbis prefentes nobifcum difceptare, 
agant id literis abfentes. || In Nomine dni noftri Ihefu Chrifti. Amen. H* 
S)icÄ bie Überfd^rift bed ßinblattbrudEÄ in 8foIio. S)aruntcr fogleid^ 
mit bcutfd^en Settern in atoei ©palten bie Il^efen. Slm 6nbe: „1517." 
S)ie 9iüdEfeite ift leer. 




232 Disputaiio pro declaratione virhitis indulgeniianim. 1517. 

praesuinptuosas Martini Luther conclusiones de potestate papae dialogus (9lom 
1518), unb man fönntc meinen, ba§ toxi ^itx einen autl^entifc^en Sert l^dtten, ba 
bem SSerfajfer aU sacri palatii apostolici inagister t)otau«^fe|Itd^ bad t)on @r^= 
bifd^of aibted^t bem *^5apfte eingefanbtc ßyemplat ber 95 ©ü^e tjorgelegcn l^at. 
äHein ^rierad tjerrätl^ 5U fel^r bie Steigung, Sutl^ets^ Satein ju meifteni, atS bafe 
loir il^m trauen fönnten. (Bbenfo muffen toir öon bem leyt abfeilen, meldten bie 
Resolutiones disputationum de Indulgentiaruni virtute F. Martini Luther (2Bitten= 
berg 1518) bieten, ba fid^ und bie Slnnal^me aufbrängt, ba§ ßutl^er bort nad)= 
trdglid^ geänbert l^at. Sl^on ben Sammlungen ber Propositiones Lutheri, bie ttjir 
©. 222 f. aufgefül^rt l^aben, entl^alten unferc ©ä^e alle mit Sludnal^me ber erften, unb 
awar fte^en fie Witebergae 1530 »I. A2^-A8», Vitebergae 1531 »L Aiij»~A8»^, 
Basileae 1538 831. B 6»— G 3», Vitembergae 1538 SSI. Biij•~B8^ Witebergae 1558 
»l. B 4^~G 2*. 9Merftt)ürbiger SBeife fc^lie^t fid^ bie Witebergae 1530 unferer 
Sluögabe B an mit ber ©^jaltung ber 55. S^efe, aber ol^nc bie unfinnige H^eilung 
ber 83., fo baft fid^ alfo l^ier formell 96 ©ä^e finben; il^r folgen bie übrigen außer 
ber legten, bie fid^ an bie SBittenberger ©efammtaudgabe anlel^nt. 

9luf bem ZtjA ber Propositiones, Vitembergae 1538, berul^t ber 9lbbrudt 
in ben ©efammtouögaben ber SBerle Witebergae 1545. 1 331. li'— lui'. Jcnae 
1556. I ©. 11^— V» unb göfd^er I ©. 438-457; bie SluSgabe Erlangae, Opp. 
lat. var. arg. I @. 285—293 toitt auf bie Propositiones, Witebergae 1530, 
jurüdtgegangcn fein, l^at aber bamit aufammengeloirrt ben leyt, tt?eld^en tjon ber 
^arbt in feiner Historia Literaria Reformationis IV ©. 16 nad^ G gegeben. 3n 
beutfd^er bem 3uflud 3onaÄ jugefd^riebener übcrfc^ung lefen tt?ir unfere 21^efen 
aöittenberg 1557. IX 831. 9»»-13*. 3ena 1555. I 831. 2»'-6^ «Itenburg 1 
©. 14-17. ßeipaig XVII ©. 1-5. SBald^ XVIII @. 254-265. Söfd^er l^at 
ben beutfd^en Icjt bem lateinifd^en 3ur Seite gepeilt. SJleipenS finbet man in 
ben ©efammtauögaben eine Protestatio tjon ßutl^er angefügt; biefelbc gcl^ört aber 
nid^t bal^in. 

S3on ben fonftigen ©inaelbrudten ber 95 ©ä^e bürfen tt?ir abfeilen, ba fte 
meiflend nur Söieberl^olung bed leyteö in einer ber ©efammtauögaben finb: jebod^ 
tooUen toir eine jiemiid^ getreue 9lad^a]^mung öon G ^eröorl^eben, bie 3o^. gl^riftopl^ 
DIeariud 1717 öeranftaltet l^at, unb um il^rer lird^engefd^id^tlid^en SScbeutung totllen 
nod^ folgenbe ©d^rift: „®aÄ finb bie 95 theses ober ©treitfi^c Dr. Sutl^erd, tl^eurcn 
Slnbenlend. 3wm befonbem 9lbbrudt beforgt unb mit anbcm 95 ©i^en aU einer 
Ueberfe^ung aud Ao. 1517 in 1817 begleitet t)on ßlauä ^armS, ?lrd^ibiaIonu8 
an ber ©t. Slicolaifird^e in fliel. fliel, im S3erlage ber acabemifc^en 83ud^]^nb 
lung. 1817." 8^ 

Unferm leyte liegt A ^u ©runbe; öon B unb G geben toir bie fie^rtci 
berüdtfid^tigen jebod^ ben Unterfd^ieb in ber ©d^reibweife nur in wenigen SräEt 
S)en litel für unfer ©d^riftpüdt l^aben toir ber 9lu8gabe G entnommen, in ber 3foT 
geftü^t burd^ ßutl^erÄ Resokitiones. 3n ber 3ä^Iwng ber ©ä^e l^alten ttjir u 
fhreng an A, beuten aber bie laufenben 9lummem auf jeber ©eite oben an. 



Diäpatatio pro declanitione virtutis indulgcntiarum. 1517. (pos. 1—12.) 233 



Amore et studio elucidande veritatlH 
hec subscripta disputabuntur Wittenberges 
Presidente R. P. Martino Luttlier, Artium 
et 8. Tlieologie Magistro eiusdemqiie ibi- 
s dem lectore Ordinario. Quarepetit, utqui 

non possunt verbis preseiites nobiscum 
disceptare agant id literis absentes. 
In nomine domini nostri Hiesu Cliristi. 

Amen. 

lo 1 Dominus et magister noster lesus Christus dicendo 'Peniteutiam Watt^. 4, n. 

agite &c.' omnem vitam fideliiun penitentiam esse voliiit. 

2 Quod verbum de penitentia sacramentali (id est confessioiiis et satis- 
factionis^ que sacerdotum ministerio celebratiu*) non potest intelligi. 

3 Non tarnen solam intendit interiorem, inimo interior nulla est, nisi 
li» foris operetiu: varias carnis mortificationes. 

4 Manet itaque pena, donec nianet odiiun sui (id est penitentia vera 
mtus), scilicet usque ad introitiun regni celonim. 

5 Papa non vult nee potest ullas penas reniittere preter eas, qua« 
arbitrio vel suo vel eanonura iraposuit 

2o 6 Papa non potest reniittere ullam eulpam nisi declarando et appro- 

bando remissam a deo Aut certe remittendo casus resen^atos sibi, quibus 
<5ontemptis culpa prorsus remaneret 

7 NuUi prorsus remittit deus cidpam, c|Uin simid cum subiiciat hu- 
wiliatiun in omnibus sacerdoti suo vicario. 
** 8 Canones penitentiales solum vnveutibus siuit inipositi niliilque niori- 

^iiris secundum eosdem debet iraponi. 

9 Inde l)ene nobis facit spiritussanctus in papa excipiendo in suis 
^'ooretis semper articulum mortis et necessitatis. 

10 Indocte et male faciunt sacerdotes ii, qui morituris penitentias 
^^^onicas in purgatorium reserv^ant. 

11 Zizania illa de mutanda pena Canonica in i)enani purgatorii videntur 
^^*"*« dormientibus episcopis seminata. 

12 Olim pene canonice non post, sed ante al^solutionem imponebimtiu* 
*^*^<juam tentamenta vere contritionis. 



2 Sßittenbuf^ yuittenbergae C 3 Luther Ereinitano Augusüniaiio Artium B. 

Br, Artitim C ^' ^^InA^^^ ^ Ö Ihesu B. lesu C 10 Ihesus B 12 Quod 

tMi poeni'teu^ ^ -tjuiti^ sacramentali C 



234 Disputatio pro declaratione virtuti» indulgentiamm. 1517. (pos. 18 — 32.) 

13 Moritiiri [)er mortem omnia solvunt et legibus canonum mortui 
lam sunt, habentes iiu^ eanim relaxationem. 

14 Imperfecta 8anita8 seu charitaß morituri neoessario «ecum fert 
magnum timorem, tantoque maiorem, qiianto minor fuerit ipsa. 

15 Hie timor et horror satis est se solo (ut alia taceam) facere {)euam 
purgatorii, cimi sit proxinuis desperatioiüs horrorL 

16 Videntur infernus, purgatorium, celum differre, sicut des[)eratio, 
prope desperatio, securitas diflFerunt 

17 Neoessarium videtiu' animabus in piu^atorio sicut minui horrorem 
ita augeri eharitatem. u 

18 Nee probatum videtur iillis aut rationibus aut scripturis, quod sint 
extra stutum meriti seu äugende eharitatis. 

19 Nee hoe probatum esse videtur, (piod sint de sua l)eatitudine eerte 
et secure, saltem omnes, licet nos certissimi simiis. 

20 Igitur papa per remissionem plenariam omnium jx^narum non i? 
simpliciter omnium intelligit, sed a seipso tantmnmodo impositarum. 

21 Errant itaque indulgentiamm predicatores ii, qui dieunt per pape 
indulgentias hominem ab omni pena solvi et salvari. 

22 Quin niillam remittit animabus in purgatorio, quam in hae vita 
debuissent secundum Canones solvere. t* 

23 Si remissio ulla omniiun onmino penarum potest aliciü dari, eertum 
est eam non nisi perfectissimis, i. e. paucissimis, dari. 

24 Falli ob id necesse est maiorem partem populi per indifferentem 
illam et magnificam i)ene sohlte promissionem. 

25 Qualem potestatem habet papa in purgatoriimi generaliter, talem 
habet quihbet Episcopus et Curatus in sua diocesi et parochia speeialiter. 

1 Optime facit papa, quod non potestate elavis (quam uullam habet) 
sed per modiun suffragii dat animabus remissionem. 

2 Hominem predieant, qui statim ut iactus nummus in eistam tinnierit 
cvolare dicimt animam. 

3 Certum est, nummo in eistam tinniente augeri questimi et avarieiam 
posse: suffragiiun autem ecclesie est in arbitrio dei soHus. 

4 Quis seit, si omnes anime in piu^torio veHnt redimi, sicut de 
s. Severino et Paschali factum narratur. 

5 NuUus securus est de veritate suc eontritionis, multominus de con 

secutione plenarie remissionis. 

6 Quam rarus est vere penitens, tam rarus est vere indulgentias-s^ 
redimens, i. e. rarissimus. 

7 Damnabuntur inetemum cum suis magistris, qui per litenis venianun^' 
securos sese credunt de sua salute. 



5 alea A 9 videt B 12 agende A 29 tiiinuerit B 32 ecclesie in 

bitrio dei solius est A 35 Nullus est securus A 



236 Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum. 1517. (pos. 52—71.) 

2 Vana est fidiicia salutis per litera-s veniarum, etiani si Commissarius, 
imiiio Papa ipse suam aniniam pro illis impigneraret. 

3 Hostes Christi et Pajje sunt ii, qui propter venia« predicanda^ 
verbiini dei in aliis ecclesiis i>enitus silere iubent 

4 Iniuria fit verbo dei, dum in eodem sermone eqiiale vel longiiis & 
tempus impenditur veniis quam illi. 

5 Mens Pape necessario est, quod, si venie (quod minimum est) una 
cami)ana, unis pompis et ceremoniis celebrantur, Eiiangeliimi (quod maximum 
est) centum campanis, centum }>ompis, centum ceremoniis predicetur. 

6 Thesaiui ecclesie, unde Papa dat iudulgentiafi, neque satis nominati lo 
simt neque cogniti apud popidiun Christi. 

7 Temporales certe non esse patet, quod non tarn facile eos profimdunt, 
sed tantummodo colligunt multi concionatorum. 

8 Nee sunt merita Christi et sanctonim, quia hec semper sine Papa 
operantur gratiam hominis interioris et cnicem, mortem infemumque exterioris. n 

9 Thesauros ecclesie s. Laiu^ntius dixit esse pauperes ecclesie, sed 
locutus est usu vocabuli suo tempore. 

10 Sine temeritate dicimus claves ecclesie (merito Christi donatas) esse 
thesaiunm istum. 

11 Ciarum est emm, quod ad remissionem penarum et casuum sola 2 
sufficit potestas Pape. 

12 Verus thesaurus ecclesie est sacrosanctum euangelium glorie et 
gratie dei. 

13 Hie autem est merito odiosissimus, quia ex primis facit novissimos. 

14 Thesaurus autem indulgentiarum merito est gratissimus, qiiia ex 
novissimis facit primos. 

15 Igitur thesauri Euangelici rhetia sunt, quibus olim piscabantur 
viros divitiarum. 

16 Thesauri indulgentiarum rhetia sunt, quibus nunc piscantur divitias 
virorum. 

17 Indulgcntie, quas coneionatores vociferantiu' maximas gratias, 
intelliguntur vere tales quoad questum promovendum. 

18 Sunt tamen re vera minime ad gratiam dei et crucis pietatei 
comparate. 

19 Tenentur Episcopi et Curati venianmi apostolicarum Conmiissari 
cum onmi reverentia admittere. 

20 Sed magis tenentur omnibus oculis intendere, omnibus auri 
advertere, ne pro commissione Pape sua iUi somnia predicent. 

21 Contra veniarum apostolicarum veritatem qui loquitiu", sit 
anathema et maledictiis. 



2 impignoraret B 6 quam verbis euaiigelicin C 10 Thezauri B 18 Ck~' 
27 piscantur B 29 retia C piscabantur B 



238 IMsptitatio pro declaratione virfcutis indulgentiarum. 1517. (pos. 87 — ^95.) 

12 Item. Quid remittit aut participat Papa lis, qui per contritionem 
perfectam iiis habent plenarie remissioms et participationis? 

13 Item. Quid adderetur ecclesie boni maioris, Si Papa, siciit semel 
faeit, ita eenties in die ciiilibet fideUlmi has remissiones et participationes 
tribiieret? 

14 Ex quo Papa salutem querit animamm per venia« magis quam 
pecunias, Cur suspendit literas et venias iam olim concessas, ciun sint ecpie 
eflSeaces? 

15 Hec scnipuloMsrima laioorum argumenta sola potestate oompescere 
nee reddita ratione diluere, Est ecclesiam et Papam hostibus ridendos ex[K)nere i« 
et infelices christianos facere. 

16 Si ergo venie secnndiun spiritum et mentem Pape predicarentur, 
facile illa omnia solverentur, immo non essent. 

^rf. 1340.16. 17 Valeant itaque omnes Uli prophete, qui dicunt populo Christi 

Tax pax', et non est pax. i'» 

18 Bene agant omnes illi prophete, qui dicimt populo Christi 'Cnix 
crux*, et non est crux. 

19 Exhortandi sunt Christiani, ut caput suum Christum per penas, 
mortes infemosque sequi studeant, 

n^gfc^. 14,22. 20 Ac sie magis per multa^ tribulationes intrare eelum quam per 20 

securitatom pacis confidant. ' 

M.D.Xvij. 




240 <^ @enmm bon 9Dbla§ ttsb ihtabe. 1517. 

tjon @. ©. Cyprian, 2. 2)t. Scipjig 1718. ©. 25 f. Tomus I omninm operum M. Lutheri, 
Witebergae 1545, Praefatio 331. 2^ ober Lutheri opp. lat. var. arg. ed. Erlang. I ©. 17. 
M. ^. @. Wappens ©ammluitg einiget ^um ^äbftUd^en ^blag gel^ötigen ©d^rifften, 2np^\^ 
1721. 6. .%:3 ff. mit bcm TObturf öon Je^elg .Söotleöimg* ©. 317 ff. 3>e 905. 1 ®. 90. aOßalt^er, 
^eU)eiS, bag üiut1)eT$ ©ermon ))on W){a% unb @nabe nid^t 1517, fonbexn 1518 ausgegangen, 
9icnftabt a. b. O. 1771. 

SluägaBen. 

A. „ßtjnn ©ermon öon bem STblafa || önnb gnabe, butd^ ben tpirbigcn boctorn|| 

ajlartinü gütiger «uguftinet || ^u SDBittcnbcrg!. |1" Sitelrüdfeitc bebrudtt. 
4 aSIätter in Quart, le^te ©eitc leer. 9lm (fnbc: „% ©cbrudft ^u 
SBittcnbctg burd^ 3oonnc || ©runcnbcrgl. 9lad^ Sl^rift geburt 2au« || 
fcnt funffl^unbcrt t)nb ^m ad^tjel^cnbcn || ^ar. ||" 

B. „Gtjnn ©crmon öon bcm Slbtofa || tjnnb gnabe, butd^ ben toirbigen boc= 

torü [sie] II 2Jlartinü 2uÜ)ex Sluguftiner || ^u aBittcnbcrgl. ||" ZiteU 
rücffeite bcbrutft. 4 Stätter in Quart, le^te ©citc leer. 9fm 6nbc: 
„% ©ebrudtt ^u SäJittcnbcrg burd^ Joanne || ©runenbcrgf. 9lad^ ßl^rift 
geburt Xau» || fent funff^unbcrt önb ^m ac^t^el^cnbcn || ^ar. |j" 

G. „(^n ©crmon öon bent Slbla^ || önb gnabe, burd^ ben toir= || bigen boctorn 
maxtim II Sutl^er Sluguftiner || au SBittenbergf || gemad^t. ||" Xitel» 
rüdEfcite bebrudtt. 4 aBlätter in Quart, le^te Seite leer. 2lm 6nbe: 
„% (Setrudtt 5lad^ ßl^rift geburt laufcnt || funffl^unbert önb ^m ad^t« 
ael^enben 3ar. jj" 

Söal^tfd^einlid^ ^tucf tJon SBalentiu ©d^umann in ßeipaig. 

D. n?ie G, unterfd^ieben nur baburd^, bag baS britte SSlatt „Sliij" figuirt ift, 

tpäl^rcnb in G biefc Signatur fcl^lt. 

E. „6^n Sermon t)on bem 9lbla| || önb gnabe, burd^ ben loir» || bigen boctorn 

aJlartinü || fiut^er Sluguftiner || au SBittenbergf || gemad^t. ||" Sitelrüdf eite 
bebrudtt. 4 SSlätter in Quart, Ic^te Seite leer. 3lm 6nbe: „^ Setrudtt 
5lad^ gl^rift geburt Saufent || funff l^unbcrt ön ^m ad^tacl^enben 3ar. ||" 
äOa^fi^einlid^ ^tucf t)on äiolentin Sd^umann in Seipaig* 

F. „6^n Sermon || t)on bem 9lbla§ tjnnb || gnabe burd^ ben || toirbigen boctorn 

anar II tinü Sutl^er Stuguf || tiner au SBitte || bergl ge» || mad^t. I|" ^Dtit 
Xiteleinfaffung. Stitelrüdffeite bebrudtt. 4 »lätter in Quart, lc|te 
Seite leer. (Sm ©nbe: „r ©etrudtt 9lac^ ©l^rift geburt laufent || fuuff» 
l^unbert t)n ^m ad^cael^euben 3cir. ||" 

ä^ieUeid^t S^rucf ))on Valentin Sd^umann in Seipaig* 

G. „6in fermon öon bem || ablafe önb gnabe. burd^ ben wir« || bigen SJoctorn 

2ßartinum || gütiger Sluguftiner au || SBittenbergf || gcmad^t. ||" 4 »lätter 
in Quart, le^te Seite leer, ©m 6nbe: „% ©ebrudtt nac^ Sl^rift geburt 
2aufent || funff l^unbert ön im ad^tael^enben 3ar. ||" 
3)rucf Don 3obft ©utfned^t in 5flürnberg. 

H. „6in fermon tjon bem || abla^ tjnb gnabe. burd^ ben n?ir= || bigen S)octorem 
aJlartinü || ßutl^er Sluguftiner au || SBittenbergf. || gemad^t. ||'' 4 SSlätte 
in Cuart, le^te Seite leer. 

£xud t)on 3obft O^utfned^t in ^lürnberg. 




242 <^ eetmoit t^ott 9Ha^ mtb ^ruAt. 1517. 

ein ^olgfd^nitt. 9Rtt Xitelemfajfung. Xitelrüdfeite bebrudt. 4 SSiatttr 
in Quart, le^tc ©cite leer. 9lm 6nbe : „c (Setrudt nod^ fil^rift geburt 
laufent || funffl^unbert tm ^m neun^el^enben 3ar. ||" 

Xited^oljfd^niti: Setfd^tebene Vlommit ber IBeibendgefd^td^te. SBal^fd^einlid^ 
^xud bon Martin Sanb^betg in Set))aig. 

R. „6in Sermon || ober prebig öon be || «BlaS ön gnabe, burd^ ben »irbigeH 
boctore ^Rartinum Sutl^er || ^[ugufttner 5Ü SB^tten || bergl gentad^t 
\m II geprebiget. H c ©ebrudtt ju »ofel burd^ «bam || ^etri im M. S). jij. 
iar.ll" 3Rit liteteinfaffung. Xitelrüdffeitc bebrudtt. 4 »Ifttter in Quart, 
le|te Seite leer. %m Snbe eine 9{anb(eifie. 

S. „(Si)n ©ermon || öon bem STblaS önb gna || be brud^ [sie] ben toirbigen 
boc= II torum [sie] 3Rartinum 2ut« |I tl^er 9lugufiiner qu || ^uittenbergt 
ge» II mad^t. j" S)arunter ein ^olafd^nitt. 2ßit Xiteteinfaffung. 4 ÄWtter 
in Quart, le^te Seite leer. 91m Cnbe: „% @ebrud(t ju Säreflato burd^ 
Slbam S)^on. 1519. ||'' 

Üttel^olafd^mtt: Sl^ftuS mit ber Stegedfo^ne, im ^intergtunbe ba§ offene 
(Krab. 

T. ,,6^n ©ermon öon bem ^blaS önb || gnabe, burd^ ben toirbtgen 3)octorem 
3Rartinum || Sutl^er Sfugufiiner au SBittemburg, || gemad^t. || [^olafd^nitt] || 
^ ©etrudtt au Se^pBgl burc^ SäJoIffgang ©todtcl. 1520. !|" litelrüdtfeite 
bebrudft. 4 »Ifttter in Quart, le^ted Slatt leer. 
£ite(l^o(afci^nitt: ($tn äOatbmenfd^, ber ein äBappen ffilt. 

U. „6in ©ermon öon bem Slblafa || önb gnabe: burd^ ben mirbi- 1| gen boctom 
^artinum || fintier 3luguftiner || Wittenberg || gemacht. Ij" Xitelrüdtfeite 
bebrudft. 4 Slätter in Quart, le|te ©eite leer, «m 6nbe: „c @e- 
tnidtt 9lad^ gl^rtfti geburt || 2K. 66666. ön im .yy. 3ar.||" 
äBot)( ^xud t>on Slörg 9{ab(er in ^ugdburg. 

V. „9lin ©ermon öon bem 9lblafa || tmnb gnabe, burc^ ben t)irbi= \\ gen S)octom 
^artinum || Sutl^er 9luguftiner || toittenberg ge= || mad^t. |j" Xitelrüdtfeite 
bebrudft. 4 SBlätter in Quart, Ic^te ©eitc leer. Wm 6nbe: „c ®e« 

brudft 9lad^ ^xi^ti geburt || 3Jl. 2). önb im .jj. 3ar. ||" 

Jliä)i ein ^xitd t)on 3obft (Uutfned^t in ^lürnberg, toie SBeUer 3lx. 1544 
annimmt, fonbem t)ermutl^ltd^ bon 3örg ^^oblet in ^ugSburg. 

W. „6^n ©ermon üon bem 9lblad || bn gnab. burd^ ben SBirbige || SJoctore 
SJtartinü ßutl^er || Slugufliner cau SBit» || tcnbergl. || (St)n gfre^l^e^t be« 
©ermond || 93ebftlid^en Slblad bn gnab be« || langenb Soct. Wartini 
Sutl^er II mibber bte Vorlegung, fao aur || fd^mad^ fein, önb beffel« || ben 
©ermö ertid^tct. |" 12 »lätter in Quart, le^ted »latt leer, «m ßnbe: 
„@ebrudft qu SBittenbergf. || nad^ 6]^rift geburt Xaufent Sfunff^unbert || 
ünb 3^cn|igften iar. " 

^rucf Don 3ol^nn ^rünenbetg in äOittenberg. 

6inen S)rudt öom 3al^r 1517, nad^ bem biel Sfragen« in ber geleierten SOBelt 
getoefen, giebt eÄ nid^t. SBir ^aben bie beiben älteften SDBittenberger Sludgabea 
öorangeftellt unb l^olten A filr frül^er erfd^tenen aU B : im lejt finb fie in Qrt^o^ 
gropl^ie unb 3nter))un{tion aiemlid^, fonft aber unerl^eblid^ berfd^ieben. 9luf A un 




■» ^ 



244 ^n ©etmon Don %h\afi uitb ^ttobe. 1517. 

@3unt dritten. 2)ie gnugtl^uung h)itt tottfttx gete^let t)nn bre^ te^l, baS 
ift, S9cctcn, öaften, altnu^en, olfo, bo§ Beeten begte^ff olletle^ toettf ber feelen 
e^gen, aU Ie§en, tid^ten, Igoren gottiS toort, :prebtgen, leeren unb ber gle^d^en. 
SBoften begre^ff allerlei toerrf ber caftc^ung fe^nS fle^fd^S, aU toad^n, erbeuten, 
l^art loger, derber jc. 2llmu§en begreift allerlei gute totxd ber lieb unb 5 
bamtl^etltdEe^t gegen ben nel^ften. 

Sjunt t)ietben 3ft be^ ^^n aQen ungejtoe^ff elt , baS ber oblaS l^^nn 
n^m:pt bie felben totxd ber gnugtl^uung, t)or bie funb fci^ulbig |ut^un obber 
auff gefe|t , bann ^0 er bie felben totxd f olt aQ l(t)n n^enten, blieb nici^tS gute^ 
nt^er ha, ba^^ h)ir t^un ntod^tenn. lu 

gjum funfften 3fft be^ fielen getoeft e^n gro§e unb nod^ unbefci^lolene 
opin^, ob ber oblo^ oud^ ettooS ntel^r l^^nnel^nte, bann fuld^e auff gelegte gute 
toerdC, ne^mlid^, ob er aud^ bie ptt)m, bie gottlid^ gered^tigte^t Dor bie funbe 
furbert, obnel^me. 

ßjunt @ed^ften Sa^ id^ ^l^re opin^ unt)ortDorfen auff boS ntol. S)a§ 15 
fog iä), bog man oug ferner fd^rifft betoeren lann, bo£f@ gotlid^ gered^tigle^t 
ettoo^ :pe^nn obber gnugtl^uung begere obber forbere t>on beut funber, bann 
otte^n fe^ne l^er^lid^e unb toore reto obber beferung, mit Dorfo^, ^^nfurber 
boSS @reu| 6^rifti ^u trogenn unnb bie obgenonten totxd (oud^ t)on niemont 
|ff. w^3i. auff gefe|t) ^u üben, bann §0 fprid^t er burd^ ©jed^ie: SSon fid§ ber funber ao 
befeert, unnb tl^ut red^t, §0 toil id^ ferner funb nit mel^r gebenden. 3ltem 
olfo ^ott er felbö oll bie obfolöirt, SJlario 5Kagbalena, btn gid^t^jrud^tigen, 
bie eebred^er^nne jc. Unb mod^t tool gerne Igoren, toer bo8 onberS betoeren 
foU, unongefel^n boS ettlid^ boctore^ go boud^t l^ott. 

@3um @iebenben. S)add f^nbet man tooU, bod got etlid^ nod^ ferner 25 
w.89,81-84. gered^titfe^t flroffet, ober burd^ pe^ne bringt ju ber reto, toie ^m 88. pS. ©jo 
f e^n l^nbere toerben f unbigen, toitt ii^ mit ber rutl^en ^l^re funbe l^e^mf ud^n, 
ober bod§ me^nn borm]^er|ide^t nit öon ^l^nn toenben. Slber bi§e pe^ne ftcet 
^nn niemonbS getoolt nod| |u lo^en, bonn oUe^n gottiS. [a er toxVi fte nit 
lo^en, funber öorfprid^t, er tooVi fie ouff legen. so 

ßjum Sld^ten. i)er l^olben, go !onn man ber felben gebundten |)e^n 
fernen nomen gebenn, tott)^ aud§ niemont, toai fie ift, go fie bi^e ftroff nit 
ift, oud§ bie guten obgenonten toertf nit ift. 

@3um 9leunben @og iä), ob bit @^riftenlid^e fird§ nod^ l^ut befd^lug 
unnb ou^ ercleret, bo^S ber obloS mel^r, bonn bie totxd ber gnugtl^uung l^^n 
neme, §0 toere e^ bcnnod^t toufentmol beffer, bo8 !e^n ßl^riften menfd^ bea 
obloS lofeett obber begeret, funbernn boSS fie lieber bie toerdC treten unnb bie 
:pe^n litten, bonn ber oblod nit onberft ift nod^ mog toerben, bann nad^^ 
lo^ung gutter toerd unb l^e^lfomer ptifn, bie mon biUid^er folt ertoelen banne: 
t)orlo|en, toie toole ettlid^ ber netoen prebiger 3toe^erle^ ptt^nt erfunben, 2Jlebi===^ 



4 fiegrel^ff AB 8 gnugt^ung AB 23 bemetten AB 35 t9td A gnugt^ung B^ 




246 ^^n Setmon t)on Vblaf^ unb ^uabe. 1517. 

atmen geben, h)iltu cttooS g^^^n. SOBan eö ober bal^^n lumpt, baS niemonb 
ijnn be^ncr ftab mcl^r tfl, ber l^ulff bebatff (bog ob got toitt n^mcr gcfd^^n 
fall) ban faitu geben, %o hu teilt, ju ben fird^en, oltetn, fd^mtul, lild^, bie 
^n beiner ftab fe^n. Unb toen ba8 aud^ nu nit mt)er not tft, bann oller 
erft, §0 bu toilt, magftu geben ju bem gebetob^ ©. 5Peter8 abber anbertoo. * 
%nä) foltu bennod^ nit baö§ umb abloä toitten tl^un. bann f onct 5Poul fprid^t : 
i.xtm.5,8.2Bcr fe^n t)au§geno§en nit tool tt)ut, ift !e^n ßl^riften unb etger bann c^n 
t)e^be. unb l^olt barfur fte^, toer b^r anberS fogt, ber öorfurt bid^ abber fud^t 
t)ijt be^n feel ^n bequem SSeuteU, unb funb er t^f^^ig bar^nne, bog toer ^m 
lieber bann all feelen. i« 

©jo fprid^ftu: ©30 toirb id^ nljmer mcl^r oblosf lofeen. ?lnttoort iä): bog 
l^ab id^ fd^on oben gefagt, ba§ me^n toitt, begirbe, bitt unb rob tft, ba8 nic= 
manb ablag lo§e, la% bie faulen unnb fd^leff erigen ßl^riften abloS lo^en, 
gang bu für bid^. 

gjum fiben^el^enben. S)er oblag ift nid^t geboten, oud^ nid^t geraten, 15 
funbemn öon ber binger ^ott, bie |u gelogen unb erleubt toerben: borumb tft 
eg nit t\)n toerd beg gel^orfomg, oud^ nit öorbinftlid^ , funbernn e^n au§|ug 
beg gel^orfomg. 3)arumb toie tool man niemont toeren foU, ben ju lo§en, fjo 
folt man bod^ otte ßl^riften bortjon ^il^en unb |u ben toerrfen unb :pe^nen, bie 
bo nod^gelofeen, re^^en unb fterdCenn. 20 

ßjum ocd^t^el^enben. Slb bie feelen oufj bem fegfctor gebogen toerben 
burd^ ben oblog, toe^ß ^^ ^it, unb gleub bog oud^ nod^ nid^t, tote tool bogg 
ettlid^ neto boctoreg fogen: ober ift \)tin unmuglid^ |ubetocren, oud^ l^ott cg 
bie lird^e nod^ nit befd^loffen. borumb ^u mel^rer fid^erl)e^t, öitt bcffer ift cg, 
bogg bu öor fie felbft bitteft unb toirdeft, bann bifj ift betoerter unb ift 25 
getoifj. 

6jum 5hun|e]^enben. 3fn biffcn puncten l^ob id^ nit ^toe^ffcl, unb finb 
gnugfom ^n ber fd^rifft gegrunb. S)orumb folt ^r oud^ tttinn |toe^ffett l^oben, 
unnb loft boctoreg ©d^olofticog fd^olofticog fe^n, fte fe^n ottfontpt nit gnug 
mit ^^ren opinien, bog fie eine prcbiget befeftigenn folten. 3« 

gjum ^toen^igften. 3lb ettlid^ mid^ nu tool e^nen Ic|er fd^eltenn, ben 
fuld^ toor^e^t fecr fd^eblid^ ift ^m loften, ©30 od^t id^ bod^ fuld^ geplcnc nit 
grofj, f^ntemol bog nit tl^un, bann ettlid^ finfter gel^^rne, bie bie SSiblien nie 
gerod^en, bie ß^riftenlid^e lerer nie gelegen, ^l^r c^gen lerer nie öorftonbcn, 
funbern t)n \)i)xm lod^ereten unb ^uriffen opinien öil no^ öortoefen. bonn a- 
l^etten fie bie öorftonbenn, fjo toiften fie, bogg fie niemont foltenn leftetnn 
unt)or]^ort unnb unubertounben : bod^ gott geb ^l^n unb ung red^tenn f^nn. 
?lmen. 



23 ^ulbekoeteen AB 





248 ^< ^)t ftfUteunQ bet ^el^ (Gebote. 1518. 

gform bcd ©laubensj" unb „einer furzen gfotm be«i XJatcrunfetÄ" öerbunben 1520 
l^eraudgegeben. ^ietnad^ ift unfer Xitel gebilbet. 

^(upQig ift nun bie burd^gdngige SSerfd^iebenl^eit in ber 9(norbnung beä 
Stoffes bei ©üttel einerfcitö unb in bcn ßin^etauSgaben anbrerfeitS. Sutl^er giebt 
il^n in l^öd^ft einfädlet Xl^eilung : bie ^el^n ©ebote mit CrfldrunQ, il^rc Übertretung, 
il^re ßrfüHung unb Sefd^lufe ber ©ebote. S3ei ©üttel folgt auf cinanber ber aQ3ort= 
taut mit ßrflärung, bie Übertretung unb bie grfüHung ber einzelnen ©ebote ; in ben 
anbern S)ru(fen aber »erben aHe ©ebote crp il^em SQäortlaute unb il^rer ©rftdrung 
nad^, bann il^rer Übertretung nad^, enblid^ il^rer ©rfüEung nad^ gegeben: ber Se« 
fd^Iug ftnbet ftd^ tl^eitö nid^t, tl^ilif für^er, tl^eild länger. S)ied toerben mir nur 
aud ber Sefd^affcnl^cit ber Urfd^rift erflären ttnncn, bercn 9lcfonftruftion mir in 
folgenber Tabelle anbeuten. 



Die^el^n^ebote. Übertretung bet ^el^n Gebote. ^ drfüllungber ^e^n Gebote. ^ 

^üd etftc öebot. 3)ie Übertretung ht% crflen Öcbotd. ^ ^ic erfüHung bcö crften Öebots. S 

^iid anbre ^ebot. ^ Xte Übertretung be^ anbern 0ebot^. J^ ^ie ^füQung be<^ anbern &ebot^. ;S g 

^ad britte (^bot. J Sie Übertretung bed britten (^ebotd. ^ß Sie (Erfüllung bed brüten (^bot^. ^^ 

Sad tnerte d^thoL ^ Sie Übertretung bed titerten (^ebotd. *^&- Sie (^füttung bed t)ierten ^ebotd. ^ g 

Sag fünf te Öebot. "^ Sie Übertretung be« fünften ©ebotö. g"«^ Sie (Erfüllung bed fünften ®ebot^. J'| 

Sad fetJ^te &tM. ^ Sie Übertretung bee fed^öten ^ebotd. ^ ^ Sie ^füllung bed fechten @cbot^. ^ g 

SaSftebentcÖebot. o Sie Übertretung beg fiebenten (l^ebotd. .^^ Sie (Erfüllung bcdfiebenten®ebotd. "^M^ 

Sag ad^te <^ebot. B Sie Übertretung bed ad^ten @ebot^. 'S g Sic (Erfüllung M ad^ten Gebots. ^|^ 

Sad neunte ^ebot. Sie Übertretung bes neunten 6(ebotd. ^ Sie Erfüllung beö neunten dieboti». ^ 

Sag ^el^nte ^ebot. Sie Übertretung hti ^t^nitn @ebot^. S Sie Erfüllung bed a^^^^ten &ebot4. S 

ftnt^tt Hcfd^lMl b(t sc^a (Setttc. 

©prid^t ei^rifluö felber k. Sie fünf ©innc toerbcn eingefd^loffen k. 5Jler!, ce ift ein großer 3rrt^um zc. 

NB. IBet ber „Übertretung ber jel^n Gebote' mug nod^ bon unten nad^ oben gebrudtt gebadet toerben: 

i,€etn fetbfl eigen Siebe unb ^otted unb be^ 9läd^flen liBerad^tung nimmt @ott, baö fein ift, unb ent^ie^t 
t^m, toaS i"^ ift, nimmt bem 9läd^ften, baS fein ift, unb entbeut t^m nid^t, bad il^r ift', 

bei ber „^füttung ber ^el^n Gebote*: 

,,Sie Siebe Sottet unb hti 9läd^ften unb fein felbft !iBerad^tung entölt fiä) ber &üter unb 9^amen 
(Slotted unb entbeut i^m il^r blogeg 9lid^td, entl^lt f\ä) ber (^üter beS 9Md^ften unb entbietet ttfm bod 

3^e unb fid^ fclbft.- 

^uSgaben. 

A. „S)ie jel^en gepot got« || teS. mit einer lur^en aufelegung || jrcr crfuHung 

t)nb t)bertretüg. || t)on S)octor ^artinud £u> |{ tl^er 3(ugufliner gemad^t ||" 
4 »latter in Cuart, Ie|te ©eite leer. 
Srudt tjon 3obft Öutrned^t in ^flümbcrg. 

B. „S)ie ael^cn gcpot got« || teS. mit einer fur|en aufelegüg jrer || crfuDung 

önb Übertretung, bon || S)octor 9JtartinuS Sutl^er || Äuguftiner gemad^t. ||" 
4 93Ifttter in £uart, le^te ©eite leer. 

Srudt t)on 3obfl 4(ut!ned^t in 9lümbetg, nid|t tion Slbam $etti in 93afe!^ 
tote äBettet 9lr. 1530 meint. 



250 ^ne fut^ Stflätung bet ^e^n (Gebote. 1518. 

2Borteu: ,,^Ifo leieren bie Gebote/' (Gruppe A k. lägt oUe Seitenfd^rtften tueg, 
auä) bell „furzen ^efd^Iu^'S unb giebt bann ben Xc^t jeber ß^olonne \>on oben 
nad^ unten. Äl^nlid^ öerfäl^rt Qixuppc F ic, l^at aber, toenngleid^ in einiger Ser» 
toirrung, ben gefamniten lejt aufgenommen. 

S(uf ©ruppe F ac. gel^t nun unter ben ©ammeltoerfen Sutl^erfd^er ©d^riften 
prüd bie «umgäbe eidleben Z^, I »l 21»-23^ SUtenburg VIII ©. 894-896. 
g^ipaig IV ©. 86-89. 2Batd& III @p. 1996-2005. 9lur bie «rianger »b. XXXVI 
©. 146—154 l^t toieber einen ßin^elbrud ^u ©runbe gelegt unb ^toar A, ^nx 
ßrgänijung aber bie ßisflebener Sludgabe l^inpge^ogen, an einer ©tettc mit eigener 
unrid^tiger Sonjettur. 

S3ei ber fonberbaren SSefd^affenl^eit ber ausgaben muffen toir öon einer 5Jtit= 
tl^eilung ber 2lbtt?eid^ungen im einzelnen abfeilen; toir l^aben fic für unferen Icjt 
fo weit toie möglid^ bead^tet, berüdCfid^tigt aud^ einen SBittenberger S)rudt ber 
„furzen fjorm ber jel^n ©ebote" k. öon 1520 unb ben ©toff fo ju orbnen gefud^t, 
bafe er mel^r alä bidl^er ber oben entworfenen labeße entfprid^i 3für bie ©d^rcib= 
toeife l^aben toir meiftenä ßaöpar ©ütteld ©d^rift unb ben ßiölebener SEl^eil au 
©runbe gelegt, toeil fie ber fiutl^erfd^en Strt am näd^ften fommen, obgleid^ in 
jener ber l^dupge ©ebraud^ bed 1^ auffällt unb abflögt; nur l^öd^ft feiten ifl ber 
Klärung bed ©inned Wegen bat)on abgeWid^en, bie großen Stnfangdbud^ftaben aber 
finb ber ©leid^mä^igfeit wegen bidweilen in Heine umgefe^t. 



Das erftc gcbotl). 
^u falt ntd^t anbete gotter l^a&eti. 

6incn got l^aben, bo§ ift einen l^abcn, t)on bem er fid^ botftd^t, in allem 
gut^cn gcforbcrt, in aöem bofjcn ge^olffen tocrbcn, baS teil ber einige toarer 
flot fclbft fein, unb aud^ ift. 

!I)a£f anber gebot^. 

^11 falt bett naj^tnen gotte^ betne^ gerren nicgt unnutj antjigen. 

2)ann gottcS nol^mcn fein aud^ bicfje, toarl^c^t, gutig!eit, crafft, unb 
oUeS gütigen nahmen ift fein namen, b^c fal ^m felb n^manbt atofd^reiben. 

S)aS btttte gebotl^. 

^u falt ben fetlrtag gegligen* 

D^e befte fe^r tft, bad bie fel^l mit allem tl^un beffelben tagS bed gi 
ßtic. 1, 53. toattl^, ber bo erfuttet bie l^ungctigcn unb lebigen mit gütigem, ßuc. i. bau 
fe^et baS l^cift lebig fein. 




f 



252 <^ne lux^t Srüärung bet ael^it (S^ebote. 1518. 



/^ 



Übertretung ber ^e^en geBot> 

Die Übertretung be§ crften gelbotä. 

SBer in feiner toibertoertileit |ctoBcre^, fd^h)or| lunft, teuffcte bunbt= 
gnofen fud^t. 2Ber brieff, ^id^cn, Ireutl^cr, toortl^cr, fegen unb bcö glcid^n 
gebrandet. SQßer tDunfd^ruten , fd^Q| 6ef d^tuerung , criftaUen fel^n, mantl^el ^ 
fol^ren, mild^ftelen übet. äSkr fein toetgl unnb leben nad^ ertoel^leten tagen, 
l^^ntelfj^eic^en unb ber toeiffagern bundEen rid^tet. äBer fid^ felb, fein fid^, 
l^auf j, linber unb allerlei gut öor h)olffen, e^f jen, fetoer, toaffer, fd^aben mit 
ertid^ten gebetl^en fegenet unb befd^U)ert. SBer fein unglurf unb toibertoertig!eit 
bem tcuffel ober bofen menfd^en 3h) fd^reibt, unb nit mit liebe unb lob al§ ^^ 
bofj unnb gut t)on got aUeine auffn^mpt unb ^m toiber l^e^m tregt mit 
bandCfagen unb toiUiger gelafenl^eit. äBer got t)orfud^t unnb ^n unnötige 
ferlifeit leibä ober fel^el fid^ gibt. 3Q3er in feiner frol^müeit, Dorftonbt ober 
anbcrn geiftlid^en gaben l^offertig ift. SBer got unb bic l^ciligen mit öorgeffen 
ber fel^elen notl^ nul^r umb |eitlid^ nu^ toiUen eieret. ^^ 

S)^e ubertretunge beä anbern gebotS.. 

SBer ane notl^ ober aud getoonl^eit Icid^tlid^ fd^toeret. SBer falfd^en e^bt 

fd^toeret, ober aud§ fein gelubbc brid^t. SSer ubeltl^un gelobt)^ ober fd^toert. 

SBer mit gottcö namen findet. 3Dßec nerrifd^ fabeln öon got fd^too^t unnb bie 

toort ber gefd^ricfft leid^tfertig borleret. 9Ber gotteä namen nit anrufft in » 

feiner loibertocrtifcit unb nit gebenebeit in lieb unnb fe^b, in gludE unb 

ungludC. 3Q3er ru^m unb crc unb nomen fud^t bon feiner fromilcit, toeifj= 

l^eit ac. 3Q3er gotteä namen anrufft falfd^lid^ aU bie Ie|er unnb äffe l^offertigen 

l^e^ligen. 

S)^e ubertretunge beS brttten gebotS. 

SBer f reffen, fauffen, ft)ilen, tan|cn, mufjgang, unfeufd^eit treibt. 
2öcr faull^eit, ampt gotteS öorfd^laff en , öorfeumen, fpaciren, unnu| fd^h)a|en 
übet. 2Ber an funbere notl^ arbeit unb l)anbelet. SBer nit betl)ct, nid^t 
ßl^rifti leiben bebendCt, nid^t fein funbe beretol^et unb gnabe begert, alfo nul^r 
mit derber, effen unb geberben eufferlid^ fe^^ret. 

S)^e ubertretunge be^ öierben gebotS. 

93ßer fid^ armutl^S, gebred^enS, öorad^tunge ferner elbem fd^emet. SBeiP 
^nenn nit ^re notturfft mit fpeifj unb Herber öorforgt. S3iff mel^r toer ^nn^ 
f[ud^t, fd^led^t, nad^rebct, l^affjet unnb ungel^orfam ift. SBer nit Don l^et^en-^ 
grod t)on ^n l^altet umb gotti^ geboten toiffen. SBer bie gebot ber d^rifUid^n^ 
fird^n nit l^altet mit faften, fe^ren jc. SBer briefter ftanbt unel^ret, nad^ 
rebet unb beleibigt. 3Dßer feine l^ern unb überlebt nid^t eieret, tretoe unb Qt^ 




256 ^ne furae (Klärung bei ael^n Gebote. 1518. 

i.(ior.ii,28. S)ag tneinet aud^ Jßauluö f:ptc(i§enb: 6tn icglid^ct 3Ilcnf(i§ prüfe ftd^ fcIBä, 
unb cffc bann öon biefctn Brot. S)ct :pTufct aber fid^ felbä red^t, ber cin§ 
anbem übel öergift unb nid^t rid^tet, fonbem fid^ felbä empfinbet, baS er arbeitet 
unb befd^toeret ift mit öil funben unb gebred^en, unb alfo begirig toirb ber 
gnab unb t)ulff ß^rifti, baS ift btc aller ebleft unb nel^cft bereitung jum u 
©acrament, benn ate ©. Sluguftinug fagt: S)ie f:peiä fud^t nid^t mel^r, benn 
ein l^ungerige lebige @eel, fleud^t aud^ nid^t, benn bie ba fat finb unb l^offerttg, 
bie fid^ untemanber rid^ten unb bantnen, alö bie tl^eten, ju ben ber 5äi|)oftel 
biefe toort fd^reibt. S)enn foU ber Slpoflel un§ in biefen toorten auffgclegt 
l^aben, ba§ toir erlunben folten unS felbg, bi3 \>o^ toxi getoiä toeren, ob toir lu 
on tobfunb tüeren, l^et er un§ unntuglid^ bing auff geleget, unb atte \ax(Ofi be= 
raubet beS l^eilfamen ©acrantentS. 2)arumb ifl genug, ba8 bu nid^t toiffeft 
ein tobfunb getoiffcr, grober toeiS ober getoiffeä furfo|8 jur tobfunb, ba§ 
t)inberftettig befil^ in bie gnob gotteS, unb lafg beinen glauben bein reinig= 
tcit fein, fo biflu getoifg. is 



^ 
f 



258 Instnictio pro confesaione peccatoram. 1518. 



Decem precepta. 



Praeeeptum I. 

Non habebts Deos altenos. 

Deum hal)ere est talem aliquoin hal)ere, a quo eonfidas te adiiiv^ari in 
Omnibus nialin et ])ro.sperari in oninibus lH>ui8. QuckI eimi non nini units '> 
veni« Deu8 faeere ponsit, a oullo alio est expetendiun. Ipse enim est et 
vult esse talis, id est Dens. 

n. 

Non a88ume8 nomen Domini Dei tat tu yanani. 

Nomen Dei est lK>nitas, iustieia, sanetitas, veritas, virtus, sapientia, et lu 
omne quod nominari potest, Quia solus est omnia et solus voeatur oiunia. 

III. 

Memento, nt diem sabbati sanettflceR. 

Sabbatum requies vel vacantia dieitiu-, quae optima est ea, qua homo 
ßuc. I, is.seipBo vacuus velut mendicus et pauper expeetat eum, qui esurientes implet 15 
bonis et divites dimittit inanes. 

IUI. 

Honora patrem taani et niatreiu taam. 

Honor ultra amorem etiam honorem vi n^verentiam includit. Insuper 
opus et veritatem honoris hie intelligi vult DomiiuL^, ut patet in Euangelio. j 
Parentes enim et maiores Dominus suo loeo eonstituit et viearios suos 
haberi mandavit. 

V. 

Non ocetdefl. 

Non enim tantum ille ooeidit c|ui infert, sed etiam qui non aufert mortem 
Unde B. Augustinus: Pasee esurientem, si non pavisti oeeidisti. 

VI. 
Non nioeehaberi». 

Pessimum vieium adulterii nominavit, ut totam libidinem in or 
differentia sua foedam et malam ostendat, ex qua tam magiumi malum V6 



1 Decem precepU fe^lt A 2 Primum praeeeptum B, unb {0 eittfpTedieilb Y 

8ecuudum praeeeptum tc. 



/ 



260 Instructio pro confessione peccatorum. 1518. 

Qui adversitate« siias diabolo vel malis hominibus odiose attribiiunt. 

Qui non credunt omnia bona sibi venire a Deo .solo. 

Qui non .s])erant in omnibiis nialis iuvari a solo Deo^ qui omnia potest, 
novit, vult solus. 

Qui non refennit in soluin Deum dulci conle et cum lande omnia sua & 
sive bona sive mala. 

Qui etiam 8auctoi*um (|Uoriuidam superstieiosam eulturam, negleeta 
Salute animae^ pro sola temporali swuritato exere(Mit. 

Genei'aliter. 

Qui c;reaturain quaineuuc|ue timeut et amant plus quam Deum. i 

Qui sibi placent av su))erbiunt in iusticia, sapientia aut quaomique 
virtute et bonitate. 

IT. 

Qui iurant ex mala oonsuetudine et sine causa. 

Qui iurant mendaciter aut vovent mala aut bona vota violant. 

Qui maledieunt etiam in nomine Domini. 

Qui in scurrilibus fabulis iocantur in nomen Domini et in scripturae verba. 

Qui in adversis non invocant nomen Donn'ni, noc in pros|>eris InMiedi- 
cunt et gratias agunt. 

Qui iactant et vane jj^loriantur d(» bonis Dei et gloriam quenint apud 
homiues. 

IIT. 

Qui ludis, choreis, crapulis, ebrietatibus o<'io(jue vacant vel etiam 
libidini turpibusque ojK»ribus. 

Qui spec'taculis, fabulis, discursibus serviunt. 

Qui diviua officia sine causa omittunt, praecipue verbimi Dei. 

Qui contra Ecclesiae ]>raeceptum labomut et negociantur sine neeessitate. 

Qui ficte sabbatissant , tantum in victu et amictu, sine fructu intemi 
hominis. 

niT. 

Qui parentum suonim infirmitatem, paupertatem, ignobilitatem et humili- 
tatem quameunque erul)escunt. 

Qui neoessitati eomm non serviunt. 

Ciui eomm iussis non obe<liunt et ad iracundiam eos~provo<»ant, vel 
etiam percutiunt vel detrahunt. 

Qui non sublimit<T de eis propter Deum sentiunt. 

Qui Ecclesiae praeceptis non ol)ediunt et sacerdotium eins non honorant. — 



2 B fügt ^itau: qui omnia potent, novit, vult aolus, Iftfit e3 ober 3- ^ ^^^ 17 Q 

in scurrilibus fabulis iocantur in nomen Domini fe^t in B unb bie SBorte et in scriptu 
verba fd^tiegeit fid^ ol^ne Sinn an ben t)OT^Tge^nben ®a^ 




^ 



262 Instructio pro conflesBione peccatornm. 1518. 

Qui perniciose nientitur. 

Qui acliilatiir. 

Qui ent siiHiirro aut bilingiiis. 

Qui pat^eni turbat et discordias seuiiuat. 

Qui proximi vitani, verha et opera siiiistre iuteq)retatur. ^ 

Qui eiunniodi })esHiiiiais linguas libenter audit et adiuvat. 

Qui proximiuii suuni non defeudit nee |)e88inü.s intis linguin resistit. 

IX. et X. 

Haee duo praecepta ex|K)nunt praeeedentia neo ]>ertinent ad coiife^Hioneni, 
Cum de peccato fomitis invincibilin in hac vita prat»t'ipiant , ut AiK>stoluK lo 
oJj's'jjRoni. 7. Quod nolo nialuui, hoc fiieio, f^t Gala. T). Caro «Micupineit adversun 
Bpiritum. Nemo erjjo sine coneupißccntia et avaricia perfecte niundii8 ent in 
hac vita. 

» 

Facile ita({ue patet, quoniodo qiiinque seuHUs in ßexto potiK8imuni prae- 

eept4) inchidantur, aliquando et in (]uinto, Sex o|H»ra nüsericoixliae in quinto u 

et septinio, Septem })eccata mortalia, Superbia in primo et secundo, Luxuria 

in sextOy Ira, Invidia in quinto, Gula in nexto, Aoedia in tertio, imo in 

Omnibus simul. 

Aliena quoque peccata in singulin praeceptis nunt, quia |>ote8t iusHU, 
consilioy auxilio iieri, quod proprio o])ere non fit contra ningida niandata. 20 

Frustra quoc|ue peccata clamantia seu nuita seorsim nominantur, cum 
sint in quinto, sexto, »eptimo. 

Item Septem dona spiritus et octo l>eatitudines sine aiusa etiam addu- 
cuntur, Similiter et saeramenta septem. 

Sex autem peccata in Spirituin sanetum contni prinium praeceptum 

8imt, quia contra fidem, sjKmi, charitatem. Seil subtilioni sunt, quam ut 

sinipliciores fatigandi sint eonuu cognitione, multo minus confessione, \\i simt 

Obstinat io J . /. i Desixiratio J 

, . I contra ndem. ^ ^ . [ contra si>em. 

Impugnatio ) Praesumj>tio ) '■ 

Finalis impoenitentia | ^ i .. . t^ • . 

, ., . *^ ^ ^. I contra charitatem Dei et iiroxuui. 

Invidentia fratemae gratiae ) '■ 

Amor sui usque ad contenq>timi Dei et pri>ximi. 

Rapina renmi et nominum dei et suiipsius subtractio. 

Usurpatio rerum proximi et subtractio suanim. 




8 IX. et X. fe^U in A unb B; tutt \^Un tni]pxtäitnh bec gorm bed folgenbcit 6 
Doti bet (SrfüUunfi bct (Gebote eS gefegt 9~ia fc^lt ^icc in A unb K ^»if^en i:' 

14 ]^at A bad fd^on unter bcm erften ^bfd^nttt gegebene Compendium decem Praecepf 
17 Accidia B 19 Alia quoque B 21 seorHuni U 32-34 ^iefe brei ^eile 

in A an bet 6eite bcd toorftel^nbcn 9lbf4nitt8 entlang gebtudt: in B l^ttfd^t l^iet 9em 
83 dei fe^U A 



^tx)ti beutft^e gafteiH^rebigtcn 

tton 1518* 



^u bcr f?faftcit,^cit 1518 bcl^anbcltc Sutl^er Witttood^d unb ^ettagd bor ber 
©emeinbc bic ]^crfömin(id)eu ^erifopcn. 3"^^i l^i^f^t ]c\ntx ^rebtgten pnb und 
bcutfd^ crl^altcn geblieben unb auerft toeröffentlid^t in bem fog. ^aHifd^en Il^eil 
feiner SEBerfe, beffen litel, t^eilg fd^tpar^, tl^eitö rotl^ gebrudtt, alfo tautet: 

„2)eö g^rtüirbigen .^errn, || S). 5Jlartini || Cutl^eri || Sudler, ©d^rtfftcn önb 
^vebigten, || SBeld^e || 3n ben SBittembergif d^en , ^l^enifd^en t)nb &^ 
tebi= II fc^en leiten, Äird^en, ünb .OauSpoftiHen, aud^ iule|t bor biefem || 
angegangenen ^jdbenburgifd^en lomid, nid^t ^u finben, bnb bod^ bou 
bem ten?ren || ^Jlan ®Ctteg ^um teil in 2)rudE audgangen, bnb fonfl 
gcfd^rieben j] ünb geprebigt n?orben finb. || ?Jlit einer Sorrebe jj ^crm 
.lOH. FRANCISGl BUDDEI, P. P. || (4 feilen) || [.g>otafd^nitt] || ^He, 
itn .Oer^ogtf)uni "»JJtagbeburg. 1| 3u finben bet) Sol^ann ©ottfricb Äengcm 
a3u^f)änblern bafelbft. Anno MDGCii. ||" 3fn gfolio. Herausgeber 
n?ar Sol^ann ©ottfrieb ^eibler ^u ^aHe. 

.^^ier finbct fic^ bie erfte bcvfclben, bie 3Jlitttt?od; nad^ Sätare, 17. Wdx^, 
gel^alten, S. 110— ll;i, bic anberc boyi barauf folgenben J^reitage ©. 113-116. 
mgebrucft finb fie bann in bcr Scipaiger «uög. XII ©. 614-617 unb S. 618-620, 
bei Sßaid) XII Sp. 1700 1711 unb 1712-1721, fotuie in ber grtanger «u^. _ 
1. Slufl. »b. XViil e. 196-205 nad^ aßald^, 2, 9(ufl. «b. XVI S. 3 - 11 
unb ©. 12 — 18 nad) bem erften 3)rurf. 5lBir geben ben Seyt nad^ bem ^aHifd^ei^- 
2]^ei(, n?o am 'Kanbe Dermerft ift, bag er anä bem Autograplion manuscriptun^ ^s^^i 
genommen, baö 3. Ö. ^eibler befcffen: mo h?ir abtt?eid^en, Wirb unten StihUx^^r—^^ 
SeSart mitget^eiU. ^u bcmcrfcn ift nodö, bafe ^»^eibler mand^mat jttammern gefc^"j=^=^t 
l^at, wo fie bem Sinne nac^ nid^t am Crte finb; er fd^eint bamit anbeuten ^u 

ttJoUen, ba§ er eine in bcr .^anbfd^rift befinblid^e 8üde fo aufgefüllt: Wir mct^^ _ -^en 
fold^e Stellen an. 



268 3^^t bfutfd^e O^ftenpYebtgten üon 1518. 

unb Betrübnis, lunft unb torI)cit, tüciöljeit unb nartl^eit, fromfcit unb boö^cit, 
unb tüic baö mag gcnaiit tücrbcn, frumb unb ^ä)ltä)t, ^od^ unb nibet ac. 

Unb biö ift nid^t on ni^aä), baö (öott tüil alfo burd^ jcinc unauäfpred^= 
lid^c n)ei»I)cit ba& icgimcnt bct l^offcrtigcn unb fingen l^eruibet tocrffen. 2)ct= 
f)al6en ^ab ein iglid^cr ad^t, bcr mit biefen gaben t)iel ober tDenig begabt fc^, ^ 
baö er fidf) hct) leibe nid^t anfet)c, fonbern feinen Stcl^ftcn, bet bie gäbe nid^t 
I)at , ®o h)irb er fpret^en : %ij lieber @ott , iä) bin gelcrt ober front jc, 3lber 
für ©Ott bin id^ ungelert unb t)ol funbe, toie biefer mein bruber ift, unb bcnn 
toirb fid^ ber ^tenf(^ red^t finben, toie er in im felber gefd^idt ift. "Sknn e^ 
ift ein geh)iffe Siegel t)on @ott au2fgefa|t: SlHeS, toaö l^ocl^ ift unb erlebt bc^ >« 
3fj. ii,3.4.ben leuten, baö ift unad^tfam unb ein gretocl be^ ©ott. (SfatoS fd^teibt: 
©Ott rid^tet nid^t nad^ bem angefid^t ber äugen ober nad^ bem gel^or bet 
ol^ren, fonbern ein geredet gerid^t toirb er fpred^n. 06 er fQßen folt, ©in 
•flieufd^, nad^ bem er ein ^JJtenfd^ ift, rid^tet nid^t toeitcr, benn aU fern er 
fif)et unb l^ort. 3llfo fi^et er einen Steid^en, getoaltigen, fd^onen, ftomcn k., i^ 
fo nennet er in, al^ er in fi^et. fgotd er ettoaä luftig^ ober fuffc8, lieblid^, 
fo l)eifft er baö alfo. 3lber ©ott feret baö alleä umb. SltteS, h)a8 toir fd^on, 
luftig, reid^ ic. nennen, ^cift er arm, franrf, fd^toad^, unmugenl^afftig. 

6o lerne nu ein iglid^er ^JJtenfd^, fo er gnabe ober gäbe l^at Don ©ott, 
baö er fid^ ber euffer unb fd^eh), laffe baöon, ©e^e fid^ nid^t an, fonbern -* 
merdE toie fein 9le]^efter gefd^affen feij unb fpiegel fid^ in im. ©o mufii er 
getoifö f agcn : ©ij l^at mir ©ott einen ©piegel für mein äugen gel^angen, unb 
ein bud^, barauö id^ mid^ felber fol lernen erlennen, 21^ ©ott, id^ fel^c nu 
h)ol, toaö mein bruber auötoenbig ift, bin ic^ innen, Sernt fid^ alfo felber 
erlennen unb fid^ nid^t erleben. 6§ ift alfo befd^loffen, eö !an nicmanb — 
furuber. 2)enn toir feigen in allen toorten unb toerden ßl^rifti nid^tä bcnn 
lauter bemut. 

2llfo ift§ in biefem föbangelio aud^ gefd^el^en. 2)cr blinbc 5Jlcnfd^ toaS 
ein aujeigen ber blinbl^eit, bie in ircm ^er^en t)erborgen lag. |)ieraud folgt 
nu, ba^ bie toort Sluguftini toar fein, bas^ bie toerdE ß^rifti h)ort fein unb 
toicberumb bie h)ort mxd jc. 2)arum befd^leufft ber |)err im enbe biefeS 
öt)angelii, ba fie f agten, bie abgef onberten unb geiftlid^en 3uben : &f finb toir 
benn aud^ blinb? S)ie ba blinb finb, bie fe^en unb fein on funbe. £)ictoeil 
aber baS ir fagt, basJ ir feilet, fo feib ir blinb, unb bie funbe bleibt in eud^. 
©el^et toie ein berferteö urteil ift basf t)on S^rifto. 3llfo fol man baö t)er= 
ftel^en mit atten gaben, bie ein menfd^ l^aben mag. 2){e ba unö gelert bundEcn, 
bie finb ungelert für ©ott, unb toer bi^ nid^t toeiö, ber toirb gan| ubcl fielen 
in bem gerid^t ©otteö. 
wt.3,5 8. So fprid^t ©anct 5ßaulud junßp^cfern: 2ld^ lieben bruber, ir folt cud^ 

felbö finben, gleid^ toie ßl^riftuö gefunben ift, ^er fid^ in ber form ©otted 



4 (baS) regiment 12 &oii fagt, Tilgtet 




270 3toei beutfd^e gfaftcnptebigten öon 1518. 

uns tüetffen. 2)at)on tbmpt cS l^cr, baS toit liebet fel^n toaS fd^on, feufccrlid^, 
toolflcftalt, alsf ift golb, filbet, liekt ein iunge ©tct^ ober ein jungen ^nfen, 
benn ein alt äßcib ober ein alten Raufen. Unb biö ift bie 5Jleufefalle, bic 
unfet [innc betrugt, al8 im ©enefi gefd^rieben [teilet Don 2lbani. 3llfo finb 
unfer äugen auffgctl^an, baö ift, toir finb gan^ blinb tootben, baS toit ben & 
fd^ein, toie i^t gefagt, aud^ gut ad^ten, unb amtut, ungeftalt 2c. für bofe l^alten. 
I)aö t)at ber teufel unö geleret, beö äugen finb c« aud^. 2lber ßl^riftuä ift 
barumb tomen, ba» er biefe äugen lere ju t^un, unb bie blinbl^eit toeg ju 
nemen, au ff bad tpir nid^t unterjd^eib mad^en unter j[ung unb alten, fd^on unb 
gretolid^ jc, fonbern eö gelte gleid^ tpeife ober tl^or, fing ober 9larr, 9)lan lu 
ober äöeib, unb fe^ gnug baran, bad er ein Wenjd^ fe^ Don unferm blut unb 
fleifd^, ein gemein leib unter atten. 

Unb baju gebort tin fd^one, fd^arffe unb toolgeubte t^ernunfft. 6l^ri{lud 
fi^et baS nid^t an, benn er giebt alfo fd^ier einem alten ungefd^affen tpeib 
tinber unb el^re, als in 9tad^el unb üi^a Kerlid^ toirb angezeigt, benn einem i^ 
fd^onen äßeibe. 6S gilt im gleid^, barinne er fein toerdf fd^en lefft. %lfo 

i.(£or. 1, i9.fagt @ott: ^d) n)il bertreiben bie toeisf^eit ber toeifcn, unb bie Eingibt ber 
3ff. 6f., 4.llugen toil id^ öertoerffen. föfaiaö fprid^t: ^ä) n)il mir ertoelen, baä fie t)er= 

1 (£or. 1,27. f trotten, Derad^ten. SanctuS ^auluS jagt aud^: alfo ift bie ruffung @otted, 

ba^f fie bie «QrandEen auffnimpt unb bie £l)oren, auff hai er bie tlugen con= ^ 
funbire unb befd^eme. 

^ietoeil nu 6t)riftu^ bad t^ut, unb fd^e^t basf bofe, basf toir gut fd^^n, 
unb n)ieberumb, fo nimpt er alles Ijintoeg, toaS unS gelüftet, unb gibt alled, 
toaS uns t)et'breuft. ^aS ^at 6l|riftuS practicirt unb betoeret. @ott ift 
^J)ienfc^ toorbcu, als oben gefagt. 3in feinen legten tagen finben toir, baS toir ^sd 
ha^ ergfte übel ad^ten, eines fd^me^lid^en tobeS fterben. So n)ir anfe^n fein 
ganzes leben, fo finben toir nichts, baS er I)ette cttoaS angenommen, baS öor 
ber toelt gut tont, (^r ift ein mal gen ^Ic^ufölcm eingeritten mit groffer 
6^re, unb ^at feine frcube mit fd^mer^en verbittert. 9lu ift baS baS ebelfte, 
baS @ott ^at, ben tob unb fterben, baS nimpt er an mit liebe unb i^er^lid^ 
frilid^n tüiüen auS ge^orfam beS SSaterS. ^aS fliegen toir unb ad^ten baS 
leben ebeler benn ben lob. 6r umbfcl)et fuffigteit, gibt fein leben umb ben 
tob, unb eben ba er i^unb fol in ben ftuel ber glorie tretten unb mit bem 
äJater regiren etoiglid^, ba muS er, unb t^ut eS toittiglid^en, am creu| fterben, 
leffet baS leben faren unb nimpt ben lob an. 

^at nu baS ß^riftuS getl^an, tru^ fe^ bem unb einem iglid^n, ber in 

^imel {omen n)il, baS er im nid^t nad^folge. Unb baS ift baS redete ^h 

t^umb, babon ber JJJropl^et fagt. In reliquiis tuis praeparabis vultum eoruni. 

> 3n beinem ^iltl^um, ober in beinem Icftament, baS ba fte^et im 6reu|, 



► 



4 betrübt 20 confunbirt 24 ^a§ 6^riftu§ 25 qt\a^i, in feinen legten tagen 

ginben tpit 



?t* 



272 3toei bcutjc^ goftenptebiatcn t>on 1518. 

:<ff. ßß. 31^ bcr fromc @ott teil ba^ ^abcn, aU 3faia3 fagt am Ic^en ^opxttl, 

^ff. i-imb aud^ am crften. 6« fmb attc^ tperd feinet l^nbe, bie er gemad^t l^at, 
3)atumb bebarff er imfet flutet nid^tS, fagt 2)at)ib unb 3o6. ©o nu @ott 
un§ ba§ jufd^idt, fo lauffen tüit jutürf unb fliel^en bafüt, 6t toolt un^ gerne 
geben, fo tuollen toir nid^t. 3Bir finb aud^ nid^t aEe h)irbig. 6§ ift ein & 
fonberlic^ anjeigung f romer Äinber @otte^. 6r gibt eö offt, fo h)iffen toir 
benn nid^t, n)o toirö laffen fotten. ®enn bal^in fompt esf, ba^ toir meinen, 
h)ir fe^en tool, unb finb gan^ blinb, baö h)ir ba§ bofe nennen, ba§ ßl^rifluß 
gut nennet. 

3llfo ^at ©Ott ber SJater feinen Son gejieret, aU bie SSraut fagt in i« 

i&üi»d. 3. ii.canticiö: ÖJe^et ^erau^, ir tod^ter Sion, unb feilet ttüxm fonig ßl^riflum in 
ber fronen unb gefc^murf, bamit in gejiert unb gefronet l^at feine SJiuttet an 
bem iag feiner tranjung unb oermelung, unb in bem tage ber 5^eubc feinee 
4)er^en. 2)aö ift, ba ÖI)riftu0 i^unb folt empfa^en ba«f 9teid^ unb getoalt be$ 
Stegimentö, ein fönig ju fein aller AJonige, ba ^at er bie groflc (g^te, glorie y- 
unb freube im Ijer^en am creu^ fterbcnbe. ®aö fe^en toir nid^t, barumb finb 
toir biEid^ blinb unb unfinnig t)on ß^rifto genant h)orbcn. 

)fi}ir bleiben aber in unferm bofen gefid^t unb ried^en gar lein unter= 
fd^eib nid^t. @ö fagt ?(uguftinug: O, ß^riftuö fagt öon bem blinbcn unb öon 
ber geburt, ba burd^ er offentlid^ cinjeigt, baS toir baS finb t)on ^U)antö geburt, 
unb bad nn^ bie blinb^eit oon 9tatur anfanget, unb biefe blinb^eit tan burd^ 
niemanb, benn burd^ ß^riftum, toeg genomen h)erben. §ie muffen barnieber 
liegen unb ubertounben tocrben aEe, bie ettoag ju t^un auö inen felbS öor= 
nemen, benn ber blinbe gebadet nid^t, toie baä er folt gefunb toerben, alflf bcr 
lejt fagt: 6^ h)a^ nie gel^ort toorben, ba^ ein blinbcr folt fd^en tocrbcn. 6§ 
müö öerjtoeiöelt fein in aEem bem bas^ unfer ift. 3lber bie, bie ba fagcn, 6^ 
id^ l)ab getrau fo t)iel mir muglid^ ift, ^ä) ijah gnug getl^an, ^d^ l^offe @ott 
toirb mir gnabe geben, bie fe|en ein cifcrne 3)iaucr jtoifd^en fid^ unb bie 
@nabe ©otteö. 3lber n)enn bu in bir empfinbcft, i&t) bu toilt @ott anruffen, 
bitten, flopffen 2c., fo ift bie gnabe t^orl^in ba, ruffe bu ber bann unb bandfe 
@ott. 2)enn ber an im alfo öerjagt, bcn lan.bie gnabe nid^t laffen, S)enn 

^'^ic:i;l[tx fprid^t an öiel enben: I)cn bemutigen gibt er gnabe, aber ben ^offcrtigen 
öerfagt er fie. 9hi fan feiner me^r ^aben, benn bag er fid^ frei) in @ott 
gebe, eö gelje toie eö tooEe unb öerstoeiöel an im felber. Unb biefe feren e 
umb, bie ba fagen, i&i) fo h)il id^ ^rren, bi^ bie gnabe fompt. %i) bu 9larr^ 
toenn bu ba^ em))finbeft, ba^ in bir gen)irdEt ift, fo ift bie gnabe fd^on ba. 
folge bu nur. ©o leuffft bu jurud, nic^t mel^r ftel^e unb gel^e für bid^, @ottt 
fan nid^t leiben, baS toir fe^cn tooEen, toir muffen blinb fein, ^tnn ®ott^ 
ift öolfomen in aEen ßreaturen, in aEen hjindeln, er ift öor bir unb l^inter 
bir. ^JJteinftu, baö er im i^imel auff eim fuffen fd^laffe? 6r toad^t unb ^a 
beiner (jut unb forge. Slber aU balb Pljriftu^ ben Speid^el auff be^ blinbei 

19 ben UinUn 20 «et* fe^lt 






i 



274 3to^i beutfd^ gfafien^ebi^tfit bott 1518. 

3)CT anbcx Sobtc bebeut, bte in ben tDetdCen gefaEen finb, bo8 tnon fic mud 
tragen, tonnen Don inen felbs nid^t ge^en, unb biefe muffen od^t l^aben, fonft 
toexben fie butd^ fd^toex^eit ber ©unben (benn eine sendet ju ix bie anbex, aU 
fanct ©regoriuö fagt) gan^ untetgebrudEt , baö ift bet Saxg, baxinn getxagen 
ift ber tobte. 

ßajaxuS bejeic^net, bie in bex Sunben alfo t)ert)afft finb, unb geben fre^ 

über bie fd^an^, fönten in ein gen)onI)eit, n)eld^e in eine natur n)irb gen)an= 

belt, n)iffen nid^t anber^ benn funbigen, ftindEen unb finb Dergraben in ber 

wottt 9, «r. ©unbe. X>ar3u gel^ort Diel orbcit. ^a^ jcigt an boS ^Wblin, bae ß^riftu«^ 

nur bei) ber t)anb nant, unb toarb lebenbig als^balb. S)er Jüngling aber i« 
gefafö aud^, aber nid^t alö leidet aU baö 3iungfren)lin , benn üuca^ fd^reibt, 
vuc. 7, 14. bad ß^riftu«^ erftlid^ l)at ben Sarg angeruret, unb bamad^, 3<^ fage ober fle= 
biete bir, Jüngling, ftet)e auff, bai^ ntufte mit einem gebot gefd^et)en. ?lber 
3oii. II, 41. in biefem gefd^id^t l)at ßfjriftuö auffgefei^en gen |)imel unb gefagt: SJatcr, id) 
3ot 11. 43. bände btr, bad bu mic^ erl)6ret ^aft, unb fc^re^ mit lauter fttimne: Sajare, i^ 
Sajare, tom erfur k,, unb er ift ^erfur fomen, gebunben ^nbe unb fuffe, 
aud^ fein angefid^t, unb ben l^aben bie ^Äpoftel muffen aufflofen. $>aä ift ba^ 
grab unb fercfer, bie Der^ertung ber Sünbe. 

Sin frag: ^ietoeil bem alfo, ba£f bie 8ünbe burd^ l^a^tum unb bie 
anbern tobten Derftanben nierben, toit toil ba^ ßDangelium befUl^n, fo ber 2i> 
3ot).ii.3.36.(5oangelift fagt auäf ber rebe 5)lart^e: ^rr, ben bu liebeft, ift frandt, Unb: 6r 
^at in feer geliebet, £'ien)eil ß^riftu«^ ben Sünber ni^t liebet, fonbem bie 
^f. 4s. 8. äBarlieit , ald bie Sd^riff t fagt : ^u t)aft geliebet @ered^tigteit unb ge^affet 
Vi. 5, 5. bie bo^l^eit, 3item: 3n meinem 2lngefi(^t ift Derfc^me^et ber 6unber ac? 
«ottij. 9, 13. 3lntn)ort : ßieber 3Äenfc§, besf ^pxndf^, ^ä) bin nid^t fomen umb ber redeten -j 
toiUen, fonbem ba^ idf geredet mad^, toa^ ungered^t ift nnb funblid^, unb bie 
bofen ju ber buffe füre. 

^lle^ menfd^lid^ gefd^led^t n)ad n)irbig be«f ^affed. "ilod) ^at un£f S^riftuS 
geliebet. 2)enn f)ette er un^f nid^t geliebet, fo toere er oom ^imel nid^t 
«f 14, 3. flcftiegen. Denn ber ^jjrop^et fagt im JjJfalm: 60 ift feiner erfunben ber gut§ - 
getl^an ^ette, benn einer, Sie finb alle unnu|i toorben unb funber, on allein 
Sl^riftu^. ^illfo liebet 6^riftu0 bie Sünber ausf gebot be^ ä^aterc^, ben er 
ju troft gefd^idEt. ^illfo toil ber ä^ater, bad toxx 6^riflud ^JJlenfd^^it anfe^en, 
unb in n)iber lieben, aber bod^ alfo, baS toir gebend(en, ba^ er bi$ aUed au^ 
gel^if^ nac^ bem aller ebelften toolgefallen t^n t)at. Sonft ift erfd^redtlid^ 
t>on @^rifto jugebendCen. Denn bem äiater toirb jugelegt bie genialt, bem Son 
bie äöeii^^eit, bie gutigfeit bem l)eiligen ßteift, bie n)ir nimmer mel^r erlangen 
mögen, fonbern n)ir muffen bafur öerjtoeiöeln. 

So toir aber toiffen, bad ß^riftui^ t)om ^imel geftiegen ift, geliebet f)a 
bie Sunber au^ gefjorfam be§ SJaterö, betrad^tet baS, ertoed^fet ein fedtlid^ 3 
tretten unb fefteö t)crl)offen ju (S^rifto, ßrfcnnen, basf ß^riftue ifl ber red^ 
JBrieff, ba^ gülbene Söud^, barinnen toir lefen, fiernen in fel^n bor äugen 




276 S^ beutfd^e gfafhn|mMoten tmn 1518. 

(D^rifhtin 3unt Später. 6d ift gonl unb got t>ttloxtn, loo niäft hai $er| ^ 
reiniget toixh. d^ mii^ aUe«f gelaffen fein, unD fre^ ttdliäf mit ft^er ju« 
tierfid^t in Qiott gefprungen, bad tt)il er t>on und l^aben. 

Sßenn n)ir aber unfer toerd erfur jiel^en, fo fol ber ieufel ben Slrd 
bron n)ifd^en, oU er t^ut. l^affet und au& beut Stmngelio Sl^riftum lernen 
erfcnnen, tok er fo gutig mit und ^anbelt, fo toerben toir in on 3tueitiel 
lieben unb bie 8unbe meiben. 80 feren tDir ed umb. 8el^t, n)ie freunblid^ 
er unfer ^r| ju im 3euci^t , ber frome @ott. 6r liebet Sojorum , ber ein 
©unber toa^, 3tem, er tregt ben t)erjagten OilanUn feiner junger, ba fie 
3ot). 11, 8. fagten: dtf, (xrr, get^e nic^t gen 3^rufoIem, fie n)erben bic§ tobten. S)id ^te 
5ioii. 11, 12. er alled öcrtoorffen, fo er mit ber ftrengtjeit l^ette tootten Rubeln. 3tem, S^, 
fagten feine junger, fc^lefft l^a^arud, ald bu fagft, fo ifl ed nid^t t>on niten, 
bad bu t)inge^eft. 3tem, toie finb getoefen ^Dlaria ^Dtagbalena unb ^artl^a? 
3011. 11, 21.6^, 4)err, fagten fie, n^ereftu ^ie getoeft, fo toere unfer SJruber nid^t geftotben. 
3tem, fie niaren aUe fleifc^lid^, bad fie nid^t mod^ten enthalten t>on toetnen, 
bad bie leute ju inen gangen finb, fie getroftet bed tobed ^Iben ired S9rubetd, 
toie ed ber 6t)angelift tunftlic^ befc^reibet. £)araud n)ir Urnen, baS fie alle 
im Unglauben unb @unbe getoefen finb. 9lod^ feigen n)ir, n)ie gutlid^ ber ^^err 
mit inen umbgel)et, betet unb toeinet mit inen, unb bad aUed aud gel^id beS 
ä^aterd. £)ad ift bad redete funftbudt), baraud n)ir ben niiUen bed etpigen 
SBaterd erlernen. 

^JJlerdtet nu auff atte bie, bie ir ein bl6be8 getoiffen l^abt, bad ir eud^ 
nid^t mit biefen ober jenen toerdten erlofen loerbet. £)enn ed toirb euc§ ge§en, 
alö einem ber im ©anbe erbeitet, je mel^r er audn)irfft, je mel^r auff in fettet 
3)arumb finb ir aud^ Diel unfinnig toorben, ald ^o^an @erfon fagt, baS fte 
fid^ ^aben bündEen laffen, einer fe^ ein SBurm, ber anber eine 5)lau0 k. 99efil^ 
e«f nur @ott unb fprid^: ^^ mein lieber @ott, id^ ^abe gefunbiget, id^ belenni 
ed aber bir, xd) tlage bird, bitte bic§ umb ^ulffe, ^ilff bu mir eraud. baS )di 
@ott oon und ^aben. 

^ierumb toolt ic^, bad man bie 5ßrebigten Don ben Eiligen mefftg^ 
aber ja alfo, bad man aud^ fagte, toit fie gefallen nieren, and bem SDangel 
nid^t aud ber rl^etorica. £>enn cd toirb nid^t gefeilet ^aben, fie n)erben gt/ 
tnoHen geftraud^t unb gefd^rapt l^aben. ©ie finb eind fleifc^ed mit und, r 
@laubend, einer Xauffe, eined blutd. 60 t)aben toix fie fo l^od^ gleid^ 
gefonbert Don und, bad toir aud^ Oerjagen muffen inen nachzufolgen, 
fagt bad ßöangelium t)on Jßetro nac§ ber be!entnid 5petri oon Gl^riflo, 1 
waitf). 16.16. fagt JU fi^rifto: 2)u bift K^riftud, ein Son bed Icbenbigcn ©otted, balb 1^ 
wattti. 16,23. muft er Igoren: ®e^c hinter mid^, ©atl^an, bu 2eufcl, SJor^in aber: Selig 
«attö. 16.17. ©imon SSarjona, k. ©el^et nu, oort)in ift er feiig unb l)eilig, bama 
er in bie ^Ue l^inab unb toirb ein teufel genant, "illfo ift ed. jc. 



26 .fi^" fe^lt 31 gefaOen toerben 



Asterisci Luthori adversus Obeliscos Eckii. 

1518. 



^^i^ttjifd^eii mar bcr ^Keforinatov üou Sol^ann (?cf, ^rofai^lcr bcr UniDcrfität 
3"9olftabt unb 2/omt)err in 6id)ftQbt, l^intcrrücfd angegriffen, l^or .(tutjem crft 
l^atten anf Gfjriftopfi Sdjendö ^Betrieb beibe Wänncr eine 3(rt öclcl^rter ^teunb* 
fd^aft gefd^loffen nnb 9?riefe mit einanber ^u med^fcln begonnen. Sutl^er crfanntc 
6cfe bebentenbeö Sffiiffen nnb geiftige Begabung millig an, and^ bann nod), alö er 
fc^on burd^ beffen l^eimtüdfifd^eö l<er!)alten gegen i^n gereift n?ar: gelegcntlid^ 
nannte er it)n fogar „unfern (?cf." IMIIein t'ntl^erö 95 Sä^e wiber bcn 3lbla6 
ließen ben a(ü eitlen Streitt!)eologen fc^on berüd^tigten ffdf nid^t rul^en. @(eid^ 
nad^ bcren (Empfang l)atte er fid^ geäußert, er h?oIIe ^el^n ^Dleilen gelten, um mit 
il^rcm iJcrfaffer ,^u biöputiren: SBittenberg mar allerbingö mcitcr. 5Balb barauf 
war er in Sachen ber Sngolftäbter Uniöerfität bei bem 6i(^ftäbtcr Sifd^of ©abricl 
Don 6^b gctoefen unb fjatte mit i^m über jene Sä^c ein lange« unb breite« @c= 
fpräd^ gefüt)rt. ^m H'aufe beffelben l)atte er erflärt, er loeid^e in fielen ^Junften 
üon \?utt)erö 91nfid)t ah. 9Iuf bee iöifd^ofö Segel^r, fie it)m auf^u^eid^nen, fd^rieb 
Qd, mie er felbft angiebt, adnotationes in xviij proposilioiies [ Lutheri] ^ unb ftellte 
fie bem 93ifd^of ^u. "ilaäi einer burd^ Crigene« aufgefommencn ©ittc* bejeid^netc 
er feine ©egenbemerfungen gegen Sutt)er mit Spießd^en {oßeliaxoi): bal^er für fie 
bcr litel Obelisci. 

3tPar befjauptet (5rfs^ SSetter ^JJlii^el, bie „^^Innotationcö" l^ätten nid^t tpcitcr 
fommen folten, unb föd felbft fagt, er t)ätte fid^ beffen nid^t ücrfel^cn; allein e« 
fd^eint bod^, baß er fid^ bamit groß gett)an unb fie felbcr an^ ber .^anb gegeben. 
6d njar bamalsj ^ugleidö ^^Jrebiger in ^Jlugöburg: eben aber SSernl^arb Stbelmann^ 
3)om]^err bafelbft, tt?ar eö, ber bie Obelisci an SÖen^el i'inrf in ^Mmbcrg fd^icfte, 
unb üon biefem erl^ielt. fie Il'utl^er. 




2Qßic ^cf gered^net, ift miflot, ba nad) l^ut^etö öJcgenft^tift mc^t liefen Don i§f^ 
angegriffen fiiib. ') ^cttud 5)JofcllQnuö in feinet Oratio de variarum linguarum co, 
tionc panmda, Bnüileae apud J. Frobenium 1519 S8l. E 2»: Origenea Hcbmei» lite^-^ 
instructa», siquid in interpretibus ab ipsis scripturae fontibus variaret, vel oßeXic. 
iugulavit Tel ((ffteQiaxoig insignivit. 




280 Asierisci Lutheri adverMUs Obelisco» Eckii. 1518. 

unb bicä njürbc üortrcfflid} ^u oben angcfül^rtcm Sricfc Cutl^cr^ an Sol^ann S^löiud 
paffen. 

©efd^idft finb bic 9(fterifi^fcn ^innöc^fl an SBen^el Sind, öon toeld^em intt^ 
bic Cbelis^fen erl^alten t|atte, unb Snt^er überließ t^ '\^\n, ob er fie (W ijufenben 
looKte ober nid^t: er l^at e« getl)an. ^m "iilai ^aiit Sl^riftopl^ Sd^eurt fd^on 
gerüd^tn^eife ftenntniß tion il^nen: fie maren n?o]^( fd^on in ^ind^ «^nben, ber 
fie aud^ um jene Stii 99}i(ibalb ^irdCl^e^mer mitt^eilte. @ebrudt, jebod) in ber 
Slnfül^runfl ber 1^. ©d^rift etn?a«y geänbert, finb fie erft erfd^ienen im 

Tonius prinius oinniuni operuin Revercndi D. Martini 
Lutheri. Witebergac, 1545, 391. cxLv** — CLViii**. 

9{ue ber SBittenberger @efammtau«flabe finb alle anbern Drude ber Asierisci 
gefloffen. ©ie finben fid) (ateinifd^ noc^ Toui. I. oiuniuni opp. M. Lutheri Jenae 
155rt S(. xxxu*' -XLV». Söfd^er 11. ©. 338—370. P>langac, Opp. lal. var. 
arg. I S. 410- 456, beutf^ SBald^ XVIII ©p. 796 858. ©runblagc unfcred 
lerte« fann l^iernad^ nur ber angefü^tte Tonius priuuis ber SBittcnberger SudgaBe 
fein, beffen Cei^arten toir anmerfcn, loo n?ir abtueid^en. 

)iüq(. ed^iixV4 !»ttefbu(4 II ©• ^^- ^'^- ^c 3B. I 8. 55. 125. e^eutl'« Shcitfb. 11 
8. 44. Defcn«io J. Kckii contra aiiiarulontaK Andreae BodcnHti*iD CaroUtatini invectiones, 
excuH. in Augusta 1518 SBC A^j'». Xoclot ^Jlortiu lubbct« Sünbcttici^t au itutfurftcn öon 
©od^fen K. »l. %^ (^4'» ©(^curfö »ricfb. II ©. 47. Te SB. l ©. 9<5. 100. ßöft^ II 
®. 3:^5. Xoctot maxtin Ciibbetö iöiibctrit^t k. m. '^^ (-= Xc 20. I ©. :K)8). €4»». Xc 
äÖ. I ©. 126. aHicbercr, 9io^tr. l ©. 173. f^ür bic Öc^idjtc ber Cbcliefcn nod^: D. Andreae 
CarulHtatini CCCLXX aiiologeticae concluHionoH. Vuittenburg\j per Joanneni Viridinion- 
tanuni 1518 unb Contra D. Joanneni Kckiuii) D. Andniao l^udenntein apologetirnt* 
propobitionoH, Haptini ox wittunbergk. VII. Die Mensis Julij. 1518. Ucbet^aupt: Tefilin 1 
6. 202 f. Äal)iii§, Xic bciitfd^c Ütcformolion 1 ©. 208 f. ^litl, (^inleituitQ in bie «ufluflana 1 
©. 95 ff, 129 ff. SBicbcmann. Dr. 3ol^un (9d, ^Icöcndbutg 1865. ©. 485 bietet tocniq, 
©. 76 ff. manche geilet. 



282 Asierisci Lufcheri adversus Olieliscos Eckii. 1518. 

eM difipiitationie seil argiimentatioDis. Sj>erabam enira quod ex Bibliis vel 
ecclesiasticis Patribus aut Canonibus contra me pugoaret At ipse furfureö 
et 8iliqiia.s Scoti, (labrielis caeterorunique Seholasticonini (quibiis e>5t ventreni 
refertissiiiuis) mihi nunc denium n^anti op|K)nit. Sed audianius tarnen, quo- 
modo honio rhett)ricii.s, disHiniulans oppiignai'e, ]>rimani Conclusioueni, nihi- "i 
loniinu8 tarnen oppiignat. Dicit enim: 

Ekivs. 

Cum enim Regnuni coelorum in verbis Chrifiti praesentem significare 
videatur Ecclesiam ac tempus pl(>nitudinis euangelicae tunc adventantin, Non 
videtur, (piomcHlo poeiiitentla omnem fidelium vitam expriiuat i« 

LVTHEKVS. 

Hoc CHt schola^ticum, id est, ludicrum et Keipsum illudeu8 argumentum. 
Haue connequentiam an ex logica mtionis vel logica ßdei didioerit, nesöio. 
Videlicet quia nunc e.st rc^ium c4K*lormu, ergo non omni» vita fidelium e8t 
poenitentia, Quai«i ulliu< sit hominum in isto regno, qiü uoD «smdiie peocet i^ 
ac sie non as^idue poenitentia opus liabeat. De hac enim poenilentia me 
l<x]ui sequeuH do(5et Condusio. Et^kius vero de sacnunentali vel solemni 
forte fabulan agit. Dicere autem, esse hominem aliquando sine [leccato et 
sie non egere poenitentia, (licet id B. Bonaventura aliquando lapsue scripserit) 
ad partem Donati haeretici B. Augustinus in multis locis dicit i)ertinere, - 
Quin poenitentiam non agunt nisi fideles, Sed omitto illa, Infra latius: 

EcKIVS. 

At huie similia nohunus prose(]ui. Solum subitaneo motu, sine libi'onmi 
adminicndo, pauca aduotabinnis et (ut dici solet) 01>elisco signabimus. 

LVTHERVS. 

Quam arrogans ingenii ostenüitio! Sed ubi fuerit lilmirum copia in- 
structus et morose praemeditatus, tum non obeliscos, sed phalarica^, arietes 
et bombardjis (|Uoi|ue, nihil forte l>ellici apparatus omittens, instituet. Quid 
mihi reliijuum est, (juaeso, nisi pavor et horror? Sed l)ene mihi Interim, 
quod obeliscos scribit non ferreos, non ligneos, sed papyraceos et pictos. 
Simul id admiror, cur non asteriscos maluerit? nisi forte lux et candor 
asterisconuu displicuit, sed livor et ferrugo obeli8cx)nim placuit Qiiippe 
non ea fraternae pietatis cura subiit, ut fratris errorem vellet monere et 
illustrare meliordtpie addere candidus. Sed invidia incessit^ ut vellet fratema 
sttidia calunmiari, obscimire bonaque detrahere lividus. 

10 omiiium ^otool^t (S^aclftabt in feinen apulogeticae prupoHitiunes 91. Aij» old W in feine 
Defensiu SßU Mj ^ f^aUn omuem getefen, unb bieS cntf))ri(l|t aud^ best htlävsOp^itn 6akc Sutl^«^ 





Asierisci Lutheri adversas Obeliscos Eckii. 1518. 283 

ECKIVS. I. Obeliscus. 

Interiorem poenitentlam niagnain esse, Christus et omoes Christiani 
docuerunt. Siquideni Christus cor aspicit et vohuitateni. Vidua hoc dcK'et,a«orc. 12,42. 
cyiae aera uiinuta duo iu gazophylaciuni posuit, et plus omuibus misit, Ihesu 
^ teste. Bit etenim voluntas in anima sicut rex in n^io. 

LVTHERVS. 

Iste est obeliscus, confossor tertiae meae Propositionis , qui quid velit, 

aut quomodo coutra me sit, ego nou iutelligo, Divinabo tanien (licet iuvitus) 

quia tinieo novonuu obeliscoruni oecasiouem dare. 

I'» Id fortassis houiini displicuit, quod t^) dixi, Interiorem |H)eniteiitiain 

e»8e nullam, nisi foris opcretiir &c. Cui obeliscus contradicit: Inio, inquit, 

non modo aliquani sed niagnain esse, onnies docuenuit. Hie ego addo dico<|ue, 

quod sit inaxinia, maxiinanique ab eis doctani. A^eruni si solani et sine o])eiv 

foriß eam esse vult Eckius, spero, quod suis scholasticis Magistris satis (^rit 

'•"^ invisus. Xon enim est magna nw; vera, nisi efficaciter velit in opus foris, 

ut omnes dicunt^. Sed Eckius, cum nollet taceiv, nihil tanien haberet (juod 

dlcereti hoc saltem dixit. 

Deinde illud *Est enim voluntas in anima sicut ivx iu n^guo* sie puto 
iiitelligeDdum *Sicut Lena in prostibido\ Christus est in anima j>er fidem 
^* ut rex, voluntas ut serva, Vohuitas vero se sola senq)er est meretrix et 
c^nines vires habet meretricis. At<|ue etiam, si id suum figmentum ita esset, 
non video quid hoc ad rem fadt, ut interior poeiu'tentia sit magua, <piia 
voluntas est maxima et regina virimn. 



a.\ 



EcKIVS. II. Obeliscus. 

Erronea apparet propositio. Nam si Canonum jKK'nas solum accumu- 
lativc viüt ad poenas a Deo im|>o6itas concurrcre, lam la(]ueus i»sset, non 
Kalii^ in Canonibus poenitentialibus^ Aut si vult eos esse dc^claratorios (sicut 
in veritate sunt, quod Martinus Luthenis non attendit) profecto i*emittendo 
poenani Canonum aliquas poenas remittit. 

LVTHERVS. 

Primum, f}ckius noster nihil scholastice dicit (sie enim promisit supra): 
Idec> mihi grandis Stupor est, tantum ingeniiun tantum(jue Studium esse posse, 
ut istsH res (id est apud me, nugas) in sacris literis, in ecclesiasticis Patribus 
H Canonibus invejjerit, qua« ibidem nuUus homo totius mundi adliuc invenit. 



2 Wn Sidiik^ .1 er^t^ *^* Coucl. Lutheri. i\ (Sottftabt in feinen apijlogeticae pru- 

jKJsitiones IK^/y.^ '' ^ ^ in \tintx Defensio »l. Bij^ geben deiw cor aspicit 5 Carlflabl 
mtA UtLüC. t Ut^ . reg'"^ ^^ ^^ 9lanbe: Adrersus 5. Coucl. Lutlrari. 



286 Ajterisci Lutheri adversus Obeliscos EckiL 1518. 

iudlciO) ut dicam infra. Vanissimuni itaque mihi hoc obelisci verbiun videtur, 
quod saerainenti sit indignita« doii remittere poena^, cum id Bit potiua eiud 
indignitas^ ai reiiiiUat. poeuan salteni principaliter. Sed audiamuB, quoniodo 
probet Indignität ein illaiii, non HctioIaHtiee, ned thcologice dinpiitans. 

Ekivs. ö 

Natu Saerameiita novae legis efUciuut quod figuraut, in quo a vei»*id 
Testauieuti saeranieutis separantur. 

LVTHERVS. 

Vide, haec non »uni seliolantica. Quij^ liaec dioit, uiäi qui iu 8(^ola8ticid 
nugin Hit uiortuuß? Quis dielt, qiuKl saeranieuta novae legin efficiimt quod i^ 
figuraut, nisi Magi^iter iSententianun in 4. eiuii Hugonin defiiütione et qui 
eo8 Hequuntur. Latior ent haec niat^^ria (|uani ninat teniporin anguötia pnMs»e- 
qui. Id Holuui queror, quod Ec*kiu8 non tacuerit priuMi, quando promitiit ae 
non 8cfaola8tice ac^turuni. 

Dico tarnen bi'eviäsinie: Sac^ranienta novae legin nou efficiunt gratiam, i5 
quam signant, sed rec|uiritur fides ante onine »acraiuentuin. Fides autem est 
gratia. Ide<» gratia seinj)er praecedit sacmnientum iuxta dictum ilhid eom- 
munissiniuni: Non sacramentuni , sed fides saemmenti iiistificat. Et B. 
Augustinus: Non quia fit, sed quia creditur. 

Eekius vero ol)eIistieus Theologus ex illo Scotico proeedit somnio, quod 
saeranienta efficiunt gratiani sine opere hominis aceipientis, modo non ponat 
obicem. Quae sententia hoirendissma est haeresis ac iam non Bohemicum 
virus, seil infi^male ac^onitum est, onmia sacramenta Et^desiae illudens et 
subvertens, ut suo tempore ostendemus. 

Quod vero dicit, Novae legis sacramenta eo separari a veteris legis 
sacramentis, quod haec non efficiebant gratiam, aeque est scholasücum ac 
prope haereticum. Hoc potius dificrebant, quod nostra sunt pauciora et 
faciliora, lUa vero plurima et gravissima, Vel certe, quod illa solum ei'ant 
camis baptismata et iustificationes in cibis, potibus, vestibus, festis, sacri- 
ficiis, purificationibus leprae &c, quae figumbant baptisma unum et unaiu 
iustificationem fidei, quae nunc impletur. Sic enim non Scholastici, sed 
Ecdesiastici, imo coelestis Paulus loquitur. 

ECKIVS. 

Et quoniam poenitentia non potest in culpam apud te jier Conclusicniei 
6., dabis ergo, quod possit in poenam et reatum. 

LvTHERVS. 

Per poenitentiam hie intelligit sac4*amentum poenitentiae et offici 
daNium (sie enim loquitur, ut semper sit divinandum de sua sentent 





288 Asterisci Lntheri adFersus Obeliaoos Eckii. 1518. 

Priniuiu autem quero (quia nihil »cholastice loquitur)^ ex quibusuani 
Eix;le8ia8ticis probatur, 8ac«rcloteni poBse declarare poenas resen'ari in 
Piirgatorium ? Nonne id eatf qiiod ego inipugiiaviy et niilii plane redditur 
per petitioneni })rineipii a tanto Dialectieo, et quod amplins n<Mi Sloico, sed 
Peripatetico Dialec*tico? lani supra dlxi^ nullas e^äe poena8 divinae sen- s 
tentiae^ niultA minus ei eonfomies. Non enim dixit: Quodcunque vel 
quantum ego ligavero in eoelis^ ligatiim erit et in terra, Sed eoontra: 
«attii. iß.i9. Quodcunque tu ligaveri« <&o, quae verba potiuB nignificant Deum approbare 
faeta inferioris^ Et ideo dixi^ me 6. Condusioneni non ex animo posuisäe, 
sed ut audirem alios. lu 

Secundo quero, Quomodo verum .sit, omnem sacerdotem esse Papam 
in artieulo mortis, si non remittit aut remittere )K>test omnem poenam? Sin 
potent et non facit, quomodo manet eharitas in eo? lusticia divina, inquis, 
non sinit. CXir ergo sinit in Papa, quoties voluerit Papa, ciiius t^me sacerdos 
onuiis vioes plenissime gerit? ir. 

lam illud pulcherrimum (quia scHttisticnim , non tamen sdiolastieum) 
quod animae non satisagendo sed sutispatiendo sohimt poenas in Purgatorio. 
Grati&s Seoto, cjui etsi est scjiolastieissimus nihilque sapiat eoclesiasticum, 
Eekium tamen feeit (mirum dietu) ecdesiastieissinmm. Quasi lülus tam rudis 
esse possit rustieus, qui non sciat poenas non ferri nisi a volente (modo ao 
sint non infernales et impiorum), ae sie non tantiun satispatiendo, sed satis- 
volendo solvere dici possent poenas. 

Venmi ego tutius abstinuerim a disputando cum snbtilitatibns seoticis 
verecjue scotinis, ne mihi aliqua fomialitate nove eonficta elabantur. Gloria 
tamen haec est Episcoponmi, ait Obeliscus ille, quod Episcopi haec non 25 
ignoramnt, Ideo non dormitasse, sed idtra I^uthenim vigilasse dicendi sunt« 
Felioem Ecclesiam eeiie, cniius Episcopi sunt omues S<»otistae aut (quod 
magis ad rem facit) E<*ldauistae, per cuius Scotum fit, ut nunquam dormi- 
tasse defendantur, forte (|u<k1 Eckius semper pro eis domiitare voluit! 

EcKIVS. so 

Addo, quod mortuus ab excommunicatione absohn non posset, de quo 

sunt vulgata iura. 

LVTHERVS. 

Hui quam sobrie et strenue vigilat hie Eckius! Fateor, sunt \nilgata 
iura. Sed desunt Eckiani novi apparatus. Ideo credimus Interim receptis 3^ 
et usitatis, donec ille conflet meliores. Est lib. 5. de sen. excom. ca. A nobis, 
Ubi Papa decemit excommunicatos etiam mortuos absolvendos. Quod Pa- 
normitauus et alii intelligimt, Quo ad nos seu in facie Ecciesiae, Cum ille^ 
quo ad se, de facto per mortem sit absolutus citra Ecciesiae aI>solutionem. 
Nee aliquid ei obest excommunicatio post mortem relicta, nisi quod noi 
publice pro eo oratur in Ecelesia, privatim autem orent qui volent, ut e 



^ 



290 Asterisci Lutheri adversus Obeliscos Eckii. 1518. 

haec sunt Ecclesiastica et per dis diapason ab Eckio remota. Deinde, quia 
'gaudwe' hoc loco (ut est elegans) pro 'possidere' dixisse videri potest^ omitto. 

Id magis est curaiiduui, quod infans minorem habet eharitatem, et 
tarnen non habet horrorem Purgatorii. F^teor. Sed quid hie, rogo, dicemus? 
Adultus maiori tentatiouo urgetur ac vehementius turbatur timore mortis :> 
atque iudicii quam parvuhis, qui nihil sentit nee capax est^ Adulto autem 
addita scientia additur et dolor. Ideo non est minun, quod adultus, magna 
charitate indutus, ])otest citius ac facilius eadere in peccatum ac magis dolere 
quam parNiilus cmn }>arv'a charitate. Potest ergo etiam dioere Eckius, quod 
sicut par\'ulus minor! s eharitatis non timet neque horret ignem, acpiam, ferrum, lo 
denique mortem, Ita multo minus adultus maxime eharitatis timet talia. 
Cuius eontrarium quis est (jui non videat? Atque utinam adultus eo per- 
veniat, ut sicut par\'ulus neque cognoscei'et poenas ne(jue timeret, tum ego 
quoque dic^rem, (juod statim sicut parvuhis evolaret* Nmic vero, quando 
1. 3ot>. 4, 18. cognoscit et horret, opus est ei non illa par\'a, sed perfecta charitate, quae i5 
foras mittit timorem atque triumphet nee Deum offendat rebellione sua, dum 
magis timet mortem quam Deum, imo magis diligit vitam quam Demn. 

Deinde incertissimum est^ an pan^ilus minorem habeat charitatem quam 
Wattij. 18, 3. adultus, nisi adultus sit perfectae eharitatis, qui conversus, factus ut parNndus 

iuxta Euangeliiun, Ipse quoque mortem nesciat timere. 20 

Ultimo dicit eharitatis perfectionem vel imperfectionem non facere Pur- 
gatorium, sed poenam nondum solutam. Hoc ex praedictis somniis dicit, 
quod poena satisfactionis requiritur a Deo iuxta Scholasticos, Cum tarnen 
sacerdotem quemlibet asserant in morituro totum poase et fat^re, quod Papa 
potest et facit. Amplius, Si sacerdotem habere non potest, votiun habendi 25 
dicunt sufficere. Quid ergo tali restat solvendum, cum sit ab omnibus 
absolutus? 

Dicam latius, quod sententia comnnmis est, Purgatorium deb^ri |>eccatis, 
non poenis, scilicet venialibus, ut expresse hal)et Canon dist. 35. ca. Qualis. 
Et ad id nmlta similiter cxempla hal)entur. Quäle {>eccatum ego quoque su 
dico esse illam imperfectam charitatem, qua inviti moriuntur, nimio vitae 
affectu immuudi ac per hoc Deum non super omnia diligentes. De his in 
probationibus. 

ECKIVS. VI. Ol)eliöcus. 

Procax Propositio. Öohiti euim coq)ore purgandi amici Dei certo sciimt 3:. 
se salvandos, sed cjuasi jht ignem. 

LVTHERVS. 

Unde sciimt certo? Quia Eckius dicit. Et tenet cx)nsequentia iuxta. 
suum Magistnim ab autoritate affinnative. Adeo ignanis est Tlieolc^iae 



1 bis diapason 35 %m 9Janbe: AdverHiis 10. [öerbrudft ftott ,1C.*] Coiicl. Luthen 



294 AHterisci Lutheri adversiu Obeliucos Eckii. 1518. 

LVTHERVS. 

Diilcis ille Ihesus, mi Ecki, inisereatur tui, ne aliqiiando prae invidia 
niei insanias, vel pro tuorum studiorum affectu moriaris! Quid tandem dicatn 
miser? Indignor rei et misereor hominis. 

Ego in xix. Positione dixi, esse posse, ut non omnes sint certi in Pur- 5 
gatorio de sua beatitudine, et ad id Exemplum habeo, ut supra dixi, Deinde 
quonindam opinionem. Et ideo id solum volui, non quod mea Positio eftset 
certa, sed quod nee opinionem Scholasticorum necesse sit ut certam habere. 
Temeritatem sohim arguo eonim, qui certa esse clamant, quae sunt dubio- 
sissiina. Uiide non nego aliquos esse certos, sed non onmes e«se. Sicut in 10 
tentatione fidei tentatu^ est incertus, an eredat, Sed is (pü consiüit ei certus 
est, quod credit, si modo sit spirituum discretio in iUo. Si enim non crederet, 
non doleret, non querularetur, non ploraret suam infidelitatem. At is sensus 
infidelitatis et dolor evidens est argumentum fidei viventis in eo. Mortuus 
in fide non dolet se non credere. Ita in desperatione et in onmi tentatione »^ 
agitur. Ita dixi, posse animas esse incertius alitpias (ut smit Exempla multa), 
cum tamen nos simus certissimi, (piod purgandae sint salvandae. Sic ego, 
irnjuam, disputavi et dubitavi. 

At obeliscus noster nihil novi adducens nisi a nie impugnatum, Non 
disputat, sed ex oraculo prommciat praerancidas peripateticonim Theologorum >• 
opiniones, dicens, eos plura scire quam nos. Deinde (piae sint iUa plura 
quae sciunt, subiungit: Sciunt se mortuos, non desperare &c. Hie ego 
subinfero: Ergo nos non scimus eos esse mortuos, Non scimus eos non 
desperare, Non scimus eos non frui Deo, Non scimus eos esse in Purgatorio, 
Non scimus eos esse salvandos. Non scimus, inquam, haec, corpore videlicet -^ 
aggravati. Hoc est nihil aliud dicere quam *nos omnes smnus haeretici, 
autore Eckio uostro\ Non cpiod ignorem sensum eins non esse Lshun, 
aliterque posse verba eins (si tamen vim feceris) intelligi, Sed ut videret 
Obeliscophrastus aliquando, quam facile sit jilieiia depravare, nedum \ncia 
aperta notare, et (juam difficile sit alios confodere sine sua i}>sius maiore ** 
ignominia. Invidia ut semper est imprudens et insipiens, ita dum mendacia 
conatiu* imponere, seipsjun potius mendacissimam cum ignominia ostendit. 
Disce ergo, mi Ecki, aliud esse scripta iudicare et ludicanda scribere : Hlud et 
Moriones, Hoc ne Socrates quidem satis possit. Tu vero ne sis, rogo, Morio. 

ECKIVS. X. Obeliscus. 

Illatio Propositionis est nulla. Ulatum tamen non admittimus, Cuni 
vi clavium datanim poenam remittat sacerdos, etiam Deo debitam, ne nobile 
legis evangelicae Sacramentum sit de vento. 



36 %m %anbc: Adversus 20. Cou. Lutheri. 



^ 



296 Asterisci Lutheri aclversus Obeliscos Eckii. 1518. 

ingredi, Ita ut nunc non soluni Papae, seil infimo Curato qii(H|ue eain tri- 
buerem potctjtatem onmibus Couclusionibus antea et postea a me negatani. 
Sed Eckius, furicsa mente luihi nuduiu cogitans, vellet, ut totani Ec- 
clesiam in odium niei ooncitare posset, atque id non nisi falsis et a se con- 
ceptls mendaciis. Quis crederet esse tantani virulentiani in Theologo. Igitur .^ 
ego dixi similem esse potestatem, non dixi tantain Episcopo et Curato cuni 
Papa in Purgatoriiuu, Non quod Jurisdictionem claviuni ibi haberent aut 
potestatem luriuni, sed potestatem virium potius, Non imperandi, sed ope- 
randi. Hoe est, quod Papa potest generali totias Ecclesiae suffragio et 
oratione pro eis interc^dere, hoc Episcopus potest speciali suae diocoesis et lo 
Cimitns suae parochiae, sicut fit in die animarum, in diebus eommunibus et 
in parentationibus. Et non erat quidem votum meiun, ut isto verbo 'jwtestas^ 
in hac Positione mea Uli luderentur. Placet tarnen ita eontigisse temerariis 
iudicibus, ut seipsos irriserint, ut discant deineeps cum timore ac sine super- 
cilio aliena tractare et discere antcquam docere, audire antequam iudicent. is 

ECKIVS. XII. Obeliscus. 

Propositio ista videtur declarare, ponentem non intelligere, (juid in 
bullis apostoHcis velit haec particula 'per moduni suffragii^, cum illa non 
diminuat (ut vult positor) sed potius addat et moduni eonununicundi exj)lanet, 
ut haec pulchre declarari possunt et dati Apostolici interpretes exposuerimt. ^» 

LVTHERVS. 

Fateor ingeiuie, me non intelligere moduni illuni suffragii, Idt^oijue 
disputavi, ut docerer. Verba illa et ego recitarc novi, <|uae Eckius recitat, 
scilicet 'non diminuit, sed addit', Non autem intelligo. 

Quod vero dicit esse declarata ab apostolicis interpretibus, I^o praeter 2% 
Gabrielen! Biel nulluni 1^, Et nunc audio himc Eckimn eadem posse 
pulchre declarare. Sed quod ambonim declarationem ne flocci quidem facio, 
autor milii est ipse Eckius, qui supra in quodam OIxjHsco dixit, frivolum 
esse, facta su|Kirioris declarari et approbari ab inferiore. Cum autem Gabriel 
et Eckius sint inferiores Papa, ut frivolos declanitores oportet vili|>enden'. 30 
Addo, (juod Iiuistae omnes dicimt, eiusdem esse declarare, cuius fuit condere. 
iSed exjKicto Eckium ])ulchrum dedaratorem, qui oninia intelligit : forte docebit 
et me intelligere modum suffragii, Modo non loquatur mihi scholastice. Sed 
pliuti in Probationibus. 

EcKIVS. Xm. Obeliscus. 

Pn)cax Propositio, et quae tumultum et seditionem ac Schismata in 
Ecclesia Dei facere jiosset, Non charitatem augere. 

17 %m 9{anbe: Adveraus 2G. Coii. Lutheri. OG fQitx fcl^U in bct Ed. Witeberg« 

154Ö bie ^mctfung am 9{anb(; fic toütbe lauten milffcn: Adversus 28. Cuucl. LuUieri. 




298 Asteriaci Lutheri adversus Obeliscos EckiL 1518. 

praetulerit suanique conditionaliter apposuerit. Ita ne tandem Theologi 
Deum captivum reddent, ut non faciat quod vult? 

Sed omittx) ista, Non enim de applicatiooe ego locutus sum, sed de 
acceptatione, quod Eckius ex praecedentibus, si iiUum haberet uasum, olfacere 
potuisset Nam adversus eos posui, qui per illum suffragii modum dicunt 5 
animani evolare, cum tarnen suffragiura sit intercessio. Intercessionis autem 
valor non in oiferentis sed aecipientis arbitrio consistit. Ideo cum Indul- 
gentia non ut ludulgentia i)er clavem, sed ut suffragiura pro Ulis offeratiir, 
uegavi jwr ipsum aniniam redimi, nisi Deo sie placuerit. Quae res a me 
quidem disputatur, non asseritur. Exj)ecto declarationem, sed non illam frivo- 10 
lam, id est, inferionim. Quid autem ad dietiun Sixti quarti dicam, in 
Probationibus videbitur. 

EcKIVS. Xini. Obeliscus. 

^iobiu, 31. Sdmus per scripturam, clamantibus a<l nos animabus:^ Miseremini mei, 

saltem vos amici mei, <|uia mauus Domiui tetigit me, Et cum charitatem ^^ 
Dei habeant et amorem, vellent (piam primum copulari et uniri Deo, ultimo 
fini, Ordinate. Hoc non fit nisi poena soluta aut comiKjnsata. 

LVTHERVS. 

Ego nisi hie legissem, non scivissem animas ad nos clamare et cupere 
ad Deum venire : adeo novas et inauditas profert Eckius sacer Doctor doctrinas, 
Et ideo minmi mihi est, contra quosnam posuerim. Facessat Ironia, mise- 
ratione potius opus est. 

Feto itaque quomodo intelligat Eckius sua verba. Quid est enim Deo 
velle copulari ordinate? An non est ita, ut non quae sua sunt querant, nee 
propter se, sed propter Dei gloriam et voluntatem velint Deo copulari? Quid, 
si nunc Deas velit eas non cito sibi copulari? An non et ipsae velint idem? 

Sed quid tam Ecclesiastica cum Scholastico loquor? Mea ergo causa 

disputandi fuit haec, quod non videretur impossibile aliquas animas nolle 

de poenis redimi, Sicut legitur in Sermonibus Tauleri exemplum insigne de 

quadam virgine etiam ad Lifemi poenas sese tradente pro voluntate Dei. 

^ Wöm!* 9, ^3! Et Moses atque Apostolus voluenmt Deo carere in aetemum pro voluntate 

^oiifi. 8, 6. eius. Sicut et sponsa in Canticis gaudet et dicit: Fortis ut mors dilectio 

1. ©am. 2, 6. et diu^ sicut Lifemas aemulatio. Et illud 1. Samuelis 2. Deducit ad Inferos 

et reducit Verum scholastici Doctores fabulantur non de forti, sed de molli 

charitate, non quae mala ferat, sed bona tantum querat, id est, concupis 

centiam sui commodi. Ideo sie nugantur. 



f 



13 XXUU 14 %m Slanbe: Adversus 29. Con. LuUieri. 32 audet et didt 

*) 3n bet Ed. Witebergae 1545 tottb angcmcrft: Non animarom in Purgatorio 
S. Hiob ad amicos saoe haec vox est. 



300 Asterisci Laiheri ad?ersus Obeliscos Eckii. 1518. 

LVTHERVS. 

Hunc (>lx*liseiini oblitus, in fiiie omninm apposuit Eckiii», necessarium 
ratus, ut ego agnofiwrem, quam tcnebricosis scotimsqiie ipne versaretiir in 
tenebriH. 

Multi.s inodis mihi displic^t com)sus hie et imitilis obeliscus. Breviter : 
fa('c»rem, si totum qiiod lallat nt^arem. Ex media Bcilicet fece scholarium 
(>j>iiiioiiiim has profert nebulas. 

Dico ita<pie, quod existens in j)eccato mortidi, si orat orationem Domini- 
cam, non orat, sed maledicit sibiipsi, eo quod talis in animo sit aversiw ab 
onmibus quae j)etit, Imo controvertitur omnibus i)etiti8. Non ergo satisfacit n 
Deo, 8ed magis reu« fit. 

Si Eckias vel imicum ilhmi de spiritu et litera libt^llum B. AugiLstini 
legisset, fortiter mihi j)ersuaderem, quo<l non sohun huuc, «cd omnes obeliscos, 
imo Studium suiun scholasticum totmn danmaret et deploraret. 

Id sane admitto, quod sie orans satisfiK;it Ecclesiae, quae ei .imposuit, u 
non autem Deo. Imo fimiiter credo, non esse mentem Ecclesiae, quod 
poenitentia iniuncta debeat dunire ultra (piam ille sit aptus implere, scilioet 
donec fuerit in gratia. Nam non est ])raesumendimi de pia Matre, quod 
velit inutilia praecijwre aut imponere non salutaria. Imo i]>8a praesupixmit 
omnino esse et actum prinumi, antequam imj)onat actum secundimi. Sic a 
igitur sapio, nihil curans, quiccpiid contra opinentur Scholastici, quiccjuid 
contra nitatiu* usus, imo abusus indoctonmi. In quo si erro, cupio doceri. 

Et aliquando latius ista agam. Infinitos enim Conscientianim laqueos 
nobis indocti opinatores et humanarum l(*gmn })onderatores in Ecclesiam in- 
tnxluxerunt. Ideo relapso in jHK^catum remittend ae sunt omnes iniunctae 2; 
})oenitentiae nee longias iniungendae, quam donec sit in gratia. Si enim 
corporis laborem non potes imponere, nisi donec valeat corjnis, Quanto magis 
animae lal)or non longius intelligitur impositus (piam sit valetudo animae? 
Murtuis niliil imponendum est. 

Porro ego non dissentio, quod Indulgentiae i)ossunt dari etiam non s 
coutritis, Non necessario fundiunento Ei'kii, sed <pi<)d remissio poenae, ut 
est vilissinnnn donum Ecclesiae |)otest etiain indignis doniun. Dignis enim 
j)otius etiam imponitur a Deo. Quae ouuiia ex eo fundamento dico, quod 
nullae simt satisfactoriae poenae, nisi per P>clesiam Hbere institutae et olim 
ante absolutionem imponi solitae: nunc quare imponantur post absolutionem, 
ignoro. 

EcKnrs. XVI. Obeliscus. 

Appendic*em Conclusionis non recipimus, alicMpii absolutunis poi 
poenitentiam iniunctam deberet dicere 'Quod miiuis iniiuixi, suppleat volun 

16 Dttus 38 ^m 9lanbc: Adversus 34. Con. Lutheri. 



302 Asterigci Lutheri ad?ertu8 Obeliscos Eckii. 1518. 

et condemnare, non tarn iii8ulsii8 fieret tot deliriis et nugis. Ecce umim 
lulverbium, seilieet 'vere^, feeit eum tani piulendo errore labi. Ego oom- 
punc'tnm von» aeeipio pleno oonipnnotiiin , quem etiani evolare sine sacra- 
nientis dicunt onnies. Kt qni negat, est liaoroticus et in Deuni blasphennis. 
Ideo universalis niea stat fimiiter. 5 

ntra dieo, etiam seniiplene eompunetum, et (|nem i^^se aoeipit, similiter 
haluire reniissionem ])lenariani a poenis oc^olesiastieis sihi debitam, quia sacerdos 
del)et oi n»niittere, quando videt eompunetum. Nee recpiiritur poena satis- 
fa(*t<)ria, ex cuius sonmio onmia Ei*kiana ista pn)eedunt. 

EcKlVS. XVIIL Ol)eliseu8. 10 

Vera Propositio, Ae (ut ex swjuentibus )>atet) eum varia sit Saneto- 

nun eonmiunio, bononmi et meritonmi partieipatio ; Luthenis mirabiliter iUas 

ubique eonfundit. Alioqui si simib's esset et sohim generab's partieipatio 

*f. 119, 63.existentium in eharitate (sieut aitDauid: Partieej)s ego sum omnium timentium 

te) iam fnistra essent omnes fratemitates, omnes eongrt^gationes , quod nihil is 
aliud est quam Bohemicum virus effundere. 

LVTIIERVS. 

Duas istas insignes eontumelias, quod nie et haeretieum et \nnilentum 
voeat^ mea quidem ex eausa proptor Euangeliuni ferenda« puto, solum illud 
3oi). 8, 49. Christi exomplum seeutus diwndo : Daemonium non hal>eo. Tamen quia in 20 
insigni Aeademia, in approbata religione, in illustrissimo dueatu Saxoniae, 
in amplissimo Episeopatu, et his omnibus Catholieis, Deinde ego ipse nihil 
asserens, sed disputans ac Catholicus esse querens, eum haereticimi non faeiat 
nisi pertiuacia erroris in fide (Hie autera error solus est, si tamen est error, 
Deinde non in fide, sed in opinionibus seholastieis), Opus erit, ut su|)er hac 25 
re E(»kium iniurianim conveniam et os eias mendaciis et blasphemiis abimdans 
eo aliquando perducam, nt mendaeiis suis fidem faeiat aut probet simplieem 
errorem esse vinilentam haeresim. 

Si disputare est haereticimi sapcre, iam Eckius omniimi, quos vidit 
P^celesia, est haeretieissimus, QuipjK' qui in quatuor ilhistrissimis Academiis 3c 
venenis, id est, disputationibus , omuia intoxicavit. Miror hominem, quod 
non ad ungues pedum usque friget, quando ad Sacramentum altaris aeeedit, 
si tamen memor est tantae in fratrem suiim enidclitatis. Per omnia milii 
Eckius faeit, sicut lohanni Reuehlin feeit ille suus Satan. Uterque id stiidii 
halx't, ut si posset omnes lemas, omnes sentinas, omnia barathra erronim, = 
haeresum, malorum irrivare, tum suo uterque fnieretur gaudio. 

Sed ad Positionem, omitto variam illam partieipationem bonorum, de 
qua gloriatur JEekius. Quid illa sit aut faeiat, iudieent alii. Mihi multiini 



11 tUn Stonbe: AdversuR 37. Con. Lutheri. 



304 Asterisci Lutheri adversns Obeliscoe Eckii. 1518. 

veliit tertiara partem addere (quam Johannes ignoraverit) et id iuxta divinani 
sententiam volentibiis requiri, non tantum eoelesiastica potestate. Tunc oerte 
Johannes Baptista in laqueiim et seductionem venisset, cum nullos docuerit 
satisfaoere. 

v?uc. 3. 8. At dicunt * Johannes docuit: Faeite dignos fructiis poenitentiae^ ergo s 

satisfaetionem vohiit* Kespondeo : Vera est Glosa, si licet scripturam nostris 
somniis contaminare. Fnictus istos poenitentiae dignos ipsemet exposuit^ 

vuc. 3, ii.qiiando tiirbae quercnti, quid facerent, respondit: Qui habet duas timicas &c. 
id (^t, ut bene viverent.' Sic enim satisfit Deo. 

Ego tarnen hie s(;holaatieis Doctoribu« simul et Eckio consuhierim, ut lo 
omisso Christo et Johanne Baptista (cpiia non sunt Scholastici) ad patrem 
siuini Aristotelcm eonfugiant, et eo Doctore freti mihi oggauniunt ilhid 
sac^'irinium oraciihnn: Ab autoritato negative non valet consequentia. Sed 
niittanius scholastici illa nugacissima, E(^kius non hnjuitur scholastice. 

EcKIVS. XXL Ol>eliscus. is 

Melius fa<*it meritorie, non satisfactorie, ut ipse declarat Condusione 
seqnenti. 

LVTHERVS. 

Itcnnn ex Caho opini<nuun sonmiat aliud satisfactioneni, aliud merituni, 
quod ftupra satis est improbatum. jw^ 

EcKIVS. XXJI. OlR^liscus. 

Sciinus onuies, (|Uoniani egc»no in cxtiTmis vel quasi coustituto sit 
sui)veniendiuii sul) pratH'cpto. Eodeni modo intolligatur de habente sohuu 
necossaria domi. 

LvTHERVS. 

Hacc est illa felix Theologia scholastica, ob quam vel solam omnes 
Si'holastici digui essent favoix», quem olim Romaui Philosophis et J^lato Poetis 
in Uepublica deceniebaut. () non Theologi, sed Plut4>logi, scilicet necessi- 
tati^m nobis interpretautur extremam vel quasi. ObstK^ro te, quis Angelonuu 
permitteretur haue seminare glosam? 

Ergo u<m est mutuandum (»genti, uec commoilaiulum utenti, nee vestien- 
dus mulus, ne<^ visitandus infirmus, J)eni(juc nulluni opus pietatis aut charitatis 
fa(Mendum, uisi dum eo })er\Tnerit proxinuis, ut iam sit spiritimi exalatunis. 
Alias quando erit neccssitas extn»ma? VidcHc(»t, quasi spiritus Sanctus 
sit adeo indoctus, Ut cum simpli(*iter * ueeessitatcm * dixerit, non intellexit 
seu oblitus est addere VxtrtMuam vel quasi', qucnl nostris Scholasticis eraü 
relinquendum, nc frustra ipsi quocjue \ixissent aut docuissent Cur, quaeso^ 



1 quem loliaiiiies 16 ^m Slonbe: Adversns 43. Con. Latheri. 22 Um fltanl 

AdversuB 45. Con. Lutberi. 



¥ 



306 Asterisci Lutheri adversus Obeliscos Eckii. 1518. 

cnm universa Roma veDet adulatoribiis consentire ac veritati dissentire (quod 
Deus avertat), non tarnen id änderet, tum multitiidine eniditonim et in- 
genionmi (Christo favente) prospere agentium, tum potentia r^um ac prin- 
cipmn Ulis impense faventium, him eerte multis in Curia proceribns plus 
hiß Omnibus sinceram pietatem foventibus teiritus ac prohibitus. Quid enim :, 
audebit vel ipse diabolus, nedum malus Homo cmn universis adulatoribus, 
81 Biblia et ecclesiasticos Doctores, contemptis illis opiniosis Sophistis, sibi 
viderint opponi? Adeo ne praesumit cnidelis, sed cicur, illa tjTannis adulatio, 
ut etiam verbis Dei audeat occiurere? Sit Christus niecum et verinmi sunm, 
et non timebo, quid faciat mihi vel totns mundus. lo 

Haec dico, ne illi picti Nerones ac umbranun imagines suis terroribus, 
id est, adulationibiLs , sese ideo recte dixisse ac vicisse credant, quia summi 
Pontificis maiestatem suis mendaciis sese corrupturos sperant. Homo est 
summus Pontifex, falli polest, praesertim a tam astutis et speciosis Gnatonibus. 
Sed veritas est Dens, qui falli non potest. Quocirca rogo meos amieissimos i'» 
hostes, ut dignentur me deinceps non adulationc Papae nee Maglstris nostris 
eximiis terrere, sed soHdis Scripturae et Patnnn decretis d(K*ere vel \incere, 
si omnino placet victoria« 

EcKIVS. XXIIT. OMiseus. 

Indulgentias esse satisfactorias su})crius fassus est, Et cum iniungendo -^j 
poenitentiam saoerdos dicat: Quod minus iuiunxi, suppleat amara passio 
Christi &c.. Cur recurrit ad illum thesaumm? 

LVTHERVS. 

O Vena non publica et ingenium vere peripateticum ! scilicet: Sacerdos 
ita dicit, ergo ita est. Tenet consequentia ex Dialectica fidei. At dicet 2 
mihi: Usus Ecclesiae est reverentia dignus. Si usus est, meritnm passionis 
Christi et Sacramentum ad remissionem poenanim tantununodo institiitum 
credere, ac non potins est insania, concedo. Deinde, si id potest probari 
Ecelesiastice, itemm et magis concedo. Et cimi toties illud ecclesiastice (licet 
invitus) repetam, spero Eckinm tandem moveri sc intelligere, ut deinceps =^ 
non scholastice contra veritatem latret. Ita quicquid vel barbarissimus ac 
superstitiosissimns aliquis invenit sacerdos pia (ut vocant) intentione, id etiam 
Tlieologis tarn doctis pro usu Ecclesiae censetur habendum. 

Compatiendum tamen est sacramento poenitentiae, quml antoribus hi« 
Magistris nostris eximiis eo pervenerit dignitatis, ut inter omnia solum sit, 
quod poenas relaxet, et non sit vas gratiae ncc signnm nisi poenanim, Chim 
baptismus non poenas sed peccata remittat et gratiam conferat Ita Con- 
firmatio, ita Eucharistia, ita Ordo, ita Matrimonium, ita extrema unctio, .«= 



19 XXII 20 «m Slanbe: Advenua 58. Con. Lutheri. 



308 Asteriaci Lutheri adversus Obeliscos Eckii. 1518. 

LVTHERVS. 

Ut Graniraatioam etiani in Theologo reqnirani, si est error, quomodo 
est impiulens, necluni inipiulentissimus? Error est res digna venia. Non 
enini impudenter aseiscitur, sed ignoranter incnrritur, Non quod niagniun 
existiniem in Gramraatieii errare Theolognm, sed ut >'ideas, quod m^is furore 5 
quam ratioue niovetur. 

Tentabo ego aptius (si possum) dicere. Impndentia quaedam est, si 
quis in Philosophia Aristotelis doeeat, quod illius autoritate neu putetur 
probari. Coucedis? Ix)nge ei'go impudentissima onmiuni teraeritas est, ali- 
quid in Ecelesia asserere et inter Christianos, quod non doeuit Christus. At 10 
hoc est, quod hie noster Eekius garrit, dum nihil seholaÄtiee loquitur et 
solus pudentissime veritatem sequitur, scilicet, quod Tliesaurus meritonun 
Christi est in manu Papae. Ubi hoc Biblia? ubi Patres? ubi Canones? 
(excipe Magistros nostros) ubi in toto mundo? 

Atque ut et ego paululum stomacho indulgeam, furor et indignatio Dei 15 
est atque nihil aliud quam ianuam et introitum patefacere omnibus haeresibus, 
erroribus totique prorsus Tartaro, tam lil)ere quicquid lilmerit asserere, Cum 
i.töeff 5,21. Spiritus dicat: Onmia probate, quod bonum est tenete. Si enim scholastici 
Doctopes iufelices Magistri tui ab hac sibi temperassent licentia asserendi, 
distinguendi , opinandi, pro pia (ut dicunt) sua intentione, non tot mme 2*^ 
Ecelesia scateret erroribus et furoribus, nee tu tam li\ndos et atros invenisses 
obeliscos. 

Fateor quidem in Extravagante Clementis quinti narrationem fieri de 
Tliesamx) meritonim Christi per Indulgentias distribnendonim, sed nuuquam 
lego illud esse approbatum. Aliud est, Papam narrare, aliud statuere, Imo ^= 
longe aliud Papam statuere, et Conciliimi approbare. Deni(|ue non sum ^^o, 
neque Eekius, neque Magistri nostri apostolieae sedis declaratores, nisi frivoli 
esse velimus, ut Ei^kius dixit non frivolus. 

ECKIVS. 

Unde quilibet Christianus potiiis del)et in cum Thesaunim spem suam 

reponere quam ex poenis, cnicibns et tonnentis remissionem tanquam ex suis 

meritis sibi debitam exponere, Quoniam, si oninia fecerimus, congniit ut 

Suc. 17, 10. dicamus : Quoniam ser\'i inutiles sumus. Et hoc profunde ponderatum 

destrueret omne fundamentmu quasi dictomm illius boni viri. 

LVTHERVS. 

Si Eekius loqueretur de cidpae remissione in his verbis, lam totus esset 

Ecclesiasticus et me omnino haberet, qui |)edes eins, imo vestigia oseiilarer: 

adeo mihi placent verba. Plane maledietus sit, qui non toto corde confidit 

3fr. 17, 5. in Thesaunim meritonmi Christi. Sieut ait lere. 17. Maledietus, qui confidit 




310 Aflterisd Lutheri advenus Obelisooe Eckii. 1518. 

the»auri^ Siquidem et cistani cBse aliud quam thesaurum neceese est, Deinde 
et seraiu. Atque si All^oriara vel Metaphoram totam pereequaris, totam 
suppellectilem iu*bi.s Romae forte huc couvehi oportet 

Deinde sibi ex eodem Syllogismo acutissimo per[)lexus factus, querit: 
Quomodo simul elavis aj^eriat et aperiatur, dum est simul clavis et thesaurus? s 
InsuL^iHsmuLs Disputator, Qui audit me negare thesaiuiun eum, quem i|)8e 
poDit. Ego euim distribuentem (id est, a Christo claves donatas) dico 
thesaurum, Ipse autem per daves distributum ponit, Id est, Ipse distributum 
a Papa, ^o distributum a CIu*isto. 

Ultimo, haue Propositionem ensem Aiacis asserit &c. Novus, proh lo 
hominum fidem, Aristarchus, imo novus Homerus. Quis enim unqiiam finxit, 
quod ensis Aiacis seipsura, ac non potius quo se Aiax iiiteremit? Sed dan- 
dum est aliquid serotinae potationi. Voluit enim dicere, Proi>ositionem esse 
ensem Aiacis, scilicet, <jua meipsiun, non qua se interimeret, Sicut Aiacis 
ensis non se, sed Aiacem interemit, Forte somnians illam bestiam, quae i**^ 
seipsam comesset, et pro eadem in Aiacis ensem raptus. 

ECKIVS. XXV. Ol)eliscus. 

Ruangelium esse thcsaurum doctrinativum et instnictivum credendorum, 
nemo uegat. At ex eo thesaiu'o praestari Indidgentias, prorsus est ridiculum, 
Cum neque Papa largiens, neque Sacerdos exequens absolvendo huius me- 20 
minerit, Neque ali(|uis Doctoriun in inateria Indidgentianmi unquam seraina- 
verit dempto illo novo Propheta, (jui egreditm* terminos, quos constituenmt 
Patres uostri. 

LVTHERVS. 



Patres nostros, credo, Aristotelem, Porphvrium suosque secjuaces vocat, 
qui non sunt novn Prophetae, sed Patriarchis vetustis, Apostolis quocjue et 
(ne nihil omittiun honoris) Angelis coelestibus sunt digniorcs, quos Eckius 
colat. Nam Ecclesiasticos Patres non ab eo uotari hoc loco, etiamsi furat, 
concedet necessario. 

Deinde eadem ebrietate mersus spumat me asserere Indulgentias de 
thesauro Euangelii diun, (juod nullus, inquit, largiens intendit, Ignosa» 
carnisprivialibus disputationibus. Quales nisi essent, poterat vel ex suis 
verbis supradictis meminisse, me dicere, Indulgentias non ex Euangelio; 
sed ex clavibus donari. Has enim a me thesaunun Indulgentiaruiü iwsitas 
esse, supra satis intellexit, eiunque thesaiuaun ab euangelico thesaiux) di- 
stinctum, sed clarius infra. Sed voluit ridiculum habere Theologus pro festi- 
vitate dierum illonun bachanaliiun, Quod cum nusquam esset, finxit in meis 
Positionibus. 



?s 



17 XXim 18 ilMi »tntc: Advenui 26. Ittetbnult ftati .62/] Con. Lutheri. 



322 Sermo de poeniientia. 1518. 

finniter: Qui dedit tibi hanc tui cognitionem peccati te non rogante^ dabit 
etiam gradam oranti, immo ideo dedit cognitionem peccati et iusticiae^ ut 
mm. 3, so.rogares gratiam. Sic B. Augustinus cuni Apostolo dicit: per l^m cognitio 
peccati, ut gratia donetur et inipetretur. Accipe siinile: Grentiles olim idola 
sua rogabant, et fiebat quod petebatur, Et avanis confidit in divicias suas, 5 
et fit sicut vult, quantomagis ille venis et bonus deus non sinit se frustra 
rogari et in se confidi! 

Corollarium I. 

Contritio Vera non est ex nobis, sed ex gratia dei: ideo desperanduui 
de nobis et ad misericordiain eins confugienduni. 10 

Corollarium ü. 

Contritio incipit in poenitente, sed non cessat per totam vitam usque 
ad mortem, et non (ut multi putant) durat }ier horaiu eonfessionis duntaxat. 
Ecoe sie habes, quomodo intelligas quod illi dicimt, ojwrtere poenitere in 
charitate et cum bono proposito, quantum deus auxilium gratiae dederit. n 

Null US debet sacenloti respondere se esse (»ontritum, nee sacerdos 
pequirere, nisi quod potest dicere 'Neseio an sim contritus. Rogo tarnen 
dominum atque confido nie sua gratia contritum et (juottidie magis con- 
terendum'. 

Haec de prima parte. 20 

Secunda pars est confessio sacramentalLs, et hie duo sunt notanda. 

Primum, ut nullo modo praesumas confiteri peceata venialia, sed nee 
orania mortalia, quia impossibile est ut onmia mortalia cognoscas. Ad im- 
possibile autem nemo obligatur. Unde in primitiva ecclesia soltun inauifesta 
i. «oc. 5, 11. mortalia oonfitebantur, ut patet 1. Corin: v. Si quis inter vos est formicator 25 
aut avanis aut idolatra aut maledicits aut ebriosus ant rapax, cum huius- 
dbau 5, 19. mo<li nee eibum sumere. Et illud Gala: v. Manifesta sunt opera camis &c. 
unde multi confitentiir in quinque sensibus, septem donis, Septem sacramentis, 
octo beatitudinibus et aliis multis distinctionibus peccatonun, velut id cu- 
rantes, ut nullum peccatimi n(m confiteantur, quum tamen inter ea quandoque 
nullum vel vix veniale sit peccatum, et fatigant frustra sacerdotem perduntque 
tempus, ac aliis sunt impedimento. 

Ideo duplici sis confitendi modo instructus. Uno, quo sacerdoti omnia 
manifeste mortalia eonfitearis, quamquam düficile sit discemi mortalia a 
venialibus, nisi sint in opere manifesto aut e\ndenti consensu cordis, ut male- 
dictio, furtum, homicidium, luxuria, detractio, ira, amaritudo &c. Alio, quo 
«iot» 9, 38. deo eonfitearis reliqua omnia, immo cum B. lob dicas: verebar omnia ofen 
$f. 19, 13. mea, sciens quoniam non parcis delinquenti. Et ps. xviii. Delicta quis intelligit? 
ab occultis meis munda me, domine. Nam nulla sunt opera nostra etiam 
bona, quin sint peceata danmabilia, si deus in iudicium intret nobiscum. Si< 



326 Scnuo de digaa pmeparatione cordU pro suscipiendo sacr. eocharisiiae. 1518. 

2)arunter ein ^ol^fci^iütt. 2itclrü(ffcitc bcbrudt. 4 Sldttcr in Cuart, 

(e|tc Seite leer. ^ 

Xitel^olifd^nitt: WHax'xa mit bem 6:^ciftfinbe auf einer ^onbfid^el ftel^nb. 
Sßa^rfd^eintid^ ein i^ei^aiger ^rudt. 

C. „©crmo fe bigna || ^raeparationc corbiS || pro fufcipicndo Sacramento 

Eucha« li rifliae R. P. Martini Luther || Auguniniani Vuit« || tenbergenfis. ||" 
litelrürffeite bcbrudt. 4 »Wtter in Quart, Ic|tc ©eite leer, 
^in lütell^oljfd^nitt ift ^ier nid^t üoc^anben. 

D. „Senno be big« || na ^reparatöne cor« || big pro fufcipienbo ©acrameto 

eud^a= II riftie. 9t. ^. 9Jlartini Sut^er Slufluftim- 1| aniSJuittenbcrflenri^.l," 
S)arunter ein «^ol^fd^nitt. 3Äit liteleinfaffunj. ütelrüdfeite bcbrucft. 
4 SBlätter in Cuart, le^te ©eite leer. 

Xitel^olafd^itt: f ^tifhtd am Iheua. Tnud Don Martin Sanb^berg au Seip^ig. 

E. ,,©erino || be bigna pre || paratione ab Ü ©acramen || tu ^d^a || riflie. || S ||" 

Wit Siteleinfaffung. 6 »Wtter in Cuart, le^te« Statt leer. 9(m 
6nbe: „c ©iluanu« Ctmar Stugufte Uinbelico;^ || imprefftt XXV. bie 
mcnf ©eptemb'. i| 9(nno bomini M.D. XVIII. jj" 

F. „©ermo be bigna praeparatione || corbid fufcipienbo ©acramc« || to ©ud^ft« 

riftiae SR. ^. || 3Rartini ßutl^er «u- 1| gufiiniani 93uit» || tenburge- 1| pd. ||" 
ütelrüdfeite bebrudt. 4 Sälätter in Cuart. auf bcr legten ©eite nur : 
„3mprefl[um SBittenburgij per 3oan. ©runenbergiü || anno bni. 1519. ]i" 
3eilc 1, 3, 5 unb 7 totl^ gebturft. S3ot »fufcipienbo" fe^It »pro*. 

G. ,,©emto II be bigna pre || paratione ab || ©acramen || tu 6ud^|| riflie. || S |i" 

3Rit Siteleinfajfung. 6 »Idtter in Quart, le^te« »latt leer. 9tm 
enbe: „€ ©iluanu^ Otmar Stugufle Uinbelico^ || imprept [sie] Xlll. 
bie 3anuarij. 5lnno || bomini M.D. XIX. ||" 
H. ^Scrmo de digna praeparatione cordis pro suscipiendo Sacramento 

Eucharistiac. Lipsiae 151 9." 3n Oftaö. 

So Lutheri opp. lat. var. arg. ed. Erlangae II ®. 303 nad^ Olearius, 
Autogr. Luth. 5. 

^an^er fül^rt in feinen Annalcs typographici IX ©. 73 9lr. 54 nad^ Galal. 
Kappii I ©. 49 an: ,Mart. Luthehi Scrmo de praeparatione cordis pro fuf- 
cipienda Sacra Coena. Wiltcnbergae. 1519. 4.*; eg fd^eint bicd aber nur eine 
ungenaue SBefd^reibung toon F au fein. 

Sluägabcn bcr beutfd^cn Übcrfelung. 

a. „aiin güttc || troftlid^e prcbig || 2Jon bcr »irbigcn bera^t- || tung aü bem 

Ijod^toirbi- II gen ©acrament. ^o- 1| ctor Warini [sie] Sutl^er || 3luguftinet 
aü II Jffiittenbcrg || ic \\ 3ttem n?ic ba8 leiben gl^rifti || betrad^tet fott 
werben. || MDXVIII ||" 5Jlit Siteleinfaffung. 8 »Wtter in Cuart, 
le^te« S3latt leer. Slmßnbe: „@ebrudtt au Slugfpurg burd^ ©iluanunv 
Ctmar, be^ || fant S3rfula clofler^ am fed^tael^enben tag floucm || bti& 
?lnno K. im ad^tael^enben. ||" 

b. „&n gute troftlid^c || prebig öö ber wir || bigen bere^tüg gu tem l^od^tuir 

bigen ©acrament. 3)octor || 2Jlartini Sutl^cr «u ft ^ftinet jü gSBit 



Dao sennones de passione Christi. 1518. 341 

omnes enim thesauri sapientiae et scientiae sunt in illo absconditi, ideo <io(. 3, s. 
absconditi, quia luynticin et RpiritiialibiiR oculis visibiles et in eodem lueis 
omnis fons et Caritas, <iuibu8 (»raatiir affectuH. Et sie propter utrumque 
dicit Apo8toluK 1. Cor. 1. qm>d CliriHtuH nit nobis fact4i8 oaritaH pn) afTectui'^or- i.3o. 

^ et »apientia Dei pro intcllocrtu, Sed ludaei.s 8candalum pro affetütu et gentibus 
stultitia pn> intello<*tu. Igitiir finge iiiHtitiani, ])ondera quae putas, omnis 
pulcritudo et H{HHMe8 sit in ali(]Uo iino loco, in uno eumulo viderentur omnes 
sapientiae, 8ciontia<», artes vi quidquid intellectnm jwtest (»mare, et simul 
omnes virtutes ut hiimilitas, s|)es, fides, Caritas, mititas, iiistitia, misericonlia, 

10 pax, patientia, modestia et qiiid(}iüd affwtuni omare et delectare potest: Sic 
diceretur vulgo de a]i(]iio docto et sancto viro *bad ift ein fein ^atin, hic 
est pulcer vir*, scilicet piücritudine scientiae et sanctitatis, et contra *haec 
est foeda meretrix'. Si onini hoc optabile et videre esset pulcrum spectacu- 
lum, a[)erianms (k*u1os cordis nostri et inspiciainus tantiun. Eccx? enim Dens 
»^ in uno verbo abbreviato omnia ista consiumnavit, ut sit nobis vere verbum 
abbrevians et consiuimians, quia omnia ista lue non niortuis literis et figuris 
ut in libris picta scriptave sunt, sed in minimis operibus et realibus signis. 
Tot enim litterae singulas virtutes hic signant, quot guttas, verba, ictus 
Dominus patitur. Nain in ({Uolit)et illonim vehit signo aut littera aut inU^ro 
verbo ostenditur tibi himiilitas, mititas, Caritas, patientia. Nam disceme })er 
singula et disce in hoc realiter legere, quid significet quod sudat sanguinem 
(ut interim taceamus intellectus eniditiones et pn)phetias)? nemi>e summam 
pro te caritatem, summam propter te hiuuilitatem, patientiam, misericordiam, 
iustitiam, pacem, salutem, (piid significet quod {)ercutitur alapa? nem{)e cari- 
tatem summam, patientiam, humilitatem, quid significet sauguis iuter flagella, 
spinas et clavos? sunmiam curitatem: et sie de ceteris singulis prosecpiendo. 
Pro intellectu autem quid significat, uisi ut et tu sie similia patiaris in came 
et spiritu, ut legitur? Igitur, ut dixi, oculos spirituales a{)eriamus et l(^;amus 
istam speciosam onmium virtutiun formaiu in Cluisto: sunt enim satis claris, 
vivis, expressis litteris et signis et notis nobis depicta et proposita. Nam 
inde venit^ quod nostro temj)ore adeo Caritas frigescit et omnis virtus Christia- 
norum deficit et sapientia minuitur, fiuut4|ue tenebrae ut in A^^to, quia 
non itur ad formam hanc, ubi videmus et docemur, sed venit in oblivionem 
per totum. Nam sicut multi sunt fructus Christi passionem meditaudi, sine 
dubio per contrarium enmt damna opposita obliviscentium eam. Tales fructus 
vide alibi, in Roseto et aliis. Notandum tamen, quod prae omnibus Scriptura 
DOS monet caritatem attendere in ista passione. Nam incamatio et passio 
Christi licet ad omnem affectum et intellectus eruditionem nobis commen- 
^ntur inspicienda, maxime tamen ad caritatem Dei inspiciendam cognoscen- 

^amque erga nos per Scriptiu^m nobis exhibentur contemplanda. Sic loh. 3. 30t 3, le. 



40 exhibetur 



354 Dispntaiio Heidelbergae habita. 1518. 

11. Non polest vitari praesumptio nee adesse vera spes, nisi in omni 
opere timeatur iudicium damnationifi. 

12. Tone vere sunt peccata apud Detim vetiialia, qnando timentiir ab 
hominibus esse mortalia. 

13. Liberum arbitriiim post peccatiim res est de solo titnlo, et dum i, 
faeit quod in se est, peccat mortaliter. 

14. Liberum arbitrium post peooatum potest in bonnm potentia sub- 
iectiva, in malum vero activa s^nper. 

15. Nee in statu innooentiae potuit stare activa, sed subiectiN^a potentia, 
nedum in bonum proficere. lo 

16. Homo putans, se ad gratiam velle |)en'eniro faeiendo quod est in 
se, peccatum addit peccato, ut duplo reus fiat. 

17. Nee sie dioere est desperandi eanssam darei sed hamDiandi, et 
quaerendae gratiae Christi stiidiimi exeitare. 

18. Certum est, hominem de se penitus oportero desperare, ut aptus n 
fiat ad eonsequendam gratiam Christi. 

19. Non ille digne Theologus dieitur, qui invisibilia Dei per ea, quae 
facta sunt^ intellecta conspicit, 

20. Sed qui visibilia et posteriora Dei )>er paasiones et onioem con- 
specta intelligit «a 

21. Theologus gloriae dicit malum l>onum et l)onum malum, Tlieologns 
crueis dicit id quod res est 

22. Sapientia illa, quae invisibilia Dei ex operibus intellecta conspicit) 
omnino inflat, excaecat et indurat 

23. Et lex iram Dei operatur, oocidit, maledicit, reum facit, iudicata 
damiiat, quicquid non est in Christo. 

24. Non tamen sapientia illa mala nee lex fugienda, Sed homo sine 
Theologia crueis optimis pessime abutitur. 

25. Non ille iustus est qui multum o))eratur, Sed qui sine opere mnltuir 
credit in Christum. 

26. Lex dicit Yac hoc', et nunquam fit: gratia dicit 'Crede in hnnc 
et iam facta sunt omnia. 

27. Recte opus Christi dicerentur operans et nostmm operatiun, ac f 
operatum placere Deo gratia operis operantis. 

28. Amor Dei non invenit sed ereat suum diligibile, Amor homi 
fit a suo diligibili. 



23 92a4 fd^tiftlid^ SRitt^ung twn Dr. «. P. Srommann in 9{tm(eT0 fielet hl A ] 
operibus, otfo leintet bem Pomma übet bei 3<Ue ein 3<t4en , ftl^nlid^ bem ftan|. aooeat ci 
flexo, ybaS ütedeid^t im Wanuffril^te ouf ein am 9{anbe nad^ge^oIteS ex fid^ (exogen* l^t, 
bem ^e|rt alber eben fo toiebergefieben* ifl, o^ne baS einaufd^attenbe ex eininfügen. 6« f 
e« flf(, ba| man, butd^ iene« S^i^^n ^uf ein fe^enbeS IBort aufmertfam flemad^t, f^mt i 
erfien »Utenteg ge x Sta^bnidE twn A (ProposUiones 1531) bafür ex einfe|te 38 dieer 



356 Disputatio Heidelbergae babita. 1518. 

SRöm. 7, 9.Et 7. Cum venisset mandatiiin, rmxit pec<>atum. Unde oapite 8. appellat 
2*«ar. 3', 6*. L^em legem morÜB et legem peccati. Imo 2. Corinth. 8. Litera occidit. 
Quod B. Augustinus per totum libnmi de spiritu et litera mteUigit de qua- 
libet etiam sanctissima l^e Dei. 

n. 5 

Multominus opera hominum, naturalis dictaminis auxilio frequenter 
(ut dicitur) iterata, possunt promovere. 

Quia cum Lex Dei saneta et immaoulata, vera, lusta &c. homini sit 
in auxilium a Deo data idtra vires suas naturales, ut illuminet ac moveat 
ad honuni, et tarnen contrarium fit, ut magis fiat malus, Quomodo suis »" 
relietus viribus, sine tali auxilio, ad bonum potest promoveri? Minus facit 
ex suo pn>pric), qui non faeit bonimi alterius auxilio. Unde Apostolus ad 
«sm. 3, loff. Rom. 3. Onmes homines conniptos et inutiles, nee Deum intelligentes nee 
requirentes, sed omnes dieit deelinautes. 

m. 15 

OjK»ra hominum ut semper s|>eeiosa sint bonaque videantur, pro- 
babile tarnen est ea esse |)eccata mortalia. 

Opera hominum videntur speciosa, seil intus sunt foeda, ut Christus 

Watti». 23,27. de Pharisaeis Matth. 23. dieit, Videntur eiiim sibi et aliis l)ona et pulehra, 

*f. 7, 10. Sed Dens est^ qui non iudieat secundum facdem, sed scrutatur renes et corda. 

«pflfdj. 15,9. At sine gratia et fide impossibile est mundum lml)eri e^)r. Act. 15. Fide 

purificans corda eorum. 

Probatur itaque Conclusio: Si opera hominum iustorum sunt peecata, 
ut Conclusio vij. dicit, multo magis hominum nondum iustonmi. At iusti 
*f. 143, 2. pro suis operibus dit^unt: Non intres in iudicium cum servo tuo, Domine, 
quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Item Apostolus 
•ai. 3, 10. Gala. 3. Qui sunt ex operibus Legis, sub maledicto simt Sed opera ho- 
minum sunt 0|)era Legis, Et maledictio non venialibus attribuitur |)eccatis, 
«öm. 2, 21. ergo mortalia sunt. Tertao Ro. 2. Qui doces, non fiirandimi, fimms. Quod 
B. AugustiniLs expouit: scilieet rea voluntate sunt fiires, etsi foris iudioent 
ac doceant alios fures. 

im. 

0|)era Dei, ut semper sint defomiia malaque videantur, vere 
tamen sunt merita immortalia. 

3ff. 53, 2. Ojiera Dei esse deformia, patet {>er illud Esa. 53. Non est ei specie» 

1. €am. 2, 6. neque deoor, Et 1. Reg. 2. Dominus mortificat et vivificat^ deducit ad inferos* 

et reducit. Hoc sie intelligitur, quod Dominus humiliat et perterrefacit 

Lege et conspectu peccatorum nostroruin, ut tarn eoram hominibus 



9 moneat 



¥ 



364 Dispntaido Heidelbergae habita. 1518. 

XXV. 

^ Non ille iiißtus est, qui maltiim operatur, sed qui sine opere 

multum credit in Chriptum. 

Quia iusticia Dei non acquiritiir ex actibus freqiienter iteratis, ut Aristo- 
Äbm. 1, 17. tele« doeiiit, sed infimditur i>er fidem. lustiis enim ex fide vivit Roma. 1. s 
Wdnt. 10. 10. et 10. Corde creditur ad iusticiam. Unde illud *sine opere' sie volo intelligi, 
Non ciuod iustus nihil oj)eretnr, sed qiiod opera eins non faciunt eins iusti- 
ciani, sed potiiis iusticia eins facit oj)era. Sine enim opere nostro gratia et 
Wöm. 3, 30. fides infunditnr, qua infusa iani seqnuntur oj)era. Sic Roma. 3. dicitur: Ex 
«öm. 3, 28. ofHiribus liCgis non iustificabitur omnis homo, Et Roma. 3. Arbitramm* enim lo 
iustificari hominem \wv fidem sine oj>eribus Legis, id est, ad instificationem 
nihil faciunt ojwra. Deinde, quia opera, quae ex tali fide facit, non sua sed 
Dei esse novit, Ideo non se i)er illa iustificari aut glorificari qiierit, sed 
Deuni <j[U(Tit: sua sibi sufficit iusticia ex fide Christi, id est, ut Christus 
1. aot. 1, 30. sit cius sapientia, iusticia Are. ut 1. Corinth. 1. dicitiu*, ii>se vero sit Christi ** 
o[)eratio seu instnmientum. 

XXVL 

Lex dicit 'Fac hoc', et numquam fit: Gratia dicit 'Crede in hunc', 
et iam facta sunt omnia. 

Primuni patet j>er AiH>stolum et iutcrpretem eius B. Augustinum in 3 
multis locis. Et supra satis dictwn est, quod I^ex i>otius iram operatur et 
sub maledicto tenet onmes. Sectmdum patet per eosdem, quia fides iusti- 
ficat. Et I>ex (ait B. Augustmus) imperat, quod fides imi)etrat Sic enim per 
fidem Christus in nobis, imo unum cum nobis est. At Christus est iustus 
et omnia implens Dei mimdata, quare et nos i)er ipsum onmia implemus, 
dum noster factus est per fidem. 

xxvn. 

Recte opus Cliristi diceretur oi)eraus et nostrum operatum, ac sie 
o^x^ratum placere Deo gratia ojieris operaotis. 

Quia dum Christus in nobis habitat per fidem, iam movet noe ad 
opera {)er vivam illam fidem oi>erum suorum. Opera enim, quae ipse facit> 
sunt impletiones mandatorum Dei nobis data i)er fidem, quae cum intuemur, 
ap^. 5. i.movemiur ad imitationem eonmi. Ideo ait Apostolus: Imitatores Dei estote, 
sicut filii charissimi. Quare misericordiae opera excitantur ab operibus eius, 
quibus salvavit nos, Sicut ait B. Gregorius: Oomis Christi actio est uostra 
instructio, imo conmiotio. Si a<;tio eius in nobis, vivit per fidem, vehemoiter 
^ottti, 1,4. enim allicit luxta illud: Trahe me post te, in odorem uuguentorum tuorum 
currimus, id est, oi)erum tuorum. " 



10 Konuu 14. Arbitramur 



► 



370 Disputatio Heidelbergae habita. 1518. 

Et SanctiLS orat pro remlssione iniquitatis. Mira sententia, Nee potest solvi 
per iUonim st ul tarn et carnalem glossam, qiiod Sanctus de praeteritis orat^ 
Quia Propheta non de se, sed de iis, quos \ndebat sanctificatos remissisque 
l>eccati8 eonim Sanctos, Et tarnen dieit eos orare pro remissione, Nisi forte 
Propheta vel mentitur vel adnlatiir appellans eos Sanctos, quibiis non essent * 
peecata remissa, Sed tum orare 'ut remittantur' vel 'a<l remissionem jiecca- 
tonmi' ntique dicere deberet. 

* Igitur 

Haec est duleissima Dei Patris miserieordia, qnod non fictos, sed veros 
peecatores salvat, sustinens nos in peceatis nostris et aeceptans opera et i» 
vitam nostram omni abiectione digna, donec nos j>erficiat akjne consummet 
Interim in protectione et umbra alamm eins xavirans, Et ludieinm eins effu- 
giinns per miserieordiam eins, non per iusticiam nostram. 

FaceÄsant igitur rargumenta fumi humani: *Unus et idem actus non 
potest esse acceptatus et deacceptatus Deo. Se^juitur enim quod sit bonus i.' 
et non bonus*. Respondeo: Ergo nee potest homo simul timere iudieium 
et sj)erare miserieordiam? Dico itaque, quod omnis actus bonus est accep- 
tatus et non deaciceptatus, Et econtra, est non acceptatus, sed deaeoeptatus. 
Quia est acceptatus per ignoscentiam ac sie non deacceptatus, quia ignosdt 
j>er miserieordiam, quod minus acceptatione dignum est: Idem autcm est * 
deacceptatus, id est, peccatum, inquantum est ex camis malicia actus. Sed 
tamen hoc Deus ignoseit in hoc tempore. Et requirit tam in hoc quam fiituro 
ünnpore. Non enim est uUus actus, quem Deus acceptet simpliciter (ista 
enim nomina ex humano corde ficta simt), Sed omni actui nostro ignoseit 
et pareit. Uli autem praesmnimt, quod sit aliquis quem acceptet sine igno- « 
seentia, quod est falsum. Quando ergo ignoseit, non acceptat neque deac- 
eeptat, sed ignoseit. Et sie acceptat miserieordiam suam in operibus nostris, 
^iob42, 8. hoc est, faeiem lob, scilicet iastitiam Christi pro nobis. Ipse est enim 
propieiatorium Dei, qui opera nostra excusat et ignoscibilia faeit, ita iit, 



1 sanctus erat per dimissionem iniquitatuni A 2 illam A de peceatis erat A 

3 sed de bis A dimissisque A 4 eorum: Sanctos enim dicit eos evadere per dimia- 

sionem. Nisi A 5 mentiretur A adularetiir A C tum fel^lt B orare fe^tt A at 

remittantur , cum ante remissionem ntique ])cccatoreH dicere deberet B 9 Patris fel^U A 

11 dignam A 12 alarum fel^U A 13 eius et per iustitiam A 14 bumani fuoi A 

15 esse Deo acceptatus et acceptatus a Deo A 16 Kespondeo, quod non; nee potest simal 
homo timere iudieium et sperare miserieordiam. Dico igitur, quod A 17 — 19 est acceptatus 
et non acceptatus, et econtra est non acceptatus et Deo acceptatus, quia est acceptatus per igno- 
scentem et sie Deo acceptatus, qui ignoseit A 20—22 Ideo autem est Deo acceptatus vel 
peccatum in quantum ex camis malitia factum: Sed etiam hoc Deus ignoseit A 22 quam 
in futnro A 23 acceptet simulate A 25 acceptat A 20 Quando igitur A non debet 
aooeptare, nee acceptat, sed A 28 faeiem lob, scilicet fe^tt A iustitiam fe§(t B enioa 

est A 29 Ita et quod A 



372 ' Diflputatio Heidelbergae habita. 1518. 

opus sapientis, qui est stultiis? Quomodo opus sani, qiii est aegrotiis? Et 
multa talia. Omnia ergo quae facit sunt opera diaboli, oj>era |)eccati, opera 
tenebranim, opera stulticiae. 

Undecinio, Si esse hominis est siib potestate tenebranim, quomodo uon 
etiara oj)erari eius? Arbor est sub dial)oli tjTannide, et negantur fruetus 5 
eius sub eodem esse! 
18f. 94, 11. Duodecimo, Illud Psal. 94. qiiod Apostolus adducit: Dens seit eogi- 

^f. 33, 10. tationes horaiuum, quoniam vanae sunt, Et Psal. 33. Dominus dissipat con- 
silia gentium, reprobat auteni cogitationes populorum et reprobat e^insilia 
principum. Hie quero: An cogitationes hominum intelligas eas, quas homo j^ 
cogitat ex se? Si sie, audis reprobatas et non tantummodo mortuas, Sed 
displieentes eoram iudieio Dei. Si sunt autera eogitationes, quas homo non 
ex se, sed ex mala inelinatione facit, non debuit eas voeare hominum cogi- 
tationes. Certum est, quod ea consilia intelligit, quae dictant liomines ductu 
rationis naturalis, Alioqui stulticias potius appellaret Nunc id, quoil est 15 
sapientiae in hominibus, Dens repmbat, quanto magis stultieiam! 
6pr. 3, 5. Tertiodecimo, Illud Proverb. 3. Ne innitaris pnidentiae tuae. Haec» 

universaliter vel partieulariter sunt intelligenda. Si imiversaliter, nulluni est 
dictamen rationis non reprobatum et damnatum. Si partieulariter, ut multi 
])utant, ergo quandoque licet inniti sibi ipsi et suae pnidentiae contra hunc 2u 
expressum textum. 

Quartodecimo, Si homo potest ex seipso aliquid facere sine peecato 
lK)num, Ergo digne potest etiam sibi dan^ gloriam pro modo l)onitatis a se 
factae. Dicat ergo se esse bonum, sapientem, fortem et glorietur caro in 

i.Vor. 1, 31. conspectu Dei contra Apostolum expresse dicentem, Qui gloriatur, in Domino 25 
glorietur. 
Vf. 81, 18. Quintodecimo, Psal. 81. Dimisi eos secimdum desideria cordis sui. 

Ecce jx)ena est |>eccati, secundum cor suuni relinqui homhiem, Ergo mortale 
peccatum. At cor siium est etiam quaecunque voluntas hominis extra 
gratiani. Aliotjui dixisset 'Dimisi eos secuiiidum desideria inimici, Et ibunt 30 
in adinventionibus hostium, non autem in 8ui8\ 

«öin. 14,23. Sextodecimo, Roma, 14. Omne, quod non est ex fide, pecatum e^t 

Quod B. AugiLstinus de fide Cliristi intelligit. Licet alii exponant de con- 
scientia. Venintamen etiam fides Christi est conscientia bona, Sicut Petnis 

i.^ftr. 3,2i.ait: Conscientiae bonae interrogatio in Deura, id est, quod in Deum beno 3. 
confidit. Igitur si opus extra fidem non esset peccatum mortale, sequeretur, 
quod Paulus ibi proptcr veniale peccMum adeo laboraret, quod est falsum, 
cum sine veniali nullus possit vivere. Ergo omne, quod non est ex fide, 
peccatum mortale est et damnabile, quia et contra conscientiam est, con- 
seientiam, inquam, fidei in Christum, quia non in fiducia eius operatur. Non 
enim credit sese placere Deo ad meritum. Et tarnen agit in tali infidelitate^ 
et conscientia. 



I 



---...A..^ 

•% 




376 ^tottebe yi bec M^iäM^itn Mam^ hn .beutfd^ t^eolofik*. 1618. 

gegeben,^ unb feitbcm ftnb fiutl^er«^ 9(u^aben in ^Dlighebit gefommen. ^ütin 
^feiffercf Xe^ fielet bem Sutl^erd bebeutenb nad^ : er ift t)telfad^ nur matte grtDeite» 
rung, nid^t etma öoUftänbigcre SBiebergabe bcr Urfd^rift. Über ba«J SSerl^ättnife ber 
beiben 3lus^gaben Sutl^erö ju einanber l^aben mir und fd^on ©.151 geäußert. 6incn 
öoHftänbigen 9lbbrudt berfelben f. in „6in beutfd^ H^eologia". «^eraufifgegebcn öon 
3. Ä. 3f. ffnaafe. aSBeimar, c&. »öl^Iau. 1883. 

SBqI. granj Pfeiffer, l^ologia bcutfc^, 2. «ufl. Stuttgart 1855 @. ij -|yt)i, too mond^c 
unö l^ict nic^t bctü^renbc Sftagen erörtert finb. 6. Uttmonn, Üieformotoren öor ber 9lcfor- 
motion, 2.?lufl. öiot^Q 1866. SBb. II @. 193 ff. gf. SReifenrott), 2)ie Xcutfc^e Urologie bes 
Sfroncffurter ©otteefreunbeS, ^otte 1863. Ö. S. ^Jlitt, einige SBemerfungen über bie ^Teutfc^e 
l^ologie'' in ber ,3eitfd^rift für bie lut^ifc^e Ideologie unb Äird^e" 1869 ©. 49 ff. $. 4)cring, 
^ie ^ijftif Sut^ere, ^txpm 1879. ©.52 ff. Äöftlin I ©. 117 f. 3)e SDß. I @. 123. 124 (gut^erä 
ISrtefe an ^. ©patatin unb an 3ol^. Sang bom 4. 3uni 1518). 

(gsi wirb gercd^tfertigt fein, toenn mir unS mit unfcrcr 93ibliograp]^ic l^ier in 
bcm 9la]^men bcr erften Sbtl^eilung unfercr ®cfammtau8gabc l^olten: mir fül^rcn 
alfo nur S)rudtc ber öoHftänbigen „bcutfd^cn I^cotogic" bi§ 1521 auf. 

ausgaben. 

A. „Qt^n beutfd^ Xl^eologia. bad ift || &)n ebleä 93ud^IcQn, t)on red^tem t)or= 

^anb, mad || Slbam ünb Sl^riftud fe^, ünb mie Slbam Qn || t)nd fterbcn, 
önb ei^ripu« crfteen fall. ||" S)arunter ein .&olafd^nitt. ütclrüdtfeitc 
bcbrudtt. 40 Slättcr in Cuart, Ic^tc ©citc leer, »m finbe: ^ ©c= 
brudt 3U SEBittcnburg burd^ 3dannem I| ©runenbcrg. 9lad^ ßl^rift gcburt 
laufent |1 funffl^unbert, tjnb ^m Sld^qel^enben 3ar. |j" unb baruntcr baö 
^SrudCer^eid^en. 

.^olafd^nitt auf bem Xitel: ^^riftÜ^cgr&bnig unb Himmelfahrt, ^n einigen 
^mplaren tft bad britte $(att bed Wogend ^ nid^t ftgnirt. 

B. „6^n beutfd^ Xtl^eologia [sie], bad || ift 6^n eblcS . Sud^lcin , öö red^tcm 

öorftanb, mj || Slbam ön Gl^riftuS felj, ön mie 9lbam ^n tjnö i| fterben, 
tJii gl^riftug erftecn fall. ||" S)aruntcr ein ^olafd^nitt. litclrüdtfcitc 
bebrudtt. 40 93Iätter in Cuart. 9luf bcr legten Seite nur ein .^01^= 
fd^nitt. 9lm 6nbe ber t)orIe^tcn ©cite: „S ©cbrudEt au Sc^p^idt ^^aä) 
&)xi^ gcburt lau= || fcnt funffl^unbcrt, t)n ^m ad^tjcl^cbcn 3ar. |'" 

iitel^olafd^nttt bem in A na^ebtlbet. ^ol^fd^nitt auf ber legten (Seite: 
^rifhid om ilreua, SRaria unb ;3ol)anned. iSa^f^nlic^ ^rucf t)on äBolf-- 
gang ©tocfel. 

G. „Il^cologia |1 Icütfd^. || |CS" S)aö ift ain cbeld unb loftUd^g bud^ || Un, 
t)on rcd^tcm t)crftannb, mad || 9[bam t)nb ßil^riftud fcQ, t)nb || mie Slbam 
in tjung ftcr= |1 bcn, önb gl^riftug || crfteen foll k. H ^ || MDXVIIi ||" 
«lit liteleinfaffung. 2iteIrüdEfcitc bcbrudtt. 39 »lättcr in Cuart. 
9lm Snbe: „c @ebrudEt t)nnb t)oIenbet aü Slugfpurg burd^ || ©iliianü 
Dtmar, am .yyiij. tag ©cptembriS |1 9lad^ Sl^rifti gcburt 3fünff^cl^en= 
I|unbcrt II tjnb im ad^tael^cnbcn jar. jc. ||" 

Sitel rot^ gebrucft mit Ku^nal^me ber ^nfaffung. 



») Unter bem ©c^ein, ol8 toäre fie nod^ toon ^^feiffer beforgt, ift 1875 bei 6. SerteU^ 
mann in ^üterdlol^ eine ,,britte tluflage" V^au^etommen, bie nur ün purer llbbrudE be' 
fUidgabe bon 1855 ifl. 



#■ 









^ä^ftUd^ett SMag uttb ©ttabe Belattgettb« 

1518. 



Offentüd^ trat gegen ben Steformator juerft ber Slbta^hämer Solenn le|el 
luf. Cbgleid^ in. bcffen If|cfeu tjom 31. Cf tober 1517 nid^t genannt, fill^Ue et 
id^ bod^ getroffen. Süon Ponrab SDBimpina, ^rofeffor ^u Sranffurt a. C, liefe er 
id^ 6(egentl)efen anfertigen, bie er ftd^ erbot ^n t^ertl^eibigen. Sutl^etd beutfd^en 
,6ermon bon Slblafe unb Wnabe" befdinpfte er in einer cbenfaQö beutfd^en ©d^rift, 
•ie unter bem litet erfd)ien: 

„SJortegung gemad)t || bon SBruber Sol^an üet^el ^rebiger || Crbed ftet^- 
meifter: lo^ber e^nen || tjomieffen Sermon tjon t^toent^ig |! irrige 9(tttdfeln 
Sebftüdl^en ablasf || t^n gnabe beiangebe oüen criftgtau^^ || bige menfd^e 
t^uttjiffen bon notten. I," litelrücf feite bebrudtt. 1(3 Stattet in Cuatt, 
le^ted ä)(att (eet. !Dtud bon ^eld^iot Sottl^ct in li^eip^ig. 

3m "JKai 1518 l^crauegefommen, tt?ar le^elö „5BorIegung" fd^on 9lufang 
Juni in ben ^änben beö Äeformatorsf, unb et toar fogleid^ entfd^Ioffen, fie ga 
^beleud^ten". !Eieö tt)ai et in unfetet ©d^tift „6ine Ofreil^eit jc". Sereitd am 
10. 3uli fonnte er bon einem ^toeiten S)ru(f berfelben reben. Sl^re äbfaffung fdH^ 
»emnac^ in ben 3uni 1518. Übrigend mar li^utl^er mit feiner 9Irbeit nid^t ju 
rieben; er l^abe, meinte er, barin nur mel^r gefpielt. 

ü*flt. rtöftlin I ©. 208. 3)e SD}. I ®. IZi. 124. 12t) (l>utl^r an 2Benae( Simf tot 
0. 3uli 1518). giltst l^ier^t au aict)cn ift Tt 2Ö. I ©. 0«, f. unferc (Anleitung au b 
©crmon Don «blafe unb Önobc* 6. 2:W (gegen Xc 30. 1 ©. 95 löorbcmerfung). Zt^U .2J 
cgung- bei «öfc^cr I 8. 484 ff. unb 2öalc^ XVIII ©J).5:i8ff. fotoic in M. 3. (f. Stap}; 
^ommlung einiger aum ^päbftlid^en ^blnfe gehörigen ©d^tifftcn, JL'cipaig 1721. ©. 817 ff. 

Sluögabcn. 

A. „g^n i^xctfyet^i befa Sermon^ || ajebftlidl^en ablafa bnb gnab || belar 

S)octoriö 5Kartini gütiger tüibber 1| bie borlegung, feo ^ur fd^mod^ 

bnb II beffelben ©ermon cxtid^tett. [" litelrüdtfeitc bebrudt. 8 ffl 

in Duart, le^tc ©eitc leer. 

^ru(f fid^ öon 3ot)auTi öxüncnbetg in aßtttcnbcrg. 



386 ^n< Steilst M enmon% pip^x^ «Iblag uitb 0iuibe belattgenb. 1518. 

^Wi^Wf 3^u^t ^^ ^it ^^^ l^ren, baS ^l^n bie ]äftoaxtm ttad^n, au ber 
pn%, bie ber SSabft aBiegen tan, unb bebenett nit, bai bet nit aSeine ein 
!c^r, funber unf^nnig fe^, ber bo l^iltc, bah ber §. SB. S9a|)fl oblege bie 
teufd^t, milbtdeit k., basf ift bie gnugtl^uung t^on Sl^ftuS geleret, baS bod^ 
ou§ fernem e^nfuren folgete. 3lud^ toifeenS bie le^enn beffer, bie fagenn: 5 
9l^mmer tl^un ijt bie ^od^jtc pu§e, unb baö ift toar t)or gotte, ber nit mel^r 
furbert, bau bie l^od^te pn%, bog ift n^mer t^un. 

3um brittcn S3egcr id^ ju tüiffen, tDO 6. 3luguftinu8 fage, bo8 gott 
bequeme gnugtljuung furbere, unb toan ba^ beje^get tüirt, @ag id^ tüie t^orl^^n, 
bie felbige gnugtl^uung ift nit nad^le^Iid^ burd^ ^rgenb e^n ablag, funbemn 10 
toirt gered^cnt alsf ein ftrcfflid^e pe^n t)on got auffgclegt. 

3um aSierben, bad S)at)ib geftrafft toart t)or fe^n funb, ift öor mid^, 
ban id^ im Xeutfd^en fermon gefagt l^ab am fiebenben artidel, ba8 got bie 
ftraff aufflegt, unb niemant mag fie ablegen, barumb tüirt bie fd^rifft aber= 
mal3 gecru^iget unb bie ftraff 5)aöib3 gejogen ^n bie pu§ , bie ber ^. 35. S. i'- 
mag ablegen, bad ift menfc^n gefd^toe^, ban ber felb fiebenb artidteÜ gan| dar 
mid^ t)orcleret, algo bad id^ baS britte te^Q ber pug t)orne^ne, nit bie gutten 
toerdC öon gott ge|)otcn aber bie leiben unb ftraff, funbemn bie \m% aber 
gnugtl^uung, bie bad abla^^ fan ablegen, bie, fag id^, toirt niemanbt aug ber 
fd^rifft 6cn)crcn, ba§ fie gott forberc, funbcrnn er befilct ba8 bem ^, 5B. pap^ ^ 
unb ber fird^en, 2)o er fagt ju fanct Sßetro: 2Ba8 bu pinbeft auff ber erben, 
fatt gepunben fe^n ^m l^^mcl, unb toaö bu logeft, fatt lofe fe^n ac. S)er 
^. 35. SJapft ^att toott Oolngetoalt, n^t, toie bie fd^eblid^en fd^me^d^ler fagenn, 
alle bindt jutl^un, n)a£f bem menfd^en not ift ^ur felidte^t, bann mit benn 
toorten toere ßl^riftud auggcfd^loffen , funbemn ^att empinben atte funbe, bie 
gepeid^t toerben, ^ber l^att nit getoalt in gottid gerid^t unb rabt ju fallen, 
bammb aud^ nit mag ablegen pe^n, go fie gott abber gotlid^ gered^tidte^t 
wattö. 16,19. auff legte, ban er nit faget ju 6. ^tro: üBaS id^ pinbe, faltu Iftfeen, ©unbem: 
toai^ bu logeft, faQ log fe^n, baraug nit folget, ba$ mein pinben bammb 
aud^ log fe^, funbcrnn be^n pinben ift log. 5lber unger Dorlegere l^aben ^l^n 
bie gen^alt genomen, Sie fd^rifft nad^ ^^rem fopff jurid^ten, bammb t^orfteen 
fie brennen nit toaö brennen ift, funbemn toaö fie toitten. Äan bod^ le^n 
aJifd^off logen, toaS ber Sapft pinbet, toie Oormeffen fid^ ban bie fd^lid^n 
fd^me^d^lcr, ben SJapft unb bie fird^ mit ^^m go 3ut)orfurcn, ba^ er fid^ 
untertoinbe ju logen, aSJaS fe^n got pinbet, go er bod^ unmeglid^ toeniger 
gen^alt Ijatt ^n gotti^ gen^alt, ban e^n 3)ifd^off ^n fernen getoalt. S)ammb 



1 leiten L 3 foitbem L 5 er^nfuren L 6 l^od^fte L gott, bec ttid^t maß 

furbert, ban bie l^Sd^fte L 9 furbere L 10 gonbcTn tuirt gered^net L 15 gecreu^tget I# 
18 ober L gonbem L obber L 20 gonbern L 22 foa L logeft, foU L 25 |im«^ 
bctn L entpinben L 27 obber gottlid^ L 28 foltu L fonbexn L 29 Xh^dß^ 

foU L ao gonbem L 32 gonbem toag fie tohiitn L 34 \^mt^ln ABL iirntt» 

furcn L 



^ne grcetVit ht% Bttmoni p&pftUä^m $lbla6 unb O^nobe belangenb. 1518. 387 

^en unb trtgen aUc bie, bie bo fagen, baS burd^ ablaS pe^n obbcr tüergf bet 
gnungtl^uung Don gott auff gcfc|t müge abgelegt tüetben, unb tüottcn bet 
titd^en getpalt mit gotttd getüalt t)ormif(i^n unnb ertid^ten un§ tegltd^ netü 
tDOtter, claöeS ejcettentie, clabeS autl^oritatiS, claöcS miniftrabileS , ate lang 
5 bad fie un§ alle beutet unb laften lere mad^en unb bamad^ bie l^ell auff= 
fd^Hffen unb ben l^^nteH ju fd^liffen. 

J)et 2)ritte grunbt, baS er fprid^t, bie getoonl^e^t unb ubunge ber 

{itd^n fotten öor e^n gefe| gel^altenn tüerbcn, bie toe^l bann bie ßl^tiftenl^e^t 

baS oBlad algo braud^ 7C., ®ag td^, ba^ toat fe^, toaS ubung unb getoonl^^t 

10 fe^n ^n ber ß^riftenl^eit , gelten ber fird^en Qtpot gle^, e8 tüirt aber t)or= 

ftonben öon ben guten unb nit bon ben pb^tn. 

3uni anbetnn l^att bie 9lontifd^e lird^ nad^ nie ^nn ubungen gel^abt, 
ba8 bet abla§ feelen erlöse unb ben funbet lofte Don pe^n abbet gnugt^uung 
Don gott aufgelegt, funbet toie bie fted^en OueftoteS tootten bie leubt gle^d^ 
15 tote bie pingen linbet etfd^teden, ftteben fie batnad^, baS ^l^te tootte fe^en 
gottiö toott unb ^l^tet mi^ptaud^ fe^n bet ßl^tiftlid^ litd^n ptaud^. ?lud^ 
lautet baö ge^ftlid^ ted^t, ba88 fuld^e ptebiget etlogen fe^n. c. abufionibuö öet. 
wenbacitet. @lo. k. 

S)ft aSietbe gtunbt, SBct ablag loft, ^ffet tl^ut ban toet alntu^en gibt 
ao e^nem atmen, bet nit in bet legten not ift. 

^ic fid^ 3U unb lafe bid^ gott etbatmen, ha^ ^tt)%tn letet beS 6]^tiften= 

foW8. 9hl l^^nfutbet ift§ nit fd^tedflid^ ju l^oten, toie S^utdten unfet litd^en 

unb cteu| Dotunetcn. äöit ^aben betj un8 l^unbettmall ctgete SlutdEen, bie 

uns ba8 einige l^e^ligtl^um , baS toott gotti8, ba8 alle bingl l^^liget, go gat 

•^ lefletlid^ ^u nid^t mad^enn. Joannes bet l^e^lig Sl;)oftett fagt, %o e^net fi^t 1.3011.3,17. 

fernen btubet baxUn abet notle^ben uub fd^leujt fe^ne milbidEeit Oot ^t)m ^n, 

teie mag bie liebe gottiS ^n ^^m bletjben? Ubit bi^en tejt fumpt bifet t)ot= 

leftetet unb botlegt, ja Dotiert unb ubit taufent me^l toeg leget mit e^net 

fuld^n glofee, 3)a8 batbeh abbet notlei^ben fall Dotftanben njetben Don bet 

^ legten not. ^ä) mu§ l^ie mit untoiHen ungebultig fein unb tuffen, ba8 bie 

glofe l^at bet teufel l^ette^ngefutt, abbet ifl au§ e^nem und^ftlid^en, jubifd^n 

abbet ^l^e unbebad^ten botftanbt ^manb em^fallen. @oll nit eet ein S^tiften 

menfd^ bem anbetnn l^lffen, bann tjn le|ten noeten, §0 toitt n^et meljt 

ober in Dielen jäten nit e^n mal bem anbetnn ge^olffen. ©30 toitt aud^ bie 

^ li^Tiflenlid^e liebe nit al^o gut fe^n, al^o bie ftunbtfd^afft unbet ben Sll^ietetnn. 

^äf gott, mu§ man be^n n)ott al^o meiftetnn? 9tu bet ftudfle ^aben toit 

tool mel^t Don unfetnn ttatom ptebigetnn. 

1 obbfx L 2 flnugtl^uung L mugc L 4 mtnifteriateS L 12 SlSmifd^c L 

nod^ nie L 13 exltge L lige L obberL 14 gonbeTn L 15 toottt fetin L 16 fet^n L 
17 fold^e L 22 l^l^nfurbft L 23 eTget L 28 {a oorle^te ABL 29 fold^en L 

QbbeY L foH L 30 jiitgfbwltiö fein, bann lein gut ge^ bie glofe f^ai ^et gefurt abbet B 
vndebuttig feljn, unb ruffti, k^^ bie glofie l^ot bet teuffeH l^eretjn gefurt obbet L 31 iubifd^em AB 
82 ober L 34 obbtx T S^ ftinbfd^afft L 36 ftudle L 

^ 25* 



388 <^e gftei^it beS Sermond p&pfilid)tn %biai mb Q^nabt belanoenb. 15ia 

aScr nu bifecm öotlegcr folget, bcr i)db aci^ten bar auff, baS er nit eer 
]pt\)% benn l^ungerigen, cle^be ben nadenben, fie totnen ban ^n bie legten not, 
baS ^]^n bie feel aug gel^t unb ferner tooltl^at n^tner beburffen. 9ted^t, red^t, 
fuld^er lerer toerg! foltcn aud^ nit anbcrS tocrb fein, bann baä fie gefd^e^n, 
ba fie unnötig fe^n. : 

äöibber bie t)orbant^te unb t)orfurifd^e gloje foln toir toigen, baS baS 
barben abber nobt l^eift ein iglid^ burffen aber barben, gle^d^ aU 6l^riftu8 
watt^. 21,3. bie (gfett lie§ Idolen unb fagen, fie fe^n bem Ferren not, baä ift, er barff ^l^rer. 
barumb fall man bie nob Dorfte^en, ba^ fie gemeg ble^b bem loort Sl^rifH: 
«uc. 6, 34.toan be^n bruber barff, §o le^^e tfym an aufffa^e. 9lu ift borgen nit bie i' 
le^te, aud^ n^t bie mittelfte, [unbemn bie erfte nobt. ^ud^ fall bie nob bem 
watt^. 7, 12. gepot gemc§ fe^n: SBad ^^r toolt baö eud^ bie menfd^en tl^un foHen, baS ^bt 
^l^r an guttun. 9ht toill niemant, ba^ man ^l^n läge ^nn bie legten nobt 
!umen, SBie tan ban f anct Joannes bie felben jugelagen l^abcn ? %n% ^riftoteliS 
fod^er ift bie glo§ geflogen, bei toild^em fie lernen neceffitatem unb anbere i 
toorter nur ju oorberben bie l^e^ligen fd^rifft. 

Über baS däti, bie bruberlid^e S^riftenlid^e liebe ^arret nit big baS 

nobt ba fe^. barumb ftrafft ^oönneö fie, baö fie eS l^aben lagen nobt Serben. 

i®|ctr?4,*8*. SGße^ter ift ju toiffen, baö bie fd^rifft fagt: bie liebe öorbedtet alle menige bcr 

suc. 11, 4i.funben, unb ßl^riftuö: SEßaä eud^ ubir ift, gebt almugen, go fe^n eud^ oll » 

s)aji. 4, 24. bing re^n abber öorgebenn, unb Daniel: (Srloge be^ funb mit dlmugen. 

S)ige unb ber gle^d^en fprud^ prebiget fein gnab prebiger gerne, Igoren fie oud^ 

nit gerne ^n bad foldE brengen, ban braug folget, bad ba^ ablad niemant 

nobt ift, äunben aud^ burd^ bie n^erdC ber liebe unb almugen t)iel pt^n^ 

ablacf ubirtomen, bad tourb aber nit taften fuQen. s 

i)ige fubtile Dorlegere l^aben aug ^riftotelisf biftinction bennod^t algo 

t)iU erlernet, baS fied bat)or Italien, bad e^n almogen aber gut toergt, get^n 

bem ne^ften, fe^ nit orbenlid^ fid^felbö geliebt unb nit fe^nfelbd felidte^t jum 

erften gefud^t, funbernn foQ t)or]^^n ablag logen unb algo fid^ fe^nfelb^^ am 

erften erbarmen. äBan ^l^riftud nit n^arer got n^ere, l^alt id^, er l^t langft 

fuld^ ung Jl^eologen lagen bie erben Dorfd^lingen. 

xan. 4, 24. ^um erften. S)aniel leret ben Äunig ju SSab^lonien, er folt mit almugen 

eir. 8, 33. fc^n funb logen, ©jo fprid^t aud^ ber toe^gman ecclefiaft. barju fagt ß^riftuS: 

»uc. 11, 41. @ebt almugen, fo ift^ eud^ aU rein. 9lu ift fe^n eblerö fid^felbö lieben unb 

feiigen, bann funb logen unb fid^ re^n mad^en, unb basf nennet l^ie ßl^rifluS 

felb, eaf fe^ almogen geben. 

1 f^aU L 2 ^ungTtgen L 3 Bebürffen L 4 fol^er L 5 unnötig L 

6 öoxfurifd^eL 7 obbet L burffen obbcr L 9 foü L 10 oufffafec L U fonbem 

bieerftL foU L 13 loiae AB 15 tod^er L alogeL Hbruberti^eL 20almuftenL 

21 obber L Qxlhit L almugen L 22 fpru^ L 25 lourb L fuOen L 26 9lri{to« 
tUeS AB. ^riftoteleS L 27 bad fie ed babor L otmugen obber L 29 fonbem L Ü^tn L 

80 ,9Ban Ot^flud' bU »oorfd^Ungen.' fel§it L 32 Itunig L 33 l&gen L 34 ebeterS L 
35 t&gen L 36 almufen L 




390 <^n< gfiet^it be» ©ecrnDnii ))a|)ftU(^en ^blag uitb (Knabe belangenb^ 1518. 

«^te jag iä), @^ ift tpar, baä }u Sbm ettUd^ bafut l^alten unb iä) felb 
me^r bann c^n meffe bafelb t)or bie feelen gelegen, c^ Ijatt mi^ bet glauben 
beretDcn, barumb bad id^ erfaren, baS te^n betoetung aber beftettgung barubet 
ift, ba mit man teblid^ befteen mod^t, unb fie felb ju Slam nit t)ill bad ad^ten. 

3um anbernn, S)ie toe^I bann le^n gepot ift, baffelb ju glauben, au(]§ n 
le^n ge^ot toetben fan, ba^ man ed lo^en unb fud^n mug, betl^alben aud^ 
{ein t)oxbienft bar^nnen ift, 2)ann too nit gel^orfam, ba ift fein öarbinfl, 
3Qßa aber nit gepot, ba ift fein gel^otfam, 3p beffet be^ bem getoifeeflcn unb 
Dotbinftlid^em bleiben, burd^ gut tond Dor fie bitten. ^Jlud^ ift m^t nit 
jtoe^ffell, basf bie mege t)ot bie feelen gel^alten beffet fe^ unb ciefftigcr ju ^^ 
erlogen bie feelen, ban ba§ abla^ butd^ bie megen gefud^t. 

3um ©ritten, S^ fold^em großen ferlid^en artidett folt ein ßl^riftenlid^ 
öorlcgcr bie fd^rifft, ge^ftlid^ rcd^t aber reblid^ t)ornunfft e^nfuren, ban toaS 
JU ÜRom aber anbertDo gefd^id^t abber bepft bulben, funb auc^ ein iglid^r lanb= 
ferrer aber lertfd^mer toott fd^toe^en. 2)arumb toan e§ bie lird^ befd^Ieugt, i*» 
go toil id^ glauben, ba^ baS ablas feelen erlöge, in he^ toiQ iä) ben fret)el 
lagen, auff baS id^ nit mid^ felb unb bie armen feelen mit m^r bctriege. 
%ud^ toie oben gefagt, l^elt eS bai^ g^^ftlid^ red^t Dor ein lugen, unb l^at fid^ 
nod^ nit tin babft beffelben unberftanben , unb ift feftiglid^ ju l^offen, bod 
S^riftuS läge {e^nen go tieff fallen, baS ercf ^l^m furnl^eme, 2)ie toe^l erd ^^m 
axatu). 1649. felb augjogen unb t)orbe]^alten, bo er ju $etro f agt : äl^aS bu logeft auff ber 
erben, fall log fe^n. S)ie feelen aber fe^n nit me^r auff ber erben, unb toie 
tDoU ettlid^ fid^ unberftanben, bem S3apft ju fd^me^d^len, bigen fprudb aud^ 
unber bie erben jujiel^en, go \t\)n^ bod^ gottiä toort unb go offenbar, boS fie 
nod^ blieben fe^n unb bleiben toerben, bann fie fe^n nit dSittfn ubir fanct 
^ter unb $auel unb aQe bebfte, funbernn aud^ ubir alle engel, ja aud^ ubir 
30^. 14, 24. bie menfd^eit ßl^rifti felbS, aU er fagt: 3Jlein toort fein nit mtin toort, 
funbernn beS, ber mid^ gefanbt l^att. 

3um äSierben, ba^ fanct X^omaS beftetigit ift, lag id^ fe^n. ^an toe^g 
aber t)n allen uniDerfiteten, toie toe^t bie beftetigung fid^ erftredEet. 2)arumb 
toaö ber l^e^lig öatter mit fd^rifft abber t)ornunfft betoeret, n^m id^ an, baS 
anber lag id^ fernen guten loal^n getoegen fe^n. 

3um funfften ^^ft baS nit toar, bad ablag fe^ t)on ber binger |all, bie 
|ur felidCeit unb glauben gel^oren, barumb ab ber bapft ba§ bulbet, ift nit 
tounber, go le^ber tool groger pp%n ftuä unb tuä äugen unb ^nnen 9lom 
gebulbet toerben. 

Unb baS id^ mccr fag: ©e^ntemal ber 5l|)ofteE fagt, bie jugelagne bingl 
nit furberlid^ fe^n |ur fclidEcit, funbernn toaä ge|)oten ift, ©jo folget, ba§ ber 

1 ba fut L 8 obber L bat übet L 6 ligen L 11 etlSgett L 13 obbet L 

elynfuten L U ober L obbet bebfte L 15 obbet L 16 et(t|e L 18 tugen L 

21 lifeefl L 22 foU L 26 fonbetn L 26 fonbetn L 30 etftredt L 31 obbet L 

))otnu1ft AB 32 fe))nem guten L 36 gtöget böget L 37 au gclaffene L 38 ftonbctn L 



^ 



400 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

desperans unicunr habeas hunc, in quo omnia Bperas, Ideoque super oiunia 
eum diligas. At Ihesus est venis, unus^ solus deus. Quem cum habes, non 
habes alienum deum. ludaei vero timentes, ne alienum deum haberent, Si 
hominem Christum adorent, eo peius adorant alienum deum, Scilioet idola 
cordis sui, quae sibi de deo fingunt. Recte ergo dieit 'Si audieris me', s 
q. d. Mmpossibile est, ut non adores alienum , si non audieris me, quia non 
hiuniliaberis nee auferetur tibi fiducia creaturae. Non humiliatus autem non 
adorabis me, sed te et tua."* Cläre ergo patet, quod nemo implet hoc prae- 
ceptum nisi credens in Christum, sperans, diligens, nudatus ab omnium rerum 
aflFec^tu, Quod sine gratia dei est impossibile. At sunt multi, qui ciun inter- lo 
rogantur, an alieniun deum habeant et idolatrae sint, constanter respondent, 
quod nequaquam. Hos ut deprehendas manifesto mendacio, id observa, Num 
sint rebus ita mortui et in Christo ita securi, ut nee divitiis inflentur nee 
paupertate deiiciantur, nee honore tnmeant nee ignominia marcescant, Nee 
vita laetentiu* nee morte terreantur, nee voluptate gaudeant nee passionibus is 
tristentur, Et prorsus ita sint ad utnmque immoti et quieti, ut quoquo modo 
illa cadant satis eis sit, quod Ihesiun Christum habent, immo ut pauper- 
tatem, ignominiam, passiones, mortem ament et optent, divitias, gloriam, 
voluptatem, vitam fastidiant prae desiderio sui dei Ihesu Christi, Sicut ille 
W. 42. a.psalmus xH. Quemadmodum desyderat cervus ad fontes aquanmi <&c., Et 20 

eofiei. s, 8. sponsa in Canticis: Filiae lenisalem, Nimciate dilecto, quia amore langueo, 

Wi. 1, as. Et Paulus : Cupio dissohn et esse eum Christo. Qui vero himc in se 
affectimi nondimi sentit, Confiteatur se nondum esse punmi dei cultorem, 
sed multa mixtimi idolatria, quia dolet, eupit, amat, odit, non sicut debet 
nee ea quae debet. At hie dicitur *haec pertinent ad perfectos, non ad 25 
omnes, non est neoessaria tanta perfectio.^ Kespondeo: Et nos scimus hoc 
esse perfectorum (id est, non ludaeonmi, sed Christianonmi), Non quod 
damnati sint omnes qui tam perfecti non sunt, Se<l quod ista meta et finis 
est nobis propositus, a cuius a^secutione nemo excusatur, nisi is qui cum 
gemitu aguoscit et confitetur, sese non esse talem, et quottidie laborat, ut 30 

statte. 6, 12. fiat talis. Et quod minus facit, humiliter petit ignosci, dicens: dimitte nobis 
W. 51, i2.debita nostra, Et illud: Cor mundum crea in me, deus. hiis inquam timoratis et 
confitentibus, querentibus, petentibus non imputatur ista idolatriae suae mixtura 
propter Clmstum in quem credunt, Ulis vero, qui sine timore, sine soUicitu- 
dine proficiendi in securitate stertimt, onmino imputatur et sunt vere idolatrae, s! 
Nee excusabuntur, quod non sit necesse esse perfectimi, quasi praeceptum 
illud lapidibus aut liguis, ac non potius honiiuibus sit positum et ita implendum 

«ott^. 5, 18. plene atque perfeete, ut nee unum iota aut unus apex sit praeteriturus. 

5 quem sibi L dicet L 9 nudatque ab L 17 ei sit L 20 ps. xlüi. A 

Psalmus 42. L 24 sicuti L 27 id est, fel^It L fßox Non quod merh Söfd^et an: Hie 
plura et utUissima interponit Codex MStus. nobis est L 36 excusabantur L 38 prae- 
tereundos Safelex ^amtitl., ed. Witebergae 1545, ed. lenae 1556 



I 



402 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

Nono. Uxoro ducta stultis observationibus intendunt, uter utri sit 
supervictiinis, ut, qui prior obdomiiat nocte prima, prior moriatur, Item uxor 
prirao ingressu domiis viri siiperiiis limen tangat mauu adinnctis verbis/ 
quibiis se dominam viri divinet. 

Secimdum haec iudicentiir similia^ quanquam Bint stulta magis quam & 
mala, et liidiis daemonum^ ut dixi, videtur, sed qui taudem in nimium serium 
vergat^ scilic^et ut assuescaut iis minuti» in ereaturam confidere et inde nee 
in magnis deo credant Excusant se »ane, quod sint sacra signa saoraque 
verba, quasi non ideo magis sint aecusandi, quod rebus, signis verbisque dei 
in re prophana et diabolica utuntur. lo 

^Secunda est iuventus et eonim qui coniugio lam simt astricti, 
ubi aflPectus prolis et renim nuilierculas mire seduetiles reddit in 
hoc opere diaboli. 

Primo. C^irare nituntur infantes supersticiosis quibusdam ritibus. Nam 
sunt, Qui fasciuatos curant pueros (quod'malum apud nos frequentissimum is 
est, adeo abundant pestilentes vetulae et daemonum aneillae in hunc usmn) 
ignoto quodam morbo, quem teutonice 'die e\l)e* vocant. Hiis quidam saeer- 
dotes et aeditui rusticani, a magieis meretricibus edocti, literas scribunt 
pensiles ad eollum, Sed non commimi atramento neque papyro nee omni 
die: neseio an et calamo et pulpito et loco usuali. habet enim res ea sua 20 
occulta mysteria, et fit tamen quod faeiunt, quia credunt. Alii alium morbum, 
quem teutonice 'das herczgespanst' vocant, id ei^t pectoris distensionem, quem 
eo probant argumento, scilicet Si mensura a cubito ad cubitum non sit 
equalis mensurae a poplite ad collum pueri. Deinde neseio quot modis miu*- 
murandi cingulo metientes capitis dolorem mitigent: sie et alios omnium 2^ 
membrorum dolores. Hie ego vellem pueros intelligere et loqui, ut matres 
suas tam insignis stultitiat» arguerent. Non enim est dubium, quin resisterent 
et sapientiores se matribus probarent. 

Dicunt autem 'Quis non misereatur infanti et filio uteri sui?' Respondeo: 
Miserendum, sed non usque ad servitutem diaboli: vel naturalem quaere ^ 
medicinam, vel deum exora in simplici fide. Cur cum, quem deus creavit, 
diabolo servandum et sanandum offers? Venmi deus ad tentationem inere- 
dulonnn pemiittit talia fieri in infantibus i>er maleficos, ut diabolum quaerant 
qui deum neglexenmt. Neque enim dubitandum est, infantium eiusmodi 
vexationes quaudoque non esse naturales: sed daemones, per maleficos adiurati, ^ 



2 niorietur alle ^tuSfiO^eit uxores L 7 üs minutiis L, ed. Erl. 10 Sdfc^T 

in ber ^oU: Uic multa bonae frugis adduntur in MSto. 17 bie dibtn L 22 vocant 

fel^It in allen %u^aUn 

*) 3)et Spxud) lautet nad^ einet l)anbfd^rif tlic^en ^f^otia : „3<^ flteiff auff b^ übettf^uer, 
mein ttxt% bet gee albeg fuet." *) ßöfd^ merft an: Sequentia adiecta fiiere Concioni 

A. 1516 in Feria Visit. Mariae habitae, teste Codice MSto citato. ^l. ^et S. 60 f. 




404 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

NoDO. Seqiütur lauta illa Astrologia seu Mathematioay quae valde 

ciipit esse scientia, sed non polest stulticiam ingenitam exnere. Haec est 

quae nos docet, Quis, qualis quantusve sit futuras, Quisquis natns fberit in 

horoscopis signoram: Consiliarii scilicet divini secreti nee angelis noti. Unum 

ego niiror^ quidnani illis acciderit^ ut non invenerint stellam quae portendat, & 

quis iustus^ quis peccator sit nasciturus. Quandoquidem suos horoscopos 

maxiine in honiinibus valere volunt, tum non est res tarn pann momeDti 

iusticia, peecatum, veritas, mendacium, sed nee tarn rara quam sit Balneator, 

Cantator, Trapezita, piscator, orator, amator, qui suos habent horoscopos. 

Cur ergo nulluni ibi iusticiae et veritatis signiun? Aut si est, Cur nun- lo 

.quam sortitur effectum? Siquidem omnis homo nascitur peccator, mendax, 

insipiens, licet nulla Stella a^l hoc fatuni sit conficta, nee mntatiu*, nisi super- 

coelesti gratia \Tsitetur. Aut est coelum adeo infestum et incuriosum iusticiae 

et veritatis, ut vilissima balnea infiuat et ludos et veneres, lusticiam auteni 

omnino nesciat? Aut tarn invidus creator, Qui nullum signum boni, sed « 

tantummodo mali constituit? quippe cum nullus homo nascatur bonus sitque 

natura sua cum influentiis perseveraturus malus, hos ^o inter subtiles fatuos 

numerassem, nisi nidibus essent rudiores. 

Sed pulcherrime solvunt obiecta, dicentes *Lifluentiae non neceesitant, 

sed inclinant ad pe(*catum' &c. quasi non sit idipsum impiissimnm sentire, 20 

quod deiLS foecerit c^reaturam ad inclinationem peccati et non potius ad 

erectionem iusticiae, ut omnia cooperentur in bonum, non in malum, hominibus, 

Aut quasi ullus hominmn necessitate pulsus peccet, et non potius semper 

inclinatione. Quis invitum dicet peccare? Omnis mala inclinatio non extra 

SRattt 15,19. nos, sed in nobis est, Sicut ait Cluistus: De corde exeunt cogitationes 2!^ 

11 

3oc. i, 14. malae, Non quod intrat in hominem &c. Et B. lacob.: Unusquisque ten- 

tatur a concupiscentia sua abstractus et illectus, quae non fato sed origine 

i.Wof. 1,31. peccati venit. Omnia enim, quae foecit deus, bona sunt: ideo ex natura 

sua non possunt nisi ad bonum iiiclinare. Quäle est unumquodque, tale et 

operatur. Quod autem ad malum serviunt, non est natiura, sed iniuria 

«öm. 8,20. eonmi, sicut Paulus ait: Omnis creatura subiecta est vanitati non volens. 

Illi autem naturam eonim facaunt vanitatem, Volentes ex institutione dei 

lUa habere, ut ad peccandiun inclinent. Cur ergo Adam et Hevam ante 

serpentem non inclinavenmt? Cur non Christum? Cur non Vii^ginem? pereat 

ea blasphemans impietas. Vox illa Vox patris Adam est^ qui et ipse suam 

i.Wof. 3,12. inclinationem ad nmlierem transtulit, id est, creaturam dei, dicens: Mulier, 

quam mihi dedisti &c. Verum quam egregie mihi obstarent, si lülum 

sanctorum vel martjTem his usiim esse aut scripsisse aut approbasse possent 

1 tanta illa L 6 qui peccator nasciturus sit L 7 tarn non est L 12 super 

coelesti L, ed. Erl. 16 nascitur L 17 influentis L 22 creationem institia« L 

23 compulsus SSafelet Samml., ed. Witebergae 1545, ed. lenae 1556 25 sicuti L 26 Et 
B. lacob. fe^a L 81 Sicuti L 32 de illa L 




406 Decem praecepta Witienbergensi praedicata popalo. 1518. 

^Tercia aeta» propria est vetiilamni aut similia Ulis operantium 
ut qui cum daemonibus paciscuntur, de quibus passim habetur 
iiotitia. 

Primo. Maleficiis possunt ooiüos laedere et excecare, corpora infimiare, 
sagittare crura, imaginibiis devovere, et prout libet vel occidere vel lenta et .s 
inciirabili plaga tandem consumere, ut vidi plures talia pa>^8os. 

Secimdo. Possunt tempestates, tonitrua concitare, perdere fruges, occi- 
dere pecora, Item Butynmi, Lac, Caseum aliis fiirari, idest, ex poete uel 
bii)enne vel mantili mulgere. 

Tercio. Huc pertinent, qui seien tiam quaenmt jier artem Notoriam,* lo 
de qua in iure satis dicitur. Item Qui ooculta quaenmt i>er Cristallum, 
unguem vel ebumeum capulum, tamen prius consecratimi. Nee id possunt, 
nisi puelle vel pueri virgines, in circulo inclusi, ue desit species bona pessimo 
Uli operi. Dicitur tamen huius inspectionis mysterium faUacissimum esse. 
Huius generis sunt: Qui virga divinationis occultos quaerunt thezaiiros, is 
Maxime autem hü quos wigq viros et mulieres sapientes (id est, Magos et 
phytonissas) vocant, Quorum oraciUa ex diversis et longinquis locis petant, 
Siquis aliquid amiserit vel quodcunque pa.ssus fiierit^ cuius ignoret aothorem. 
Mirum, hos ab Episcopis permitti impime talia publice audere. 

Quarte. Creditur a multis, quod equitent super scobem, alii super m 
hircum, alii super alias nugas ad quendam locum, ubi ad convivium oonue- 
niant eins mysterii consortes. quod non solum prohibitum est fieri, sed etiam 
credi verum esse, ut infra latius, Sicut et illud, quod vetulae rantentur in 
feles seu catos et nocte vagentur, prohibitum est credi verum esse. 

Quinto dicitm*, apud aliquos quandam dominam, alios Herodiadem, s» 
alios dominam Hulde, Alios Venerem, per annmn circum vehi ac velut 
lustralem februum peragere, Quae hospitibus suis relinquat vel carbones vel 
quisquUias currus sui, quae postea inveniuntur esse aunun et argentum, ut 
etiam in latina lingua sit proverbium de carbonibus et auro, hinc forte natum. 

Sexto. Habent quidam domesticos quosdam daemonej?, yelut lares so 
familiäres olim habebantur, qui aliquando per diem apparent. Hos vulgo 
vocant alU 'vichtelen', alii *helekeppelin'. Et creditiu* domus fortunatissima 
esse, quae talibus daemonum iUusionibus occupata fiierit, et plus tim^it oflFen- 
dere eos daemones quam deum et totum mundimi. 

Septime. Aliquae, ut diabolum inveniant, Ecclesiam circumeunt versis » 
vestigiis et contra quam solitiun est fieri, Et invento Ulis obvio sese tradunt 

1 propriae A 10 Notariam L 20 soobam Safeler Samml., ed. Witebergae 1545, 
ed. lenae 1556. 9lad5 Cöfdjet ^at baS alte SJlanuf fti|)t : ,bie auf »efcm reiten* 32 Wich- 

telen L 36 Uli obvio L 

>) Ißöfd^er merft an: Sequentia Concioni Dom. VlI. p. Trinit 1516. habitae additiv 
fuerant. S3gl. l^ier ®. 61 f. *) l^fd^ merft an: Intelligitur Cabbalae species Nota- 

licon dicta. 



408 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popalo. 1518. 

Primuin. Nou credunt ali(|iiiy posse Magan et phytcmissas ieta« tantum, 
ut terapentates comnioveant, corpori noceant, pecoribus, rebus, filiis malum 
inferant &e., Habentes hane «uae sententiae causam, quod non credunt eas 
in creaturis dei habere tantaui potestatem, Nee daemouibus tanta a deo 
permitti, Et tarnen, cum sie omnia a deo inierri credant^ non ad deum con- 5 
fugiimt talia quaedam passi. Ideo persuadendi sunt, ut sciant daemones 
talia omnino posse permitteute deo, Quod ex scriptiu*a satis probari potest 
^tob 1. 16. Primo. lob. i. Ubi ignis de caelo cecidit et pecora cimi servis occidit, 

Et ventus irruit et domum evertit filiosque eins oppressit. Item tandem in 
corpore eins percussit ulcere |)essimo, Novissime autem in anima eum ten- lo 
tavit gravissima det}{)erationis tentatione, Et tarnen textus ibi dare exprimit 
utrumque, Scilicet quod diabolus haec operatus fiierit accepta licentia a deo, 
Et quod deus haec eadem feoerit, sicut ibidem dicit: Ignis dei cecidit de 
^iob 1, 31. caelo &c. et ipsemet infra: dominus dedit, dominus abstulit &C., Cum tarnen 
^iob 1, 13. dominus ibi dicat ad diabolum: Ecce in manu tua sunt omnia, quae habet, ^^ 
et ipse, tantum ne in animam eins extende manunu Si ergo iguem et fiilgura 
de caelo potest Satan iaoere et tanta mala facere, deo {lermittente, Cur non 
et nunc idem possit ad pactum suum adinratus? 

Secundo. A^yptiorum piagas per angelos malos esse fiictas, testatur 
9f. 78, 49. ps. IxxviL Misit iram et indignationem , immissiones per angelos malo8. At ^ 
ille plagae fiierunt maiores quam nunc faciant ullae maleficae. 

Tercio. Quot obsessi recitantiu* in Euangelio! quot animas quottidie 
occu])at erroribus et peccatis! An minus est animam immortalem perdere 
quam membrum moritunim aut aerem vexare? 

Quarto. Nonne onmes sanctos martyres ipse i^ersecutus est et occidit? 25 
9Ratt^.4,5.8. denique ipsum domimun assumpsit et de deserto in montem, de monte in 
Cffb. 12, 7. pinnaculum templi transtulit. Item cum Michaele et angelis eins pugnat 

Quinto. Passio Christi haec omnia fortius probat Si enim filius dei 
tanta sustinuit a daenK)nibus et membris eonim. Quid mirum, si horrea 
nostra possit destruere et membra percutere eadem permissione dei? 

Sexto. Illud vide, quomodo deus dat tam multis malis hominibus 
potestatem abutendi rebus, divitiis, potestate, dominio in aliorum pemiciem 
et suum peccatum. Multomagis daemonibus {lermittit rerum abusum contra 
nos, sive ut pimiat, sive ut erudiat nos. Verum est autem, quod sine dei 
SRaü^. 10,2». permissione nee foliiuu arboris movere possint, quia, ut Christus ait, Sine * 
voluntate patris sui nee arboris folium cadit in terram. Ideo Christianos 
oportet nosse, haec mala per daemones et Magas suas quidem inferri, sed 
tamen a deo sie ordinari. Boniun facit deus per seipsum, Malum per malos. 



4 tantam habere potentiam L adeo pennitti L 13 sicati L 15 sunt fel^ L 

17 non et nunc idem non possit oEe SuSgabett 20 Psalmus 78. L 21 fiMsiunt L 

27 angelus L 32 divitis A 35 possit alle «uS^aben 



i 



410 Decem praecepta Witten bergensi praedicata popnlo. 1518. 

vetulas ille vulneraswt, qiii CÄtoH (id est daemones) visus est vulnerare: potest, 
iiKjuam, fieri iit vetiilae in sornno vel extasi discurrere, vulnerari sibi videaniur, 
cum tanien id lecto iat^ant (|iuetao et vere vulnerentiir a daemonibus^ ut 
jHwstea cn^UiDt sese vere dincurrifise et ab alio vulneratas esse. Tide est 
qiiocjiie de e(jiiitando super scobem. De Haerodiade et laribus satis mani- s 
festuin est, seilicet esse daeniones. 

Tereio de iiujubis et suceiibis tradunt insigiies authores, quod potest 
8atan in sjK^tie niiilieris succuml^ere viro et accepto semine rursiim inciimbere 
foeminiw^ et ita generare. Sic enini soUicitavit (|uendam Eremitam usque ad 
obsoenitatem et j)ostea evannlt, nt recitat 8. Joannes primus Eremitarum apnd w 
Hieninymiun. Quin dicitur quandoqiie diabolus in specie infantis fuisse et 
vix quinque nutrices ei satLsfuisse. 

Quarto. De iis, qui vehuntiu* pallio, proj>e dubito. potest fieri, ut 
vehantur pan'o spacio, nescia an in longinquo, saltem tarn brevi tempore ut 
dicitur. Hoc scio, etiam si non vere vehantnr, posse eum sie ludere oimiem ^* 
sensum, ut ille, qui vehitur, sit quietus et tarnen existimet se vehi ad domi- 
nam suam atque cmn ea omnia peragere, quae tamen mera sint phantasmata. 

Simile iudicium mihi est de afferentibus a longe cibos et potos, nee 
obstat (juod 2)ostea agnoscant vere loca, ubi fuisse se dicant, quia potuit 
similes sj^ecies sensibus ingerere. Sic etiam de ministris quos adducit, cuius »« 
id indicium videtur, quia non permittitur aliquis eoe alloqui, ne videlioet 
evanescant sicut fiimus. 

Ultimo de iis, quae in Oistallis vel ebore vel ungue videntor. Certum 
est esse prestigium diaboli figura« fingentis in Oistallis, quantiun sibi permit- 
titur. non enim semper nee ooram omnibus id potest^ ut satls compertimi est - 

Sed ex iis caetera iudioentur. Infinita enim sunt et quottidie augescunt 
eiusnimli portentorum genera defectu operarionim in vinea domini. ^ 

Haec autem omnia faciliora et leviciüa sunt apud diabolum, puta 
quilius cameos sensus et phantasias illudit, infimas partes hominis. Sed 
maiori subtilitate ut et maiori |>ericulo illudit mentibus et intellectibus, Et * 
quanquam sunt plurimi, quorum sensus illusionibus eins patent^ tamen multo 
jibu-es illudit mente, seilicet doctos in scrijjturis, sanctos in operibus, ita ut 
2.ttor. 11.3. ab Apostolo proprio titulo insigniatiu* Corruptor mentiiun, sicut Hevam 
sediLxit astutia sua, adeo ut et in angelum lucis sese transfiguret, unde et 
B. Ambrosius ser: de pont.: Supplantatores invisi |)er omnes vias extendunt ** 
laqueos innimierabilibus mortibus expavescendos, Animalia pusilla cum magnis 
et reptilia, quorum non est numenis, Ita ut impossibile sit ullum homineia 
esse tutuni, in quocunque opere, sensu, intellectu suo, nisi qui assidue sibi- 

1 vetulas illas L 8 quiete L 5 scopara Äafelcr ©amml., ©d. Witebergae 1545, 

ed. leiiae I55ß 8 Sataiias L 9 generare, sed monstra, non bominem verum. Bio 

enim ed. Witebergae 1545, ed. lenae 1556 11 Quia dicitur L 20 Sic illam 1^ 

24 praestigias L 35 ser: fel^lt L 38 assiduo L 




LCft^ ^^ 



itäo- 



iw 



fcV 



nt 



^itt««»' 



1)ecB* 






B 



""^t .*'» '"«^ V» 'f?"U'=« 



•' ^Va«« 



..--!::-. ^^^»•s^,^ 






10 



Cbns 



,t\ÄB«» 



Vita 



gjjacU 












l\8 <V 



\n 








iVm^^ 









vtiott« 



a«*^^ S'^SaoC^ 



-pavAei 



^rt^irirr:* ji^«r;^ kt»;:; -f , 



(\\t 






,un^r --a^t>^aes.a "^t, ^^^ 






ctffft 



ac^^'^'^ta «^» •* "* 






* 



. ^ Video, ^:^^ .aenA«'» ,Jv cteA\B t«^;^ _ 

od 



^'""IX«-*««"'- 



CO 

sitatetö 
otdVtve«^ 



am 



Vt tion ^d^,, ., attoA ^^ ^^ov^^ . ^^r^ ^ov est ^ .^, 



*-< 






c 
6»*"* • et '*"• 



'■""'l*«" 



\ff 



ftrnva^ 



10 



oA.St\«»*** 



ed. 



, \b45, ed. 



T De^ 



t\u^^ 



CYÜft 



<26 ft 



i\cut*^ 



422 Üeoem praecepto Wittenbergonsi praedicaia populo. 1518. 

fiiit, nititur ita celebrem facere, iit cum caeteris omnibus praeferat, non quod 
tani velint 8ancto8 dei honorificari quam seipsos^ qiü tales habeant patronos. 
Horum vanitas etei late patet et plurimos occupat, uon tameu audeo latius 
prosequi, tum quod pulcherrima si^ecie adoraati facile me temerariimi iudioem 
prodamare audereut 'seque purissime excußare, tum quod ipsos proceres et 5 
optimates ecclesiae quoque ea res tangit, qui 8imt midto impaHsibiliores quam 
caelum ipniun. Nam coepit et binc ferme turba fraternitatum quaedam oriri, 
et nescio an tot fratemitatibus tandem efficiuut, ut nee fratreg nee norores 
retineant Sed sit hie aliorum iudicium. Specie» est bona: non lioet acrius 
taxare^ donec elarius seipsum prodat n^ociiun. 10 

Huc dioerem i3ertiuere eos, qui festum Conceptionis B. Virginis vohmt 
e«se primum et sununum omniiun et qui novorum festorum dignitate, privi- 
legiiß, indulgentiis replent totos sermones. Nee frustra nos quoque vixisse 
videbit iK)8terita8, quia novis festis fecimus vetera vere veterasse: si nihil 
aliud feeimus, hoc unum satis est dignum aetema memoria. is 

Spero futiuTun, quod adhuc festum Abrahae etiam celebrabitur, quia in 
fide eins fuit origo salutis et promissus Christus. Si enim Abrahae non 
promisisset deus, non fuisset Christus natus. Et forte diem Adae et Hevae 
cpioque celebrandum est praedestinatum. Itaque venerunt dies, in quibus 
omnia libentissime docemus et audinuis praeter ea, quae sunt anticpiae et » 
2.Zim.4,i.3.solidae veritatis, ut Ai>ostolu8 ait: A veritate quidem auditum avertent, ad 
fabulas autem convertentur, coacervantes sibi Magistros prurientes aiudbus. 
Non quod damnem affectum pium ad uova festa, sed quod videam non 
pauca agi et extolli ad invidiam usque aliorum. Non egeut saneti nostra 
sujHjrbia et discordia: inuno non ipsi, sed nos idola ex nobis facimus et sub ss 
nomine sanctonim nosii)608 colimus. 

Alter abusus est Avaritiae. Brigmitiu* passim erectae([ue sunt Eeelesiae 
super imaginibus non consecratis, presertim ubi concurrit seiluctilis turba 
vulgi, nee ipsae eeelesiae consecrantur, in quibus praeter sj^eeiem et nomen 
pietatis niliil nisi quaestus quaeritiu*. Si enim sub nomine Cluisti diabohis so 
mittit pseudochristos, quanto magis sub nomine et imagiue Mariae aut 
alterius saneti potest oi)erari errorem et illusionem! Atque eo liberius, quo 
i.Xi^fff.5,31. nt^lectius uos Paidi consilimu habemus: omnia probate, quod bonuni est 
1. 3oi). 4, 1. tenete. Et illud loaniüs: Probate spiritus, utrum ex deo sint nos vero spede 

bona contenti statim sine probatione aecurrimus. Facit hos discursas dia- » 
bolus: Primo, ut populum a locis sacratis trahat et affectiuu eins alienet a 
sacris prophanisque distrahat, dum novis semixjr et alienis accendit curio- 
simique facit (Hoc enim meruenmt qui fastidiunt Ecclesiam suam domesticam), 
Secundo, ut per hoc accipiant occasionem veliit iustam n^ligendi verbi dei 
et parocliialium officiorum. Omitto, quod per vias perdunt tempus et sub- «0 



1 non tarn quod velint L 3 occupet AL 8 efüciant L 21 quidam L 




426 Decem pmocepta Wiitenbergensi praedicata popalo. 1518. 

DOS acervum versiuiifl Bcripturae congregant, in quibus prohibetur, ne adoret 
quin nini unum deum, et ut nobis apud suos iustissimam invidiam oonflare 
videantiir, insidioBissime omittunt, quod scribitur rex David et Salomon et 
multi alii adorati, simul impii perversores sciipturae et subd(di caliimniatores 
nostrae pietatis (Ita enim nif^tici illi nos tandem docent^ quod solus deus s 
sit adorandus, et gloriantur, ac m nos idipsum n^averimus unquam, com 
tarnen n^are nou possint, fiiequenter aulicos regios honorari ac veliit adorari, 
ut facilius ad regem perveniatur), propter horum itaque mdisBimam et insul- 
sisHimam rusticitatem Dico ego: ad sanctorum suffragia recuirendum omni 
4>iob ^ 1. modo, 8icut in lob dicitur, et ad sanctorum aliquem convertere, Et sicut lo 
$f. 133. 1. Salomon 8uum patrem allegat: Memento, domine, David et omnis mansue- 

i.9Rof.4846. tudinis eius. Sed et lacob patriarcha dixit de Ephraim et Manasse: Invocetur 
nomen meum super pueros istos et nomina patrum me(»iun Abraham et Isaac 
Sed de ii« suo tempore, si deus volet 

Hie fiducia quoque indulgentiarum taxanda fiiisset, nisi iam plus satis i> 
illa multis modis a me taxata esset^ 

^Nunc de altera specie transgressionis dicendum, scilioet 
eorum, qui pro vero deo idolum sapientiae et iusticiae suae ocdunt. ^ii 

^iob ii, 36. sunt filii superbiae, quorum rex Bdiemoth ille diabolus vocator a deo, lob xli. 

!Rott4. 9, 13. Horum est libero arbitrio confidere, non esse male habentes, non eg&e medico. 
Hüs solis Christus gratis est mortuus, quia sine ipso possunt bene vivere. 
Sic olim Pelagiani praecipue, deinde haeretici omnes perditi sunt. Poito 
hodie quoque sunt, qui Pelagiani quidem non sunt, sapiunt tarnen id^n vel 
peius quam Pelagiani. Nam Pelagiani deo saltem id tribuerunt, quod per 
doc'trinani legis enidiret liberum arbitrium: Hü vero habent dictamen recte 
rationis quae deprecatur ad optima, ut legis eniditione non pro neoessitate, 
sed pro conunoditate tantum utantur, dissentiimt tamen Pelagianis, quod sine 
Christo non posse bene vi vi meritorie concedunt, et ita Christus non est 
mortuus propter peccatiun, sed propter non meritum. Non fuisset neoesse 
eimi mori, ut infemi poenas solveret^ sed tantum ut mereri caelum contingeret 
Nam finge, parvulum adolescere sine peccato mortali actuali (id enim etsi 
difficile tamen assenmt possibile), Huic non est necessarius Christus redemptor 
de potestate dialK)li, sed adiutor dmitaxat ad caelum, quia si is moreretur, nee ad 
iufernum nee caelum veniret. Qua theologia mihi videntur asserere, neminem 
nasei filium irae et filium diaboli, nisi filium irae diabolique dixerie id esse, 
quod non meritorium, Et dum sacerdos exsufflat Satanam in parvulis baptisan- 
dis, ut locum det spirituisancto intelligitur solum facere ex vase non meritorio 



3 Salomo L 24 saltem Deo L 27 tamen a Pelagianis L 

») ^ieS ip fielet ein fpdtetct 3ufaJ au8 bct 3«tt, aU ßutl^ ben £)tu«f botBeteiteter 
leiber fd^toetgt l^et Söfd^ über hit alte ^anbfd^tifi «) SDa9 1^ m^f^ fol^t, fc^tn^ 

am 1. ^ugujl 1516 gefncebigt 3tt fein. Sgl. 1^ G. 69. 




432 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

'quasi ego nesciam eam esse bonam et sacram! hoc me nunc doces, Cum 
idco te arguani, quod saeris ita abuteris?' At nos nimc ii sumus CSiristiani, 
qui calceos novos ne poUuamus calopodia emimus et vestes bonas nullo modo 
in lutum trahimus Nee aureis vasis contumeliam facimua oum urina, immo 
aqua immunda: At sacrum dei nomen ad quaecunque indigna trahimus sine 5 
onmi fronte. Quod si hoc nulluB in suis facit (finge aliquem ita furiosuni, 
quod in suis idipsiun faciat), Quid si de alienis et eins, qui vult sua munda 
haberi ? quam gratam i*em faoeret, qui principis tituliun et nomen et insignia 
ad lutimi traherct et involveret, Ipso seilicet vidente et jurobibente, immo 
praecipiente in sublime loeo statui? At nos cum audimus Turcas templa 10 
prophanare, altaria et omnia saera poUuere, miro stupore accendimur ad iram 
et eogitanuis iniiuiam I)ello \dndicare et querimur quod principes non contra 
« Turcum iKillant, sed palpa sinum tuum, et Turcum palpasti. Interim deus 
eo magis in ]H)enam principes in mutua bella tradit^ ut nos magis quam 
Tureas puniat, (juia peius polhiimus sacra quam Uli. is 

SecHmdo nobis occurrunt }>eriuri, mendaces, dolosi, fraudulenti et qui- 

eunque veritatem relinquunt, ubi deum testem adhibeut et nomen eius^ immo 

et per deum maledicentes , iniuste excommunieantes, iocosi quoque ac blas- 

phemi in deum, de quibus supra aliqua dicta sunt et infra plura dicentur. 

Hie vero videamus, qui iurando peccent in nomen dominL so 

Notandum itaque, quod duplex est iuramentum: Bonum de quo Deu: 

l'.ml'id.w,^^^' ^^ ^* I^oniinum deiun tuum timebis et ei soll servies et per nomen illius 

^ff. 33» 11. iurabis. Ita euim deus ipse iurat saepius in prophetis, dicens: Vivo ^o, 

J?^j^^®'j*dicit dominus, Et ps. cix. luravit dominus et non poenitebit eum, et cxzxL 

SRatti). 26, luravit dominus David veritatem. Sic Christus iurat in Euangdio, Et » 

63 f 

patriarchae, prophetae, Apostoli, et omnes sancti iurant ac iuraverunt Et 
hoc est opus meritorium, quia fit in iis quae pertinent ad salutem. Uude 
quoties aliquis dicit vel facit, quod expedit ad salutem, ut credatur, ubi 

sidtii. 1, 9 f. timetur non credi, debet iurari. Sic iurat Apostolus ad Romanos, quod 

saepe proposuit venire ad eos. Quae ratio lurandi, nisi quia expedivit eis 90 
id crederc ad salutem, ut cum fidelem }>astorem, non quaestuariom agno- 

^f. 63, 13. scerent et charitatem veram in eo esse confiderent? Sic ps. Ixii. Landabuntur 
omnes qui iiu*ant in eo. Ratio quare hoc iurare plaeeat deo: quia per ipsum 
invocatur veritas eins et credi tiir in cum ae propter eum fit pax et coneordia 
iurantium: ideo sancte colitur in eo o|)ere, quia destniitur opus diaboli, si«: 
seilicet dissensio et Iis. Quia qui tibi non credit nee quiescit, propter nomen 



2 abutaris L hi RumuR L 10 Rublimi L 11 miro ardore L, q15ct in fidfc!|et3 

SRanuflrt^t tote oBen 12 quaerimur A 13 Tiircani L Turcam L Interea L 

16—21 3m ^anuftri^t nur: Sccundo qui iurando peccant in nomen Dei. Hie notandum, 
quod duplex eRt iuramentum 24 Psal. 110. L et 132. L 29 iurare. 9t(muffr{|ift 

Roman. 1. quod L 32 Psal. 63. L 




/ 



434 Decem praeeepla Wittenbergenri prtedicAia popiilo. 1518. 

9.9tof.so,5.1iabeat ocHnminationeiii^ qnod in qoartam genentioiieni viaM iniqiiitetefi 
<f9^. 6, t. eorum^ qui odenint. Sed quia Apostolns promissioiifiai^ qiuie in 1m>o ooq- 
tinetnr, non numerat^ Sed qnae in quarto, quam dicit primam, eqgo «fc haec 
oomminatio primi praecepti non videtur numeranda. 

Et grande peocatnm est profecto perinrium^ quod primo palet ex de- s 
ajtottl' s!'».^^^^^^^ scriptorae^ Qoia precipit dominus in lege: non peierabis, Et pro- 
«o{. 4, 1. 1. pbete vehementer perinrium aiguunt Unde Osee iiü Non est veritas, Non 
est miaerioordia, Non est scientia dei in terra. Maledictum et m^idadum et 
homiddium et fuitom et adulterium inundaverunt, et sanguis sai^innem 
s. ftött. S4f.tetigit Denique adeo sanctum id voluit^ ut etiam Regi Babylonis n<m ser- lo 
3of. 9, i9.vatnm a Zedechia vindicaret Item neo Gtabaonitis licnit nooere, lieet falsi 
9m, 21. ab eis iurassent Item nee filiis Beniamin filias suas dare ansi sunt propter 
iuramentum et potius gentilem sanguinem permisemnt misoeri fraterno san- 
guinis quam iuramentum solverent. 

Secundo ex re ipsa. Quia iurare est deum testem adhibere et medium^ i% 
quo uniunt sese discordes. At sie falso iurans deum ludibrio exponit^ immo 
quod horrendum est^ quando dicit *8icut deus est^ vivit^ verax est\ oorde 
didt quod non sit ita verum. Ac per hoc deum negat ore, immo et oorde, 
quo consentit in n^ationem oris. Et ista n^atio est pessima^ quia sdt 
deum esse et corde credit, et tarnen simid etiam oorde o(Misentit in negadonem 
eins, quia non n^aret foris, nisi veUet negare. Et tamen contra cor suum 
et conscientiam negaL ideo gravissimum est hoc mendacium et directe contra 
deum, quia vult eum non esse, ut suum mendadum stet firmum. 

Tercio a simile. Si prindpem permoveres, ut pro fide tua literas et 
sigilliun suum appenderet in tua causa, ut sie pro nomine eins tibi crede- 
retur, et tu postea nequiter denegares et prindpem in ccmfiisione relinqueres. 
Quid putas de te cogitaret? An putas, quod fideiussorem habeas? Aut si, 
ut adesset pacto tuo cum alio, rogares, et in fieidem venientem neges esse 
principem et proiicias? At deus quanta maiestasi solus dominus est. 

Pro planiori intelligentia notandiun, contra hoc mandatom in iuratione 
duplieiter agi, Primo in iiu'ando, Secundo in solvendo iuramento. lurando: 
ut qui sdenter in actu peierant, dolose dicentes, se facere, quod nolnnt 
facere, ut liberentur, vel negantes dolose quod sciunt, ut fit in negocüs, de- 
positis, quaestionibus iudicialibus. Hii gravius peocant quam superstidosi 
iUi, Quia ii nomen dei assiununt in vaniun, hii autem ad mendadum, quod 
9f. 84, 4. longe gravius est, et hoc in negationibus fit potissimum. ps. xxiiL Nee iuravit 
in dolo proximo suo. Solvendo: ut qui sine dolo quidem iiuravemnt, sed 

5 profecto est L primam patet L 8 mendacium, homicidiuiii L 12 dari L 

24 simili L 28 Buperrenieiitem Sdanuffri^t 80—32 9tatt Pro planiori ic im Storni- 

ftrilrt: Agitnr dapliciter contra boc mandatam, dolose dicentes, se £acere, qnlbd nohint ühok% 
Qt liberentur, et dolose negantes, quod faciunt, ut liberentur. lurando; ut qui icientsr ic. 
36 longe amplius HRonuftri^t Psal. 24. L 



438 Deeem pneceptü Witten Iwrgeiui pnedicat» popnlo. 1518, 

nou habtiret. Fucile eoiui uptima du ni^üi t;t peasima de prozimo 
cuiu delxiamuH cüiitru. Idi») d«calugu8 pnu»e])U>nuii velut spcttidu 
quo buniu »ei{)Hum wiiäydcret, id ({Uo et <)Uaatum deficiat aut pnifici 
in Ulis unmibiU) ooa oportet attendere, ut faciat, Sed omiiino, quo 
voluntat« faciat. Data sunt, inquam, iu cugnitioaem noetrae voluntat 
et iu exercitatioDem etusdem, qua« «»nnia tiunt in onus iis, qui 
difiiciles BUüL Nani eoce ut idipeuiu declaremu», primum mandatt 
alia in se coutiuet. Qui enini hoc servat, omuia servat, et qui all 
serv'at, hoc Dou servat, quia cor eius aliud quam solum deum reep 

Verum Adani ille vetus iiouter adeo perverse superbus est, i 
velit sapieutior et sanctior vidcri quam omues saoctL Iddrco froi 
audet dicere, se primum msiidatiua servare et eibi noii eese oonsci 
idolum habere, iiilül iuxta deum amare: ideo remittendus fuit ad 
verba, quae ei testimonium periiibeaut de seijMO et euni convincant 
t«meritatis vel mendacü, Ut si pntesuniit quod non habet deum 
mauA. 134«' Quaerat linguam, Si iuret, si iu vanum aesumat nomeu dei. Quia 
daatia cordis os loquitur: focilie est error in opioione cordiH i 
temeritas. Xeque faoile potest sein, au ser\'et primum uisi opera 
interroget. Igitur, Si iuret aut vaoe deum oomtuet, Sciat se mentüi 
8i dixerit se deum amare et primum praeeeptum servare. Non 
cusait et probavit cor suum. 

Sed occe Servare videatur Mibi et secundum, Nod est sibi 
interroget se in tercio, au prompte sauctÜioet sabbatum, an avid 
dei audiat, oret, meditetur, legat, disputet de deo, intersit divinta. 
non facit vel diifioilius facit quam alia sua, Si dtx^t se servare [ 
seoundum> fallitur: opera enim testitnonium perliibent de eo. j 
fieri, ut quis assiimat uon vane uomen dei, qui ipse vanus est? 
vanus aliud agat quam vanum? vanum loquitur, vaoum cogitat, 
deum cogitet, loquatur. Vanus autem est, qui alia agit quam qua 
et iavitus quoe dei sunt prae iis quae sua sunt. Et omois hom 

Tercio, videatur sibi et hoc servare, crassius signuui probe 
quomodo suscipiat vicarios dei quos videt, pareotes, inquam, et pra 
si hoa viliter aeatimat et ooutrannit quoe vid^, quomodo audet > 
deum aestimare et non aliud pre illo, quem tarnen non videt? 

Quarto, in iis, quae ad proxiinuni, Quem dili^ utique est vol 
quae in primo praecepto intelli^t-ur semper. Si dids quod diligis { 
et eum odis, mordes, detrahis, ledis, despicis, occidis, maledicis, oooi 
Ecce opus tuum testinionium dat contra te. Itidem, 8i mm deleod 

6 deinde in L 82 3liak eoce ^t baB 3}lanu(ftit>t tl«4: b! 8» qui ■ 
■lU Bgit aRanullri^t 30 et iaviuii quae dei laut ft^ L Sl Sot Tideatni 
fliitit nMl^: ai 



442 Üeeem pr^ecepta Wittenbergensi praedicata popalo. 1518. 

Sic enim aliqui desceDderunt ad minuta, ut etiain serta fiioere dicaDt 
prohibita. Quod si inteUigant de m qui vendunt i\\&, venmi est Viig^ 
aatem bene polest mane faoere sertitin suiun pro decore suo. Quia potest 
illud ruptum refioere, ergo et effioere, Immo vestes induere et omare se, 
vestes excutere et purgare pro indiiendo, componere pq>Itiin et alia omar 5 
menta non est contra hoc praeceptum, Nisi iiat more quarundam, quae a 
speculo non possunt recedere, et sie |>er haec divina negligant. Quae vero 
ad superbiani vel coneupiscentiam sese oniant^ non contra hoc peccant prae- 
ceptum, sed tanto gravius peccant^ quod contra aliud praeoeptum dei in die 
sancto peccant 10 

Tercio de animalibus providendis in victu et strato, mulgendo, pa- 
scendo, curando &c. 

Quarto de Tabemariis, laniis^ pistoribus, piscatoribus et aliis artificibus 
pro victu et ainictu alionim agentibus. Non peccant hü, nisi ubi elmosis 
et ]ndentibus per haec patrucinentiur et auxilientur aut faveant u 

QuintOy in oommuni utilitate^ ut in reficiendo ponte, prohibendo fluvio^ 
repugnando hosti^ incendio extinguendo et aliis publicis neoessitadbus pro- 
videndo. 

Sexto de medicis, cursoribna, nundis necessaria ferentibus^ fiübris equoe 
sufferrantibus, Molendinis &c Haec omnia in neoessitate excusaDtury dum- so 
modo tamen per haec divina non negligantur. 

Septimo de nundinas quaerentibusy quia alio tempore non poasonty Et 
ex hiis iudicetur de similibus. 

V^nm hie movetur questio. An Vuittenbergenses sint exousatiy quod 
die festo exeroent BaUstarum artem pro ave deiicieDda de haatili ereoto, 
cum id aeque possint alio die ftcere, cumque non sit hie neoessitas nee pietasy 
Nee modicitas, ac dimidius ille dies festus post prandium poesit deo dari, 
sicut et ante prandium. Simile iudiciimi de armorum ostensione, qnasi non 
et alia die fieri possit aeque bene: hie domini Consules vigilare deberent 

Alterum est modicitas seu paudtas. Ergo onmia opera hie fiMxre licet^ » 
quae aliis diebus, dummodo sint pauca. Ut si sutor par vel duo paria 
calceorum scinderet, Sartor tunicam^ Meroator venderet aliquid quod non 
exposuit venale. Sic de similibus per omnia officia ei opera curre. 

Tercium est pietas, uIh subvenitur pauperibus et indigentabos. Item 
ecclesiis. Sic enim balneare inürmum, lavare immundum, vestes, lectum em» » 
lavare, parare, servire in victu et obsequio, est etiam sanctum, alioquin et 
elemosynas petere et dare non liceret, cum id fiutres mendicaotes nunquam 
ut diebus festis agant, similiter et alii omnes. Sic veliere eis firumentum, 

19 de mediciiiis alle fCuSgaben 20 siifferantibus AL 22 qui alio L 24 quaeetio: 
An Vitenbergenses L quaiido In die L 29 Rittet deberent l^t ba8 SRaituflti^ no^ 

bcn ^%: De naptüs et choreis pnto reet« fieri a Tobis. 87 mendioMitee nonniuiqiuuQ 

in diebuB L ed. Erlang. 



D8oem furaecepta Wittenbergenai praedicata populo. 1518. 445 

e 

private^ puUicam pablioo. Immo in primitiva ecdesia etiam excommunicati, 
fmateatea, oathecnmim, eneigumini intolerant missae usque post euangelium, 
^pRae et missa catheeuminum vocabatur^ ut ex Dicmysio patet: quod utinam 
adhiic hodie fieret^ ut saltem verbum dei audirent excommunicati, quo &cilius 

s uiidü^erent ao oompungerentur! Atrox esset nimium exoommunicatio etiani 
ab audittt verbi dei, quod tarnen omnibus creaturis praeoeptum est praedicari. SKarc. i6,i5. 

Hio iterum quaestio est^ An satis sit audire Euangelium missae privatae. 
Bespondetur, quod sit satis, si est intelligens simul et ooactus proficisci. 
Alioquin, etiam si intelligat, t^ietor tarnen vocale audire solenniter: alioqui 

10 cnilibet lieeret publicam praedicati(Hieni relinquere et fi^^t ipsa oontemptibilis* 
Lbodio si fuerit necessitas profioisci, etiam si non intelligit, immo si non 
andit, est excusatus. Debet tarnen quiiibet non sdium oogitare, quanta 
neoessitate oogatur absens esse, cum sit oorporalis, Sed etiam quanta neoes- 
sitate verbum dei sit habendum, cum sit spiritualis. Ideo pietas caelestis 

16 debet semper vincere cupiditatem terrenam. 

Hie tamen notandum, quod si populus tanto rigore ad audiendum 
Torbum dei est astrictus, quanto, quaeso, sunt astricti saoerdotes, ut etiam 
verbum dei dicant et dici procurent! Quod cum sit super omnia praeoepta 
instantissime mandatum, nescio qua miseria hodie nihil minus curatur: in 

90 multis locis penitus obmittitur, in pluribus ea praedioantur quae obmitti 
salubrius erat, In aliis locis praedicantur humana et doctrinae iuris ac philo- 
soj^orum, Euangelium, id est, memoria Christi tam rara, ut horror sit hoc 
attendere. Cc^tur populus ad parochiam et non obedit, quia coguntur 
sacerdotes euangelisare et non faciunt Quid ergo mirum, si vagentur populi 

»5 licentia supersticiosa ad alias ecdesias, quando sacerdotes nugantur crassa 
ignorantia per fabulosas et vanas doctrinas? Tu non praedicas euangeliiun, 
et grande crimen putas, quod populus discurrit ad idolorum excelsum? Cum 
tu absis ecclesiae et officio et verbo, quid sequetur nisi ut populus absit et 
obsequio et auditu? Tu ad literam es intus inutiüs, spiritu foris. Ideo et 

» populus corpore migrat foris pariter et spiritu, tanto minus peccans quam 
tu, quanto promptior est audire euangelium si diceres, immo si didicisses. 
Tai occasione igitur evacuatur ecclesia, et pascua et victum ovibus, dum 
oogis pecus in caulas, negas. Ideo disperguntur oves Christi in montibus, axatt^. 9, 3«. 
quia non erat pastor, dicit dominus. (Sa(^. 10, 9. 

15 Tercium est Orare. de oratione multa sunt dicenda: hie tamen de 

vocali vult intelligi, quod non est n^andum, sed tamen ea debet esse minor 
et modica ad orationem spiritualem. Oratio enim est ascensio mentis in 
deum: verba sunt scalae, Sed vox est apparatus scalarum. Ideo dixi, quod 
hii sanctificant diem literaliter et male, qiii voce tantum orant, immo non 



2 catechumem, euergumeni L 3 catechumenco*' L 9 Alioqui, etiamsi L 11 @tatt 
Immo si fuerit im WQnuf(iH|yt: « autem est 20 omitUtur L omitti L 



>' 



446 Decem imMcepia Wittenbergenti praedicata popnlo. 1518. 

oraat^ sed orationeB taDtum proferunt alioniiii) Non aliter quam sieut liber 
alterius acriptiooes et verba, ipse mortuus nihil inteU^ena^ Yd'aieut ofganum 
prafert cantam cleri, ipsum nihil sentMos aat iatottigeiiB ilinmy quod hodie 
magnum est mjrsteriiim: quäle est enim orgaimm^ taUa et cleruBy id eat^ botfkor 
sine eensu, Vox sine verbis^ sicut Organum non nisi vdut mutam et dinguem s 
vocem ac sonum refert De spirituali autem <Hratione postea in quinto. 

Quartum aecundum quosdam est offerre, sed hoc abolitum est^ Mcet in 
Eoclesia primitiva fieret haec oblatio panis et escanun in oommuni^ de quo 
oüerebatur et reliquum in pauperes conferebatur. At nunc vioe huiVB do- 
tatae sunt ecclesiae^ Monasteria, hospitalia &c. pro pauperibus. lo 

Quintum, quod est maximum et omnium primum, scilioet reocMioiliari 
deo per examinationem conscientiae et contritionem peccatorum. Haec autem 
oontritio sie paranda est, ut non tantum ex odio^ quantiun ex amore pro- 
cedat. Ex amore autem prooedet (ut rudibus exempli gratia dicam), Si homo 
seeum nimlnet beneficia dei in se per totam vitam collata. Tum illis opponat is 
suam ingratitudinem et vitia in abusu talium bonorum, ut quod dedit v 
sensus, tot periculis servavit, tot bona corporis, mentis, rerum dedit. Quae 
omnia non bestiis, non lapidibus, non deniqne [durimis hominum dedit Post 
liaec fiat aseensus ad spiritualia, quod filiiim suum misit in camem, cnidfigi, 
roori, et alia infinitae dignitatis, tandem promissa aetema bona. Haec omnia so 
ruminata et peccatis oomposita propriis raire excitant odium ac detestationem 
sui, amorem vero et laudem dei. Haec est verissima contritio, viva et 
eflficax, ubi illa de timore infemi et peccati turpitudine est literalis ficta et 
brevi durans, quia non radicata amore, sed incussa timore tantum. 

Sic de quodam l^tur, qui per totam vitam pessime vivens miris tarnen 95 
beneficiis ac donis dei provehebatur, tandem etiam ad episcopatum proveotus 
est Tunc ad se reversus et admiratus dei benignitatem erga suam indig- 
nitatem exciamavit ^Vicisti, domine, et conclusisti me nimia bonitate tua, 
ideoque Ecce amodo totus tibi serviam^ et ita foecit Neque contemni debet 
rudis ille aseensus a primis corporalibus bonis &c Nam l^tur in historiis, 
quod tempore concilii Constantiensis duo Cardinales ad Conoilium equitantes 
pastorem in agro flentem viderunt Unus autem eorum animo miserioordiore 
'non possum, ait, abire nisi audito illo homine et consolato', et accedens 
causam fletus percunctatiu*. Hie dissimulat tristis: instat Cardinalis et oogit 
fateri. Tandem 'ecce, inquit, lianc bestiam (Buffonem intutus), tam eximiam si 
creaturam foecit rae deus, hominem erectum, deoonim, rationalem, et nunquam 
gratias a^, quod non me quoque tam deformem buffonem foeoerit: hoc est, 
quod amare fleo\ Tunc Cardinalis, insolita contritione hominis percussus et 



8 ipse oUe 9Cu3oaBen, ipsam ahn fd^tt im 9Ranufht|)t hodie est nuignum L 6 in 
qointo praecepto L ed. ErUng., offetiBoT falfcl^, f. ffftna^^ 8* ^1 ff- ^^ autem {»rocedit L 

84 tristitiam Wanuf(ri|»t 35 bnfonem intuitus L 88 infloMda L 



448 Decem praecepta Wiitenbergensi praedicata popnlo. 1518. 

oeptom Btatim poet praeoepta primae tabulae pomtnr, qnia est de ifiiBy qai 
sunt vioarii dei: quaie aioat deus oolendufi est honore et ümoref itm et 
vicarius eins. 

Patet itaque, quod qiii spiritnaliter honorat parentee Exhibet eb primo 
promptam obedientiaia et voluntatem, Ao per hoc non soliun soocitfrit eis & 
in neces8arii% sed etiam in onmibus obedit eorum bene|daoitiB. Et qni tale 
cor suis parentibus non exhibet^ soiat se non implere hoo praeoeptom, quin- 
quam et nunc quoque in ista intelligentia caed in nuda sup«*fide verborum 
laborent plurimi. Ergo *honora' dictt> scilioet oorde intime et offedn pleno, 
'parentes tuos"" &e. Quomodo enim parentibus inobediens sit, qni cor eis lo 
non solum obtulit, sed et cum h<Miore obtidit? 

Secundo (quod maius est) Exhibet reverentiam (non in litera foris aed 
in spiritu intus), id est, magnificam opinionem in corde de illis habens, Et 
hoc potissimum in hoc praeoepto oommendator, per quod et differt (nt dixi) 
<»ai. 5, 18. a charitate, qua quilibet alten obedire et servire iubetur Gal: v. u 

Sed unde nascitur illa sublimis opinio de parentibus in filiis^ Maxime 
cum quandoque sint pauperes^ ignobiles, infirmi, deformes aut alias minus 
reputabiles? In üs enim multi offenduntur, ut ftsüdiant et erubescant pa- 
rentes suos, dolentes quod non de divitibus, potentibus, nobilibus &c. nati 
sunt. O caecitas magna! Hiis tradaida est regula: Opinio parentum grandis so 
fit respectu dei et voluntatis eins. Sic enim pius filius oogitabit: *£ooe si 
sununae maiestati non fuit indignum visum, quod^talem hominem volnit 
parentem meum esse, cur mihi indignum videatur? Si deo summo placuit 
in illo operari et me creare, Cur mihi displiceat in illo fieri aut factum esse? 
Nam quid &ciunt parentes ad formationem filii, qui nee, si sit mascuins, ss 
foemina, oculatus, aiuitus, pedatus, vivus, mortuus, albus, niger, capiUatus 
sive non fiiturus, unquam cc^tant? Ergo officinam dei mei, artiflcis mei, 
verebor. Non advc»-tam oculos in paupertatem, deformitatem, ignobiKtaftem 
parentum, sed in deum operatorem\ Sic sie fluit reverentia ex deo in pa- 
rentes, non ex parentibus, dum altius intuentur quam nt sunt caro et sangois, » 
sed ut officina summae maiestatis. Qjuis enim contenmet officinam principis? 
quod fabreiactum opus odit officinam suam, in qua factum est? Cum igitnr 
deus velit parentes honorari et iustissima sit causa, scilioet quia vicaria et 
officina dei est, Solo hoc diffi^ istiid mandatum a praecedentibus, quod deus 
iu illis honoratur ut in seipso. In isto ut in alio, scilicet r^entibns, qni ss 
sunt sedes, officina, altare, propitiatorium eins. Hie ergo est verus honor. 

Honor parentum literalis Est invito corde et contemptore animo, sola 
scilicet formidine poenae, exterius signo honorare parentes. Nam qui sola 
formidine penae honorat, scilicet ne eonfimdatur coram homiiübus vel puniatur 
hie aut in futuro, tarn diu honorat quam diu timet et poenam cogitat^ Semper ^ 



9 sed corde Wanuf!Ti))t 29 Sic si fluit L 




452 Decem praecepta Wittenbeigensi praedicata popnlo. 1518. 

artifioe et statim intelligit, quantomagis homo! Ant si aliorum pueri intelli- 
gant, cur toi non intelligunt? Hii ergo peocata filiorum portabant, quia 
faciunt eadem nt sint sua. An non piier ille Quinqnennis, de quo B. Ore- 
gorius, Aiit non intelligenB? 

Secundiy Qm verbiß impudids et maledicis, deinde exemplLs ac gestibus & 
malis eos praeoedunt Sunt reperti (et utinam nusquam adhuc sint!) sicut 
ego novi, Qui pro^tntarum filiamm lucro victitabant, et iussii paraitum ÜKae 
ac uxor fomicabantor. Qnis dabitet üs filiabus pro parentibns ntiliores finsse 
latrones? Sunt adhuc tarn stulti, quibus mire placet^ si iilios habent mavortios 
et percussores Teiles, tanquam laude dignissimos, quod nullos timeant. Horum lo 
stnlticiae premium finale solet esse luctus et dolor de subita filiorum occisione, 
et iuste. Nunc filii (ut iuventus fert fervida) proni sunt ad concupiscendum 
et irascendum: ideo cav^ida exempla parentuni in verbis et gestibus. Quid 
enim filius discat maledici ac impudici quam maledicere et impudice loqui? 

Terciiy Qui occasionem dant filiis ad mimdum diligendum, ut qui nihil is 
sunt aliud solliciti quam quomodo discant incedere^ saltare ehoreas^ omari, 
hominibus placere, concupiscentias irritare, mundo conformari. Ubi sunt 
nostra aetate^ qui tanta cura filiis provident deiun, qnanta provident vestes, 
luxus, divitias, honores &c.? Mare hio plenum reptilium maiorum et mino- 
mm occurrit 30 

Vide, quae portenta vestium haec licentia attulit in utroque sexu, prae- 
cipue in mulieribus! deus custodiat viros, ne lineimi peplum portent, Quia 
mulieres Birrheta nudis capillis portant sicut masculi: forte in vindictam, 
quia viri portare ceperunt reticula capiUaria, quae mulierum erant^ ideo 
mulieres reoeperunt a viris Birrheta. Et quare utrumque mundus pulchre » 
decere putat, nisi quia placet novus mos? Sed cogita tecum, quid sit viri 

i.(ior. 11, 7. Caput involvi reticulo muliebri, et mysterium simul quod Apostolus tetigil, 
quando caput viri non velari voluit 

Sed primum distinguamus. Aut omatus eiusmodi fit volentibus maritis 
ac iubentibus: hie possunt mulieres certe excusari, si tamen invitae fieMnunt, so 
soliun ut placeant viris, viris inquam sensatis et habentibus, ut S. Cecilia 
foris in aurea veste incedebat, intus induta cilicio ad camem, Et Anastasia 
similiter, Item Hester olim in vetere lege. Quin S. Augustinus gravit^ 
arguit quandam Editiam, quod abiecerat invito viro vestes matronales et 
habitum vidualem sumpserat hüs ergo omissis, quia viro obediendum est in s& 
iis quae sine peccato fieri possunt. De iis videamus, quae invitis et coactis 
maritis expostulant hos luxus, de quibus non me, sed primum ApoBtohmi 

i.«etr.3,iff.Petrum audite, qui pastor fidelis omnium constitutus est i. Pe: iü. Similiter 



8 his filiabiM L 12 iuste. de his nihil nunc Filii 9Ranuffti|it 33 veteri L 

84 AegypüAm 91lUnuf!Ti|»t 36 mt De iis videamos beginnt in A ein nenet n\a%, nt^t 
im 9RanuflTi|it 




454 Decem pmecepta Witienbei^eiisi praedicata popolo. 1518. 

verl)um habere vohint aut (jiiae agiint nine scitii et voluntate vironim, dis- 
pensaiites &c. Heae oiiines huius praecepti sunt reae, quia non sunt sub- 

i. ttor. 14,34. ditae suo maiori. Nam Apostolus i. Corin: xiiii. dicit, Quod mulieres subdi 
viriß lex dicat. Lex quidem Mcsi in multis locis hoc habet, Sed prima 

1. «wof. 3, 16. est Gen : iii. praeceptum dei ad Hevani : sub potestate viri eris, et ipse domi- s 

nabitur tui: hie expressa est diffinitio dominii sujier niulierem. Si ergo non 

licet filio contra patrera, servo contra dominiun, populo contra princij)em aut 

sacerdotem contendere et erigi, ita nee mulieri contra ^nnim. Et notate hoc 

primuni: grande enini est et rarissime tenetur. Sic sancta Monier faciebat 

et suo viro tacuit et cessit, Aliis vero quae a viris verberabantur dicebat, i'^ 

oportere memores conditionis suae non suj)erbire contra doniinos suos, quando 

recitatis tabellis matrimonialibus intelligere debuerant se ancillas esse factas. 

Igitiu» aut subdita sit nxor aut non nubat. Si non vult habere dominum, 

desistat accipere virum, quia sie deus in apostolis et scriptura sua praecipit 

et ordinat. *- 

Corollarium. 

Quaecunque habet morosum ^^rum, non praesumat par pari, vim vi 

repellere, sed moribus contrariis ac placidis mutare. Sic enim hie docet 

1. ^tt. 3, 1. Apostolus, ut ad fidem convertantur viri per bonam conversationem muHenim. 

Quod auteni de fide, hoc de quolibet alio minore bono faciendiun est. Sic 

1. (54)r. 7, 14. et Paidus i. Corin: vii. Sanctificatus enim est vir infidelis \^er mulierem fidelem. 

Malum enim malo non vincitur sed augetur et roboratur, vincitiu» autem bono. 

Secimdum, quod omatus eamm non sit in exteriori, capillattu^ aut 
auro aut indmnentis. At iste nimc est potissimum omatiLS christianarum 
mulienim et usque ad monstra perductus hodie, quod dicit Apostolus: Iste » 
extemufi cultos sit gentiliiun mulierum, ehristianae alio omentur. Quis autem 
potest in tanto abusu tacere? 

Primum. Scio aliquot mulieres (Nam non sunt omnes stnltae illius 
vanitatis cupidae), quae coguntur invitae se omare istis cultibus, ac mire 
fastidiunt, sicut Hester regina, Sicut S. Elizabeth regina. Et Irequenter illae *> 
sunt tales, quae abundant, ut possint omari. Illae enim magis cupiunt^ quae 
non possunt, Sicut nunc nobiles et cives, quo sunt egentiores suis avis, eo 
sunt in cultu eflusiores. De istis itaque dicamus. 

Sancta Agatha cum esset ex nobili genere non tantum in velo sicut 
mulier incessit, sed etiam in servili veste et de hoc reprehensa gloriabatur » 
sese ancillam Christi, ut patet in eins legenda. 

Ac primum nescio, magis ne maritos an uxores argiiam, aut oerte 
Magistratum civitatis, quod mulieribus talia permittant, qiiibus extenuentur 
eorum res scienter ac volenter. Cur enim ille non ponit l^es, ut alibi fit? 



5 et ipsa A 6 definitio L 23 eorom A 24 Ast iste L 29 ee cnmari A 

^5 veste, de hoc L 38 Civitotum SRanuftri^t 



I 



456 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popnlo. 1518. 

vironmi? An siguificas, qiiia iiivitam habes castitatem? An tneretrix optas 
fieri? Quid quaeris alii plaoere quam viro tuo? Quis non habeat suspectum 
hoc Votum placendi? Mulier satis abunde placet, si ita est oniata^ quod viro 
placet: huic enim hoH debet placere, huic data est et subiecta. 

Similiter et Virgines. Cur stulte cupiunt plaoere iuvenibiLS? An non 5 
oogitas^ quod terretur ducere te, si cogitet quod tanto sumptu te cogatnr 
ductam omare? Si vis iuvenem amore capere, audi utilissimum consilium: 
Eßto pudica, paucis omata^ paucis verbis loquens, Nee oculos aliquando in 
faciem eius iaciens. Maximus cultus virginis et mulieris est pudica vere- 
cimdia: haec euim provocat et capit animos vironim super omnem omatuni. lo 
Insuper denique stabile facit matrimonium^ ubi amor camis ornatu excitatus 
cito fastidire facit nuptias^ quia non moribus bonis, sed fiitili nixus est 
ornatu. Sic fac, et virum acquires (etiam deo benedicente) citins quam dis- 
solutissimae ille voragines rerum, lupis et meretricibus simillimae^ de quibas 

«f. 144, 12. ps. cxliii. Filiae eorum compositae, circumornatae ut similitudo templi, id est, i" 
pre aliis eminenter decoratae, sicut templum prae caeteris domibus eniinet, 
omatur et spectatur &c. 

^Dictum est, quo modo mulier se erga virum habere debeat, ut honoret 
suum maiorem secundum hoc praeceptum, duplici scilicet cultu, Obedientiae 
et reverentiae, ut sit prompti cordis, ad eius voluntatem agi, deinde honoret »^ 
eum ex corde, magniiice de eo sentiens. Si quaerat autem, quomodo possit 
vinun habere in honore, qui sit diffbrmis, morosus ac prorsus nee amore 
quidem dignus, nedum honore, Bespondeo, sicut de parentibus dixi, quod 
deus in illo süspiciendus est, quia deo placiüt, ut vir eius sit et vices eius 

i.oot. 11, 7. gerat, ut ait Apostolus: Vir imago dei est et gloria dei, Mulier autem gloria » 
viri. Ideo non debet sibi displicere, quod deo cemit placuisse et placere. 
Magna dignitas viri, quod nomen dei et officium participat: ideo honorandus 
est ab uxore, deus enim vir est omnis ecclesiae et ammae, quod sacram^itum 
maximum etiam causa est, Cur virum honorare debeat mulier, timere et 
audire. Averte ergo oculum a came et deum in viro agnosce et cole, et » 
&cile erit honorat« eum. 

At contra, Ut viri etiam se praebeant dignos viri et maioris nomine, 

i.$€tr. 8, 7. nunc dicendum est Sequitur ergo B. Petrus, ubi snpra: Viri similiter oc^bt 
bitent secundum scientiam quasi infirmiori vasculo impartientes honorem 
tanquam etiam ooheredes gratiae vitae, ut non impediantur orationes vestrae. » 

Primum docet viros, ut non simpliciter cohabitent mulieribtiB, sed 
secundum scientiam, id est^ non secundum passiones et sensom tantuimnodo 



4 solum L 12 sed vili SRanufhi^t 15 Psal. 144. L 20 prompto corde 

9RanufltU)t 22 habere virum L 28 enim est vir omnis L 

>) Sdf(]^r mexft an: Sequentia Luthems pro concione dixit Die S. Martini, A. 1516. 
Sgt l^ev e. 99 ff. 




458 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. , 

coheres tantae gratiae^ Tercio maxime, ne et vironim salus ipsa impediatur: 
vide, efficax persuasio et vehemens! 

«Pö.5,25.33. Similiter ApoRtolus Paidus Ephe: v. Viri, diligite uxores vestras, Bicut 

et Christus dilexit ecclesiam, Et iiniisquisque uxorem siiam sicut seipsum 
diligat Uxor autem tinieat vinini suiim, id est, honoret ac revereatur. 5 
Pidchre distinxit 'vir diligat, iixor timeat', utnimque caste, castus amor 
desceudat, castus tiinor aÄcendat, hunc inferior superiori, illum superior 
ttoi. 3, 19. ioferiori debet Et Cc>l: iii. dicit: Viri, diligite uxores vestras et nolite esse 
anmri ad illas, hoc est quod supra dixi, nc niniis exquiraut et observent 
materiani obiurgandi. 10 

Quomodo ergo Cluistus dilexit ecclesiam? utique spiritualiter: cum non 
inveniret quod amaret, sed quod odiret in illa, tarnen tradidit semetipsum 
pn> ea, sanctificans illam &c. Ita \ar, si inveniat in uxore minus amabile, 
oi>ortet ut ipse mutetur et tradat se, id est, rclinquat suiun desyderiiun, quod 
non inipletur propter defectum uxorLs, ut sie tantiunmodo ea in illa aspiciat i5 
quae amabilia simt, et sie mundet eam sibi i])si, ut exhibeat eam sibi absque 
ruga. Quod non fit nisi, ut dixi, in bono vicerit malum et discat diligere 
etiam non diligibilia, ut fiant diligibilia vel ipsis mutatis vel ipso. Nam cfnm 
onmes res sint indifferentes, possunt tum diligi tum odiri, secundum quod 
mutatur animus, ut honor mundi, idem manens, diligitiu* et oditur ab eodem 20 
homine averso et converso. Et iste est modus optimus mutationis, ubi non 
res et obiectum sed {>otentia mutatiu*: hoc enim est stabile, Christianomm 
est haec mutatio et dexterae excelsi, sed mnndanorum est solum quaerere 
mutationem obiectorum. 

Satis de isto. Nunc de Familia. js 

'Honora patrem et matrem.' quod sub patre etiam intelligatur dominus 

2.5rdn. 5,13. domus, patet ex iüi. B^um v. ubi servi Naaman vocavenmt eum patrem. 
Inde denique est nomen Spater familias\ Quare honorandi sunt servis mn 
domini eadem expositione, qua supra, scilicet honore spirituaU intus, prompte 
eis obediendo et sublimiter de illis sentiendo propter dominum, cuius et 30 

i.^ett. 3ri8. nomen et officium in illis luoere vident, cuius et voluntas hoc vult, ut i. Pe: ii. 
Servi, subditi sitis (ecce obedientia) in onmi timore (ecce reverentia) dominis, 
Non tantum bonis et modestis, sed etiam discolis, id est^ difficilibns, pravis, 
morosis, obliquis, tortuosis &c. Quanquam hie Apostolus de servis proprie 
loquitur, Non conducticiis, tamen eosdem tangit idem mandatnm. l^tur v* 
servi, qui res dominorum suorum fi'audant studiose ac volenter, non seeus 
quam fures reputandi sunt et tenentur ad refiisionem, quia m^x^ennaiii mmty 
ut sint fideles. At nunc tota querela totius mundi est contaa familiam. Idee 
hoc praeceptmn eis diligeutissinie est uotaudum: quia hoc non est honoraie 
dominos, appellare eos dominos, sed ex corde obedire et timere. 40 



36 violenter A 



460 Decem praecepta WittenbergenBi praedicata popolo. 1518. 

Novissime huc pertinent Episcopi et Prinoipeey Plebani et Senatus^ 
utrumque scilicet dominium^ qiii sunt quam maxime timendi, quia Radium 
domini portant, quibuR cavendiim ent ne obloquatur iillus, Quia lex dicit: 

3.SRof.32,28.principi popidi tui ne nialedicas^ Et iterum: diis tuis non detrahas. Et heu 

nullis liberiiiH detrahitur quam illifl, Nullu» timor est dei in Ulis praeeidentis: & 

mm, 13, 1. OmniH enini potesta« a de<j est^ et licet exactioncnt et premaiit rusticos aut 
cive8 6U0A aut sac^rdoten, tarnen sunt ferendi non »ecuR ac manus domini 
prementis peocata nostni et demerita. IIüh quia ))re potentia non possunt 
nocere in operibus, nocent in verbis: ideo lex praecipit, ne detrahatur eis 
neque makHlicatur, Hoc est enim iudicare suum Hiiperius, quod omnino lo 
repugnat ordini. At (]uo illonun vita magis est in luce, eo magis iudicatur 
et reprehenditur^ sed miniu^ catliolicc imnio orthodoxe. 

Concludamus. 

ludaci hoc praeceptum irritum *foecerunt, quando pro 8ua avaritia 
matU). 15,5. docebant: Munun^ quod jkt nie, tibi prodest^ id est^ si obtulero illud pro te i* 
deo, erit utilius quam si tibi dedero, Quamvin et nimc illa stulticia passim 
r^net^ ageute eadem avaritia sacerdotura, ut plus tribuant ad mortuos lapides 
et ligna et paratiore auimo quam propriis parentibus ac proximis viventibuß. 
Quare (ut dixi saepius) ne cum ludaeorum vanissima hypocritii l^em dei 
obliti arguamur, Primum honoremus dei praeceptum, et sie honoremus, utr 
spiritualiter illud o|)eremur et intelligamus, Hoc est, ut ante onmia istis 
extemis bonis seil corporis seu renmi (quia deus illonun non eget nee ullum 
verbum de iis sibi conferendis in primis praeceptis pomiit, ut dicit apud 
lere: vii.) parentibus obsequamur, si egeant, deinde propinquis, postea pau- 
j)eribiis et ^nis, Tandem quibuscunque opus fiierit mutuo vd gratis <]^mu8, '^^ 
proximis et fidelibus, Et non sie, ut illis praetermissis (ut nunc furor regnat) 
templa, imagines, vela, vasa in illis sumptuose comparemus. Haec sint novis- 
sima et modica, quia non necessaria: Necessariis enim caremus, quia superflua 
struimus. Non enim necesse ut superfluis studeamus, cum tot sint neoessaria 
ad salutem, ut nemo sufficiat ea perftcere. Alioquin si illa sunt necessaria 
ad salutem, ubi pauperes salvabuntur, qui haec non habent? 

Sed nunc miserrimo tempore ita illis instatur, tanquam haec sint et 
necessaria et sola ad cultum dei pertinentia, cum ad hominum consolationem 
data sint et deus non egeat sed homo illorum, et non dantur hominibus sed 
deo mira caecitate. Et sunt qui dicant 'Seimus quod non ^t deus illis', »-^ 
sed non respondent, si dixeris eis *Cur ergo das illa deo non cupienti et 
subtrahis eadem fratri indigenti contra voluntatem dei praecipientis?^ Et 
tantum de illo praecepto qiiarto. 

1 Parochi et Senatus L. Dein l'lebanl et Seiiatus et Domicelli Wanuf(ti)>i 15 pro 

te, Deo utilios erit L 17 gfüt agente im ^anuflrt4>t: Regnante 87 noTiBsiiiia et 

ultima atque modica ^anuftri^t 30 Alioqui L 



Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 461 

PRAECEPTVM QVINTVM. 

Non occides. 

^Dictum est de praecjeptis quae respiciiint deum tarn in seipso quam suis 
locum tenentibus. lam sex sequentia respiciunt proximum. Et vide minun 

5 et aptum ordineni. Incipit enim prohibitio a maiori usque ad minimuni. 
Nam maximum damnum est occisio hominis: deinde proximimi violatio 
ooniugis, Tercium ablatio facidtatis. Quod qui in iis noeere non possunt, 
saltem lingua nocent: ideo quartum est laesio famae. Quod si in iis non 
prevalent omnibus, saltem corde ledunt proximum cupiendo quae eius sunt, 

10 in quo et invidia proprie consLstit, de quibus videbimus. Talis prooessus 
est et in primis iüi. Nam maximum e^t corde, ore, opere abiicere deum, 
deinde saltem ore in vanum nominare, quem corde et ore confiteris, Tandem 
quem ore et corde colis, opere non colere, Et novissimum in suis vicariis 
despicere, quod licet levius sit inter quattuor illa, tamen est maius quam 

1* caetera quae sequuntur, eo quod non deus proprie in illis impetitur, sed 
homo et proximus. 

Hoc autem praeceptum, sicut et omnia aJia ad literam traduxerunt 
Pharisei, tauquam nullus contra ipsiun faceret, nisi manu propria occideret 
alium. Sic docebant et ita quoque vivebant Quod autem sie docebant, 

so.patet per onmes prophetas. Unde et ps. xviii. intutus, quod docerent opera^f. 19. 2. 
illa externa tantum, non ex corde, tedio affectus dicit: Caeli enarrant gloriam 
dei et opera manuum eius annunciat firmamentum, q. d. 'isti solummodo 
docent opera hominum, non opera dei\ Quibus fit ut legem dei corrumpant, 
quae est Immaculata, convertens animas, sed illi solas convertunt manus. Et^t. 19, s. 

ii ratio est^ quia lex est spiritualis. Et hie uotandum, quod, quando lex dicitur 
spiritualis^ intelligitur non quod sit mystice intelligenda, sicut intelliguntur 
figurae et mysteria. Aliud enim est mysticum et aliud spirituale. Sed 
spiritualis dicitur, quia solo spiritu impletur et spiritum requirit, hoc est, 
nisi corde et hylari voluntate impleatiu*, non impletur. Sed talis spiritus non 

» est in nobis, sed datur per gratiam spiritussancti, quae facit voluntarios in 
l^e domini. Unde quando auditur lex quaecunque, praecipiens illa vel illa, 
semper oportet cogitare et subaudire, quia praecipit voluntate talia facere, 
id est, libere sine timore penae et ex hylaritate, quod cum in nobis non sit 
statim intelligitur, quod lex cogit ire ad gratiam, ut impleatur. Sic ps. i.W- 1» 2. 

'5 Sed in lege domini voluutas eias. Qui autem mysticum et spirituale idem 
intelligunt, oportet ut decalogmn legis non spiritualem intelligant, sed tantum 

20 intoitus L 31 audit L 36 ut fel^lt L 

*) Söfd^ct mcrft on : Sequentia Luthenis pro concione dixit Domin. 24. post Trin. 
A. 1516. 3)ct 24. ©onntog mä) Irinitoti« fiel 1516 auf bcn 2. 5lot)embcr. ^un fte^t aber 
Med ©tüd a^iff^^n ben ^xebtgten tjom 11. unb \>om 30. ^^ot^embex; ba^r ift ed n)ot)l am 
26. Sonntage nad^ Xrinitatid t)orgetrogen, M ift am 16. %ot)«mbex. 



462 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popnlo. 1518. 

caeremonias legis, cum nuUum sit mysticum praeceptum in illo, Ac per noc 

«öm. 7, 14. Apostolo resistant Ro. vii. Lex spiritualis est, et loquitiir de l^e decalogi, 
ut patet expresse in textu. Quare mysticum et spirituale differunt, siciit 
superius et inferius. Omne spirituale est mysticum, sed non contra, Quia 
spirituale est nihil aliud nisi quod est vel significat vdvam voluntatem ad t» 
facienda vel obmittenda, Mysticum autem saepe significat extemas opera- 
tiones, ut immolatio passeris significat camis macerationem. sed haec est 
adhuc literalis licet mystica, quia potest fieri sine spiritu et voluntate, quia 
et euangelii praecepta saepius in litera servantur ex timore et non ex volun- 
tate, qiumquam vere secundum euangeliiun vivere sit praecepta ex volimtate lo 
Hbenter facere, Et qui aliter vivit, non secimdum euangelium vivit, sed 
secundum literam legis. 

Quo circa Qui inteUigentiam spiritualem et doctrinam spiritus intelli- 
gunt ipsum euangelium et hoc secundum opera exteriora, prope simt Pelagiani, 
quia talia opera etiam ab impiis fiunt, sed opera Euangelii non nominantilr i^ 
secimdum suum exterius, sed secundum siumi interius. Ideo sunt opera 
abscondita, licet foris luceant, volimtas tamen latet Eadem causa etiam 
vocantur opera dei, quia sunt opera gratiae et spiritus, cum homo ex se non 
hal)eat voluqtatem istam ac j>er hoc nee opera ipsa. De istis ergo operibus 
in scriptura frequens est mentio. Et opera hominum acriter arguuntiu», quod 20^ 
sunt similia quidem veris, sed vera non simt, quia sine volimtate gratuite 
fiunt, sed semper habent vel timorem poenae vel amorem commodi pro fine. 
Taliter enim ludaei vivebant et docebant, ut dixi. Nam cum Christum ad 
Pilatum ducerent, nolebant eiim interficere, ne peccarent, sed tradidenmt 

i.®<ini.i8,i7. cum ad occisionem. Sic Saul quoque de David: Non sit manus niea in 2 ^ 
illum, et tradidit illum in manibus Philistinonim, quasi ideo esset innocens, 
quia non manu occideret, sed corde. 

swatt^. 5,20. Quo circa Christus Mat: v. Nisi abundaverit iusticia vestra plusquam 

scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum. Et quare 
hoc? Quia accipiebant l^em secundimi dicta et sonmn syllabanim, id est, » 

SRattt 5, 21. non secundum intentionem legislatoris. Ideo dicit: Audistis, quia dictum 
est antiquis, q. d. ^dictum, sed non intellectum, verba tantiim audierunt, 
intellectum autem non cognovenmt: ideo secundum literam vixerunt, et hoc 
totum, quia fiienmt antiqui, camales, Adamitae, terreni*. ^jgq autem dico 
vobis. quibus Vobis^? utique 'non antiquis, sed novis, oelestibus, CSiristianis, ^ 
spiritualibus spiritualiter dico\ Igitur audiamus, quomodo Cliristus hanc 
legem spiritualiter exponit. Et videbimus, quot genera contra hoc man- 
datum peccent 

Primi itaque sunt, qui irascuntur in effectu, qui occidunt ad literam et 

swatt^. 5. 21. in opere, de quibus dicit: Qui autem occnderit, reus erit iudicio, vel potius *o 



2 Ro. V. A 6 omittenda L 




»...*^ 




464 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popnlo. 1518. 

debitoribus nostris. Sine charitate enim impossibile est^ nt hoc praecaeptiim 
non transgrediatur: aut enim diligit aut odit homo proximum sunm, licet 
nunc nati sint neutrales quidam, dicentes^ quod potest nee diligere nee odisse: 
verum tu ne illis confidafi^ suadeo. 

Quare qui vult hoc praecaeptiun implere, 8tudeat omnibus modis onm«n a 
hominem dulei affectu diligere^ immo petat a domino gratiam dilecdonis^ Et 
non sibi frustra palpet, quod neminem odiat: valde enim mitis et humiliß 
est homo^ qui hoc praecaepto non peccat Quia spiritualis illa ira^ quae 
proliibetm* in isto affectu, ita profunda est, ut etiam foris non apparente 

3ef. 29, 15. signo vel verbo intus vehementissime vivat de quibus Isaias xxix. Ve vobis, lo 
qui profundi estis corde, et quorum sunt in tenebris opera eorum. 

Est autem et ira alia spiritualis et bona, quae vocatur «eins dei. Nara 
nisi dominus etiam vellet significare iram bonam, absolute dixisset 'Omnis 
qui irascitur^ mmc dicit ^Omnis qui irascitur fratri suo', ne contradicat sibi- 

nhic. 14,26. ipsi ubi ait: Qui odit animam suam in hoc mundo &c. Quare ira et odium » 
suiipsius est nobilissimum: de quo alias. 

SufHcit itaque nobis huius praecaepti ista expositio domini praeter hoc, 
quod et multos movit, Cur dominus hunc ordinem foecerit, ut simplicem 
iram iudicio, 'Raoha* concilio, *fatue' geenne deputarit Nam id facile patet^ 
quod per 'iudicium', quod dicit lex *Qui autem oociderit, reus erit iudicio*, so 
intelligantur haec omnia tria in spiritu, sicut ipse dominus l^em interpretator, 
quod sicut sub 'Non occides^ comprehensa est universae prohibitio irae, ita 
sub 'indicio^* universa paena irae. Cur ergo nunc iudiciiun distinguit a con- 
cilio et geenna? Primus Lyra sentit, quod textus sit transpositus, cum 
concilium prius videatur quam poena. B. Augustinus li. i. de ser: do: dicit, » 
Quod ordo gravitatis hie ostenditur in poena, sicut et est in ordine culpae, 
8ed quomodo id peragatur invisibiliter in animabus, non posse dici. itaque 
relinquit incognitum, solum hoc asserens, quod gravior et gravior poena illis 
gradibus est expressa. Nam in iudicio adhuc datnr defensioni locus, In 
concilio vero tractatnr de convicto, qua sententia sit plectendus. In Greenna so 
vero est certa et definita damnatio rei. Per illum itaque prooessum^'inridicum 
exprimitiu* gravitas differentium criminum, quae quo modo vindicoitur, com 
id B. Augustinus non expresserit nee posse exprimi dicat^ ^o qnoque desistam 
exprimere. Nam si dominus differentes poenas vellet illis gradibus signifi- 
cari, ita quod reus iudicio non sit reus concilio aut geenna, sequitur, quod » 
mortalis invidia non sit rea geennae ignis, neque maledictio, neque detractio, 
quod est falsissimum. Immo sequitur, quod occidens opere peius mereatur 
supplicium quam geennam ignis, quia peior et gravior illis tribus est, cum 
tamen non sit peius supplicium. 

Quare, ut meditari liceat sine temeritate, omnium istonun quattuor, sea ♦© 
sint plures gradus occisionis, etiam in opere (quod utique verum est, quia 

10 Isa: X. A. Esa. x. L 19 consilio L 



466 Decem praecepta Wittenbergenai praedicata popolo. 1518. 

in adversis et optet plus adversitates^ iit solum peccatum odiat et non poenam, 

(Befaneber gecundom illud: Benedicite, lux et tenebre^ dominum, Et: benedicam dominum 

9f- u, 2. in omni tempore, semper laus eius in ore meo. Ideo quod ludaeonun saneti 

9f. 8, 3. tales non essent, dictum est de eis ps. viii. Destruas inimicum et defen- 

Sorem. Ideo dixi, quod lex est spiritualis: qui enim aliter hoc praeceptum s 

intelligit, iudaice et literaliter intelligit, et non abuudat iusticia eius a iustida 

Pharisaeorum. 

Inde B. Augustinus li: i. de ser: do: Sex gradus colligit in hoc man- 

dato. Primus est laedere, etiam si non sis laesus, quae est summa iniusticia. 

9. 9Rof. 31, Seeundus est laedere gravius quam sis laesus, quod aecedit ad l^em Mosi. lo 

s.aRof.airM.Teroius est laedere tan tum quantum sis laesus: hucusque lex Mosi processit, 

quae dicit 'dentem pro deute, oculum pro oculo"*, haec enim douat aliquid, 

cum maiori poena dignus sit noceus quam innocens omni iure. Quartus 

est, laesus non laedas tantum quantum sis laesus. Quintus est, laesus 

omnino non laedere: hie appropinquat praecaepto domini, sed nondum est is 

ibi. Sextus est, laesus paratus ut sis amplius laedi: hoc est alteram maxillam 

statte. 5, 39. pra^^bere. Vide itaque, quam funditus iram extirpari velit, ut non solum 

non irascatur, sed etiam optet laedi: hie enim mundus est Nonne qui haec 

W. 119, »«.audis, cogitas illud psalmi: Latum mandatum tuum nimiß? Quod si quis 

non laeditur ab alio, necesse est, ut seipsum laedat et irascatur sibi multis 20 
contritionibus. Ideo non est melius nisi ut, sicut praecaeptum est diligi 
proximum sicut seipsum, ita quisque odiat seipsum sicut proximum, ut sie 
omnia reducantur ad iustam formam. 

Quocirca vis irascibilis, quae hoc praecaepto occiditur et mortificatur, 
ipsa est inimica crucis Christi. Ideo quoniam ipsa est homicida et occidit, 35 
oportet ipsam quoque non \nilnerari sed prorsus occidi et morüfioari et l^em 
talionis in illam exerceri. Qui enim occidit, occidetur. Occiditur autem ista 
lege, id est, significatur occidenda, gratia autem sola occidit eam in effectu. 
Qua occisa homo fit mitis, patiens, suavis, ad quoscimque etiam paratus 
inimicos diligere et eis benefacere, gaudere in tribulatiouibus. Quae omnia » 
impedit impatiens illa ac cruda vis irascibilis. Quam heu quam pauci atten- 
dunt, securi de aliis suis bonis operibus, ignorantes quam vehementer sit 
spiritualis et inunaculata lex domini. 

Igitur qui amat cruoem et gloriatur in cruce domini. Hie est qui non 
occidit, non irascitur. Nam haec est vera differentia spiritualis irae bonae 3& 
et malae, quod ira mala propter mala poenae tantummodo irascatur, Bona 
autem solum propter mala culpae, ideo sibi tantum displicet et seipsam odit 
propter peccata, omnes alios diligit et non odit ullum propter res ablatas. 

At dicis 'Si hoc ita esset, nullus salvus fieret vel nimis pauci.' Bespon- 
deo: ideo dixi, quod valde spiritualis est lex et eo conauduin, ut sie impleatur. 40 



11 Mosis L 34 in crucem L 35 irascatar AL 




468 Decem praecepta Witienbergensi praedicata popnlo. 1518. 

tummodo opera, neque tollitur per confessionem, quia oeque per baptismum, 
Sed ad cognoBoendum peocatiim, et quid faciendum tibi sit^ et quid a deo 
fltötn. 3,3o.petendum: per I^m enim cognitio peccati, Quia praecaeptom dei plus 
requirit quam possumus. sed hie clamant 'ergo impossibilia praecipit?' Haec 
est blasphemia. 'ergo iniuste damnat?' Respondetur: non. Sed ideo prae- & 
cipit^ ut misereatur et humiliet ad gratiam querendam. Qui enim soluni 
discit ea^ ut possit coufiteri^ vadit praesumens facere quae didicit^ et peius 
semper mit, nihil aliud faciens nisi quod oonscientiam äuget et magnificat. 

Corollarium. 

Quod homo non est perfectus, sicut debet esse, peccatum est^ sed lo 

... j imputatur 

( non imputatur. 
Imputatur iis qui staut, quia tales peocatiun suum non odiimt quod 
est in eis, scilicet fomitem, ac per hoc diligunt et foedus cum gentibus 
Cananeis ineunt. Non imputatur eis, qui studio assiduo illud expugnant: 15 
propter hunc enim fer\'^orem et profectum non imputatiu* eis, licet sit in eis, 
quia licet sit in eis, tamen non est in eorura voluntate, sed contra yolim- 
mm. 7, is.tatem in came. Ideo non est in eis, quod est in eis. Unde Apostolus dicit: 
Scio quod non habitat in me, id est, in came mea, bonum: habitat in eis 
sed non regnat in eis, sicut lesubei inter filios Israel, sed non regnabant. 90 
«öm. 8, i.Et Ro: vii. Nihil damnationis iis qui sunt in Christo Ihesu, qui non secundum 
9a\. s, M.camem ambulant Quare? quia qui simt Christi, caraem suajm crucifixenmt 
cum concupiscentiis suis. Ambulant enim assidue contra camem, non secun- 
dum camem, idest, expugnant fomitem, quem illi stertentes secure omittunt^ 
de operibus contenti bonis. Quid enijn, putas, significat passio et mors ss 
Christi, nisi mortem veteris hominis ac totius Adam? qui licet non subito 
occidatiu*, tot tamen alapis, colaphis, flagris, spinis, tandem davis pungendus 
et fodiendus, donec expiret inclinato capite. Caput est ipse fomes^ intima 
radix irae et concupiscentiae, qui non occiditur, nisi multis adversitatibus 
fractus tandem quiescat mortuus. Idem significatum est, quod olim filii so 
Israel omnes mortui sunt in deserto praeter losue et Caleph, et non nisi 
alia generatio intravit terram promissionis, quae secimdam circumcisionem 
in spiritu figurabat, ut non tantum a temporalibus^ sed et a spiritualibus 
l)onis abstineretur. 

Nimc videamus Tbeologos nostros, quid de praecaeptis istis sentiant. u 
Dicunt itaque, quod intentio legislatoris non iuerit, ut in charitate serventur, 
aRatt^.i9j7.nisi quis vdit vitam ingredi, secundum illud: Si vis ad vitam ingredi, serva 
mandata. Alioquin, inquiunt, sequeretur, quod peccaret qui non occideret et 



8 couflcientia L 11 sed imputatur alüs yel non imputatur L 15 Cananis L 

assidue L 31 losuae A Caleb L 38 Alioqui L 



470 Deccm praecepta Wittenbergensi praedioata popnlo. 1518. 

maluni irae facit, ut non poesit non occidere, ergo rcns est praecaepti spiri- 
tualis, licet sit non reus eiusdem praecaepti literalis: patet ergo quod de kge 
loqumitur ad literam. 

Terdo ex eadem caligine concindnnt, quaedam esse praecaepta tantnm 
negativa, quaedam affirmativa. hoc itenun non est vemm, nisi cortioem sylla- s 
barum teneas. Nam illo praecaepto *Non occides* exprimit vehementiseimam 
afiirmativam, scilicet illam *Esto mitis et ex cordc manBuetns ac patiens et 
quietos ac pacifiouB*. Negativa enim in scripturis ideo ponitur, quia affir- 

£uc. 10, 43. mativa non est tarn vehemens, ut ibi: Maria optiniam partem elegit, quae 
9f. 110, 4. non auferetur ab ea, id est^ inaetemum ei cumulabitur. Et ps. cix. Iiu^vit lo 
dominus 9 et non poenitebit eum, id est, maximc et aetexnaliter placebit ei. 
$f- 1. 1. Et illud ps. i. Beatiis vir qui non abiit, id est, maxime hie inter pios pro- 

91910.7,7.19. foecit. Et sie de multis aliis. Nam et Apostolus Rom: vii. exponit illud 
*Non conoupisoes* affirmative, dicens: quod volo bonum, id est, oontrarium 
concupiscentiae, scilicet castitatem et amorem, non facio : facere enim positive n 
significat. Igitur hoc praecaeptiun est quidem n(^tivum secundum literam, 
sed afHrmativissimum secimdum spiritum, quia dominus requirit, ut sint 
mites et pacifici. Uli autem relin(|uimt intemam foeditatem, quam Synagogae 

ftiagei. 1, s.improperat dominus, dicens: Bordes in pedibus eins, Treu. i. et Deutro: xxxii. 

s.Wof.M.s. Peccaverunt ei, et non filii ems, in sordibus. Sic et illud *Non moechaberis* so 
n^ativum est, sed secundum literam, habet autem hanc aifirmativani spiri- 
tnalissimam *Esto castus, continens, temj)eran8, sobrius, modestus, et hoc ex 
intimo, prompto gratuitoque corde.' Hie autem gratia utique opus est non 
propter deum intendentem praecipiendo, sed propter camalitatem nostram 
impotentem faciendo. Sic et illud *Non fiirtum facies' litera est negativa, 2:. 
sed Spiritus affimiativus, scilicet *esto paut)er spiritu, contentus praes^itibus 
ao modestus &c' Quin et illud primimi *Non habebis deos alienos' est 
afSrmativum, scilicet 'dominimi deum tuum diligos et coles, unum, super te 
et omnia, alioqiün non erit unus, si aliud cum eo diligitur\ Et illud seomdum 
similiter 'Non assumes nomen domini dei tui in vanum\ Haec est litera, %m 
*f. 111, 9. sed Spiritus dicit: Sanctura et terribile nomen eiiLs, Et iterum: Omnls qui 
3oci 3, y invooat nomen domini salvus erit, Vult ergo assimii nomen dei assidua 
reverentia et timorosa invocatione, magis autem glorificari et l)enedici hiimili 
suae igiiominiae confessione. Et illud tercium *Sabbata sanctifices', id eßt 
ad literam, 'nullum opus in eo faeias"*: litera est negativa, cum ibi afiirmentur 3^ 
nobilissima et maxima opera dei in audiendo, docendo, meditando verbo dei 
in spiritu intus: foris quios, intus maxima aetiiositas dei operantis. Et si 
haec tria praecaepta exponas spiritualiter, id est, de intemis operibus, iiivcnies 
quod primum sit charitas dei, secundum fides, tercium spes. Nam non 



6 vehementiHsiina L 18 relinquant iu aetemoni foeditatem L 19 Deutro: xxii. A 
unb banad^ alle üBrigen ^AuSgaBen 29 alioqui L 



Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 471 

habere alienum deum est deum diligere super oninia. Non assumi nomen 
eius in vanum est credere in nomen eins et ipsum in fidei spiritu intus 
invocare et glorificare. Quomodo enim invocabunt^ in quem non crediderunt?9ii)m. lo, u. 
onmis enim qui invoeat nomen dei salvus erit Porro sanetifieare quietem 
5 est sese passibilem deo prestare, ut in illo deus solus operetur: hie patientia 
et spe est opus^ nam hie in caliginem intratur, ubi homo non operatur^ sed 
duoitur via passionis mirabiliter. Quoties ergo pateris^ toties operaris non 
tn, sed quiescis et deus operatur in te^ sed tu nescis quid^ quia pateris et 
es nuda materia. Hoc est quod ait: vacate et videte^ quoniam ego sum deus. ^- *6, ii. 

10 Spes sola hie regnat in charitate per fidem. Secte itaque B. Augustinus 
dicü^ quod cultus et latria dei est in fide, spe et charitate. At haec sunt 
affirmativissima et tres theologicae virtutes sub litera istorum trium verborum 
significatae n^ative. Unum restat affirmativum ^Honora patrem et matrem^ 
sed et hoc quomodo sit spirituale^ dictum est supra. Licet litera solummodo 

15 honorem signi extemi docere videatur^ sed subtus aifectum timoris et obe- 
dientiae promptitudinem requirit^ quae sine gratia non est possibile fieri^ ut 
patet in probatione tentationis, ubi occasio venit ipsum observandi contra 
Votum uniusGuiusque. lam illud octavum satis notum est *Non falsum testi- 
monium dices^, literam esse negativam^ sed affirmativam esse in spiritu ^ ut 

90 proximo tuo sis ex corde paracletus excusando^ defendendo et omnia &ciendo^ 
quae tibi velles iieri in famae periculo et conscientiae. Keliqua duo similiter 
nota sunty quod non concupiscere ad literam hoc sit ex corde &vere proximis 
omnia bona et nolle ullum malum. 

Ex quibus omnibus patet, quod decalogus ad literam sonans recte in 
25 spiritu exponitur a Christo et Apostolis, ubi docent fidem, spem, charitatem, 
obedientiam, reverentiam, humilitatem, mansuetudinem, pacem, patientiam, 
modestiam, castitatem, paupertatem, bonitatem, benignitatem, hylaritatem, 
mntuam benevolentiam &c. Haec quidem sunt aflirmativa, sed sunt spiri- 
tuales sermones decalogi omnino. 

so Eevertamur itaque ad propositum. 

Incipit autem a mansiietudine ac suavitate Spiritus ^istniere horainem, 
ut deo similis esse studeat horao erga proximiun, sicut vult deum crga se 
esse. Nam bonitas siunme commendat deum: ideo ut homo sit mitis, 
benignus, suavis, mansuetus, clemens, faciHs, tractabilis, boniis, id est, deo 
S5 simillimus, dicit *Non occides, non sis oecisor, non sis crudus, asper, dunis, 
amanis, difficilis, indignabundus'. Hoc autera efßcit spiritus gratiae, qui hoc 
praecaepto quaeri et peti eogitur. Hoc idem dicit dominus Matt: v. Beati Katt^. 5, 5. 
mites, quoniam ipsi possidebunt terram. 



15 sed subdituB L 18 illud qu&rtum AL (Qud^ ed. Erl.; rid^tig fd^on ed. Witeberg. 

1545: illud octavum) 20 faciendo fel^U in aEen %u^QUn, {d^etitt aBet not^koenbig 



472 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

Corollarium. 

Fnifitra sibi blandiuntiir, qui non occidiint, et tarnen ut »int benigni^ 
ex oorde non quaerunt^ quia per hoc solum speciera praecaepti et literam 
habent mortuam, quibiis velut umbris prot^tur interior umbra Behemoth. 
Et denlus simile, .*> 

Calx apparet fiigere ac sine calore, sed eiliisa aqua fiuit ardore^ solo 
autem oleo quietissime extinguitur. 8ic homo adustus fornaoe maternae oon- 
cupiscentiae oocnham habet radioem irae^ quae erumpit data tentatione nee 
sanatur nisi per oleum gratiae. 

Aliud: Latro vel homicida aut aliiis grassator si non oceidit aut per- lo 
cutit de facto, nunquid contentus est in eo prinoeps, si arma non ponat? 
suspicabitur enim, quod data occa«ione percutiet. Ita homo, et si non ira- 
scatur de facto, tarnen habet intus gladium irae, etei in vagina reconditum, 
sed non placet deo, nisi ponat gladium et abiiciat Nee satis est quod in 
vagina sit: timor est de futura occasione. Nam iste est gladius, quo occisus i^^ 
est filius dei. Ideo etiam si non oocidas, tarnen eoram deo occisor es, quia 
in armis oodsionis filii sui inveniris. Quis enim eoram principe securns 
gladium portet, quo oonstaterit iilium principis occisum? ideo iram tarn longe 
iieri oportet et ex intimo corde, ut non possibile appareat aliquando ipsam 
erumpere. «o 

Sic canis, etiam si opere non mordeat, nunquid ideo non est mordax? 
immo eo peior quo insidiosior. Sed heu has insidias nostras cordis quam 
W. 5» 10. pauci observant ! Unde ps. v. Interiora eorum insidiae, quod nos (cor eorum 
vanum est) habemus. 

Igitur incipi^itium gradus primus est proi)rius, scilicet abstinere a facto » 
homicidii seu per se faciendo seu consentiendo, consiliando, auxiliando, ut 
solet tercia lingna et susurro, anthor caedium, facere, misoere iras et dissen- 
Qkii. 5, 30. siones, rixas, insidias, homicidia, ut Gal: v. docet Apostolus. Hie gradus 
videtur facilis et exigims, sed est grandis, si recte inspiciatur, et pauci sunt 
innoxii, quia pauci sie linguam temperant, ut non seminent discordia?, ac » 
per hoc quantum in eis est homicidia incipiunt A quo malo magno et 
frequenti liberam 'fiiisse matrem suam Ai^ustinus dicit ex singulari gratia 
dei ix. Confess. Neque enim ab eo &cile se liberum sentiat^ nisi qui päd- 
ficus ac mediator utilis est, ut ea tantum narret, quae concilient ac placent 
iratos ac discordes, aut magis concilient concordes tacendo mala et praedi- ^ 
cando bona utriusque apud utrumque. Sicut legitur exemplum quoddam de 
nuncio prudentique servo misso a domino ad quendam, ut migrare iuberet 
de domo eins. Die autem salutari dixit cum a domino suo. Et ad dominum 
rursum, reversus, dixit illum veUe migrare, donec mira (ut mmc omitto) 
ordinatione dominus mitigatus intelligeret prudentiam servi. Quapropter «• 



9 nee nisi per oleum sanatur gratiae L 84 meditator L 



474 Decem praecepta Wittcnbergensi praedicata popolo. 1518. 

At excusant se quidam, quod propter deum et iusticiam irascuntur et 
3ac. 1, 20. loqiiuntiir. quibu8 occurrit^ dieit: Ira viii iusticiam dei non Operator: impos- 
sibile est, ut deo placitum faeiat opus, qui iratus et ex ira faeit, cum sit 
deus pacis et soavitatLs, cui Dullum turbulentum placet Memorabilis sen- 
tentia, quam multi nimis ignoraut, qui contra iniustiGias indignantur aUeuas, 5 
3ac. 1, 26.sua8 autem etiam palpant et iactitant quandoque. Ita et iufra: Siquis videtur 
religioBus esse inter vos, non refrenans linguam suam, sed seducens cor 
Buum, huius vana est religio. O magnum verbum, quam multi sunt v^bo- 
sissimi, at etiam (de quibus liic proprie loquitur) amari, iraoundi et asper- 
rimi, et tamen volunt religiosi et sancti videri ! Idem ergo est, quod religio lo 
lingiiosi vana est^ quod ira viri iusticiam dei non operatur. ita ira &cit per 
linguam religionem et omnem iusticiam vanam, id est, foris spedoeam sed 
intus vacuam : ideo et seducit, non alios sed cor suum, putans se religiosum, 
cum non sit. 

Et capit: iii. pericula linguae et mala describens ait: Nolite plures i& 
magistri iieri, fratres mei, Scientes quoniam maius iudicium siunemus. Nolite, 
inquit, plures (id est, nolite omnes) velle dooere et prompti esse ad loquendum 
ac docendum et tardi ad audiendum, Sed quilibet optet se discipulum posse 
fieri et alteri cedat magisterium sui, ne fiat turbulentissima dissensio, ut ubi 
plures sint qui doceant, nulli qui audiant et quilibet contra alium omnia » 
repleant dissensionibus, sicut foecenmt haeretici in ecclesia. Magistaxis fiai 
non est malum, sed quod multi volunt fieri, id est, quod volunt esse diversi, 
neuter neutro audiens, hoc est quod maius iudicium sumunt Et hoc dis- 
suadet taU periculo, quia etiam abs(}ue illo maiori iudicio, quod tales accipient, 
iam satis offendimus. Non est necesse occasionem peccati quaerere et maioiis ss 

^c. 3, 2. iudicii accipiendi, Quia: Li multis enim offendimus omnes. Omnes tales 
sumus, quod offendimus, et hoc non tantum in verbo, sed in multis, scilicet 
oculis, aimbus, manibus ac omnibus sensibus, deinde cogitationibus. Et istae 
offensiones debent nobis sufficere, ne et maioribus nos offeramus. Deinde 
hoc etiam })ersuadet, ne alter alterum süperbe praesumat docere, quasi ipse » 
non offendat in uUo, q. d. 'ut quid aspere vos invicem reprehenditis et unus- 
quisque alterius m^ister fieri nititiu*? An ignoratis, quod omnes (nullo 
exccpto) offeniUmus non in uno tantum, sed in multis?' Quod si quis in 

3ac. 3, 2. paueis vel in opere non offendit, quid de verbo sentiet? Si quis in verbo 

non offendit, hie perfectus est vir, q. d. *hic se perfectiun iactet et non ss 
antequam etiam in verbo non offendit*, q. d. *talis nuUus erit inter vos, quia 
in multis offendinms omnes, miütomagis et in verbo, ut quid ergo contra 
invicem superbitis et elev^amini, ac non potius in mansuetudine invioem 

3ac. 3, 2. monetis et portatis?* Hie, inquam, i)erfectus vir. Potest etiam freno circum- 



6 Ruas etiAm L 9 et otiam L 20 omnes repleant L 26 Quia: fe^U L 

35 iactet fe^lt AL, fte^t aUx ed. Witebergae 1545 






476 Decem praecepta Wütenbergensi praedicata populo. 1518. 

saepissime loquens conieciurasy suspitiones, opinioneBi somnia teaietanBL, fri- 
vole ficta, quae nee sunt^ fuenmt^ nee erunt 

Item, inde secunda statim plaga A^ypti fuit rananim immissio^ <)uae 
linguacitatem significant sterilem^ Quia prima fiiit sanguifi^ signifioans^ quod, 
quando homo fit caro et BaDguis, totus fit ÜDgua et non niai vana loquitur^ & 
et quo vanior est^ eo plus vult loqui. Atque fideli eigne vanum hominem 
per hoe oognoseas, si fuerit multiloquas^ et econtra, Quo fuerit homo Bolidior 
et gravior^ hoc signo oognosoes^ si fuerit parous in vert>is, laigua in opeie: 
nam tales fastidiunt loqui^ nisi dum obedientia aut neoessitate oogontur, ut 
9fs9, 3. ps. xxxviiL Obmutui et silui a bonis: sicut enim eos tedet vitae suaei ita lo 
iSciui2s.'^ loquelae. Eeonü*a: In multiloquio non deerit peocatum, Et ibidem: Ubi 
^iob ii,2.plurima sunt verba^ ibi fi;^uenter aegeetas. lob xL Nunquid qui multa lo- 
W. 140, i2.quitur poterit iustificari? Et ps. Vir linguosus non dirigetur in terra. 

Sed haec maxime sunt mala, dum ira magistra loquituTi unde Aesopus 
dicitur linguas emisse, cum iuseus fiiiaset optimas oameB et postmodnm i» 
pessimas ^n«:^ Quin multi timore infamiae sibi mortem eonsciverunt^ et 
poetae dicunt Lycambem versibus iambicis Archilodiii adactum ad laqueum. 
Quod si quifi adhuc dubitat^ interroget eum qui amaram habet mulierem ac 
Ktigoeam et verijoeam. 

Denique quod bestiis dentes^ ungulae^ rostra^ conraa^ aculei, venenum lo 
aut quaeeunque arma^ immo quod malis hominibus tam varia vasa et arma, 
9^>&7, 5.hoc lingua est animabus, unde ps. Filii hominum dentes eorum anna et 
^. 75, 6. sagittae. Item Ixxiiii. Nolite extollere in altum oomu vestmm &a Unde 
arcusy gladius. 

Recte itaque mundus iniquitads et modious ignis magnam «ylvam » 
sucoendens. 
I3ac. 3, 6. Et sequitur: Sic lingna constituitur in membris nostria^ quae maculai 

totum corpus^ q. d. 'Nonne est mirum quod illud maculat et totnm ooipiis 
maculat, quod adeo non est extra nos^ immo adeo intra nos, ui sit« inter 
propria membra? Monstri hoc simillimum, quod memhrum non tantum » 
membrOy sed toti corpori ofRciat, cum se mutua membra soUidtudine foveaiit. 
Haec sola inter ea maculat totum corpus, id est, reum ündt peooatorum, nt 
propter ipsam totus homo sit odiosus deo et hominibus, quia adeo infiimifl 
et abominabilis est linguosus, ut etiam si tote corpore sit formosas^ .aptus, 
dives, nihil tamen in eo non velut foedum fugitur ab homimbus\ quis enim » 
libenter cum loquacibus ac garrulis conversatur, ac non potius abhoorvet ac 
nauseat et dicit: 6^ tote tocfd^ig tfet bct! 
3ac. 3, 6. Et inflammat rotam nativitatis nostrae et infiammatur a geenna. Vidctur 

3ac. 1, 23. Apostolus nativitatem intelligere id quod nati sumus, ut supra c i. Simiüa 



2 sunt, neo fuerunt L 7 coguoscat L 10 ps. lii. A. Ps. iii. L 12 lob üiL A 
lob IV. L 22 Ps. Lxxiii. L 23 J^ieUcid^t au lefen: Unde acutus gladius. l8gL 9f. 57,5 




478 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popolo. 1518. 

Quod si hoiuines id attenderent, quod maledioendo hominibus deo 
quoqiie maledieunt, cuius opiis et facturam maledicunt, utique non ita prompti 
spr. 14. 31. essent maledicere, Sicut prover: xiiii. Qui caluiimiatur egeuum, exprobrat 
factori eius. Quid enim faeit qui maledicit ni^i (juod dicit *Vah, quod non 
aliud et aliter foniiatuni'? cui potius deberet misereri et dioere orando 5 
'O doniine^ fac eum aliumP sie ut artiiicem licet monere et orare^ non male- 
dicere, Ut ibidem xiiii. Prover: Honorat autem eum, scilicet factorem eius, 
qui miseretur pauperis. 
i.Sctr. 3,9. Quod si B. Petrus prohibet, ne maledictum pro maledicto nee malum 

sRatt^. 5,44. pro malo reddatur, Similiter et Christus: Grate pro calumniantibus ^ perse- 10 
mm. 12, 14. quentibus vos, Et Paulus Ro : xii. Benedicite malediceutibus vobis, Benedicite 
et uolito maledicere, Quid illis fi«t, qui maledicimt non malediceutibus? ideo 
$f. 34, 14 f. ps. xxxiii. Prohibe linguam tuam a nuüo et labia tua non loquantur dolmn, 
diverte a malo et fac bonum, inquire pacem et persequere eam, id eßt, 'a malo^ 
non tantum ferendo sed etiam referendo seu reddendo, et 'bonum"" non tantum 15 
reddendo sed etiam conferendo pro malo accepto, alioquin non inquiritur 
pax aut persequitur, si malum malo reddas. 

Iste ergo gradus est secundus a domino prohibitus, ne quis maledicat, 
vituperet, detrahat proximo suo. Et sicut in primo gradu plures sunt rei 
quam credaut, ita et isto. Nam tria maxima vitia linguae hoc praecaepto so 
prohibentur, scilicet nialedictio, detractio, susurratio, sed istud tercium in 
primo gradu. Ac per hoc uiüversa mala linguae prohibentur per ÜL et v. 
et vi. et vii. mandatum: per üL periuria et blasphemiae ac aliae offensiones 
contra deum quaecunque, sed \yer v. offeusioues erga proximum, per vi. verba 
impudicitiae, per vii. verba deceptionis et fraudis in negociis seu iudicüs, 25 
Nam et in ipso vii. etiam detractio est, sed publica ac coram iudioe. Hie 
autem alia. 

Igitur maledictio et detractio et susiuratio sie differunt, quod Male- 
dictio est in ipsiun praesentem vel tanc^uain in praesentem et in faciem, sub 
qua onmia contumeliae, blaspheiuiae, crimiiiatiouis, vitui)erii, agnominationis »^ 
\4tia compraehenduntur, Detractio est de absente ipso ad alium et sequitur 
nudedictiouem, quia ubi mala iu aliquem vel foris praeseutem vel intus 
memoriae obiectum congesserit et hoc ad alium detulerit, iam maledictio &cta 
est detractio. quare nullus est detractor, quin sit et maledicus, saltem apud 
*f. 34, 14. sc, et haec duo pidchre expressit versus : Prohibe linguam tuam a malo (id j> 
est, ne uUi maledicas sive voce sive tacito murraure) Et labia tua ne loquantur 
dolum (id est, detraliere cave), Nam dolus est, si<|uis in tergum loquitur, 
nesciente illo cui noc^t: non autem econtra onmis maledicus etiam detractor 
est, saltem hominis eiusdem, licet detraliat deo, quando maleilicit hominem. 



13 Pb. XXXIV. L 14 i. e. malum L 15 referondo, sed reddondo L 16 alioqiii L 
37 rI quis integrum loquitur L 



Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 479 

Quod si ulterius detulerit mala duonim contra inv^cem vel iinius ad altcrum 
tanquam alterius amicii8 et alterius iuimieus^ iam bilinguis susurro est et 
dificordia^ seminator, peior istis duobiis, ideo extra isturu gradiim in ])rini() 
com homieidis coUocandus. 

5 Condudamus itaque hunc. Sicut primum gradum hniiis praecaepti non 

implety nisi qui non tantum non occidit aut laedit aut non discordiaH neminat 
(quia et omittendo potest conunittere), «ed etiani ita mitis sit, ut potius vivi- 
fieet ae foveat operibus misericordiae et benivolentiae, et ita pacificus, ut 
mitibus ac dulcibus verbiß etiam conciliare studeat discordes, quantum potest, 

10 et mediare, ne fiant discordes (Hü enim andient *Beati mites, beati niiseri-aKott(j.5,5ff. 
oordefi, beati pacifici, quoniam ipsi possidebunt terrani, niisericordiani con- 
sequentur, filii dei voi^abuntur\ Ecce istae tre« beatitudines in isto praecaepto 
sunt comprehensae) : Ita secundum gradum non implet, nisi non tantiuu non 
nudedicat, detrahat aut vituperet, sed etiam in omnibus benedicat persecjuen- 

15 tibuB et exGUset accusatos, oret pro onmibus et resistat detractoribus quantum 
potest Ecce haec est spiritualis intelligentia huius praecaepti. 
^Nirnc similiter de tercio gradu. 

Tercius gradus irae est dioere firatri suo 'Raclia' seu 'archa' asperando swott^. 5, 2a. 
gutturis halitum velut fremitum arteriae formando. In quo dixi omnia signa 

20 irae praeter verba, immo et verba praeter maledicta et detractiones compre- 
h^idi^ ut sunt ironiae in verbis, torsiones labrorum, rugae frontis ac nasi 
ao excandesoentia vultus, deinde silentium, aversio vultiis, dirus intutus, quae 
omnia sunt iudicia animi irati et odio pleni. Adde clamorem et Stridoren! 
dentium &c. 

ii Hie aliqui dicunt, quod necesse quidem est rancorem dimittere, sed 

non signa ranooris. Quae sententia, etsi sit in aliquibus vera, non tarnen 
universaliter, et multo melius sie poneretur: Signa rancoris aliquando utile 
est exhibere non quod sint signa rancoris, sed similia signis rancoris, alio- 
quin signa vere rancoris non sunt aut nullo modo retinenda sunt, si vere 

10 sint, unde adliuc optime diceretur, quod signa charitatis aliquando oraittere 
et signa irae exhibere oportet Nam si signa rancoris licet non deponerc, 
ergo propter aliquem fructum: Quare ergo non potius exhibenda? ne scilicet 
sola licentia quaeratur omittendi bonum. 

Exhibere itaque melius est quam non dimittere, quia qui exhibet non 

i& ex ira faeit, sed ex zelo bono: ideo manet sine suspitione mali. Qui vero 
non omittit, prius arguitur ex ira foecisse talia signa. Et ideo si non deponat 
ill% relinquit fratrem in suspitione irae ac per hoc impedit veram et integram 
paoem ac concordiam, cum ille neu credat, cor eius esse mitigatiun et oifen- 
ditur nirsus ad similia. 



28 est fel^lt L alioqui L 

*) Söjd^cx mexft an: Haec pro Concione LutheniR dixit die S. Androae, A. 151(). 
%l. ^ict ©. 101 ff. 



480 Deoem praecepta Wittenbergensi praedücata populo. 1518. 

Quare tales doctcH^es sunt mittendi ad illud praecaeptum naturale: quod 
tibi ficri ndis^ alten ne foeceris, Et quod tibi fieri vis^ alteri facias^ £t gen- 
tilis: Si vis amari^ ama. sed non est dubium^ quin onmes velint, ut ille^ 
quem offensum et iratum habuinius, non tantiun signa ponat irae, sed eo 
magis contraria exhibeat^ ut certi fiant de eo. Ideo laigiora petuntur Bigna 5 
quam si non fuisset ofiensus. Sic enim et deus largius bene&dt post peo- 
catum hiunano generi quam ante peccatum foecit, eo quod filio proprio non 
atam. 8, 32. pepercit &c. Quod si signa tanta omisisset» quis eiun propitium &ctum credere 
posset aut änderet? filii ergo dei deum patrem suum imitentur. 

Istis autem dictis docemur, quam sit difficile mandatum dei servare. k^ 
nam experientia patet^ quam difficile sit hcnninibus haec signa mala pooere 
et bona ostendere^ quam se vertunt et revertunt antequam induci poasint^ ut 
simulate saltem faciant: nam vere et ex corde nunquam nisi gratia d^ adiuti 
facient^ dicunt enim 'non possum tibi favere, amioabilis es6e\ £t ioibelioes 
non cogitant^ quod noUaokt ipsis ita fieri| neque a deo neque ab bominibus. 1^ 
ideo videUu: in hoo monstro^ quid sit futurus infemus et quid sit prafiB^is 
mundus^ seüicet r^num diaboli, in quo tantum malum inveoitiu* in hominibus 
contra natiuram et naturale propariiun dictamen pertinaciter obdurans. 

Quocirca ira et in\ddia difierunt non aliter quam sicut vimun novnm 
et vinum vetus: nam invidia seu odium est inveterata ira, ut B, Augustinus 
in r^ila^ Ne ira crescat in odium et trabem faciat de festuca. Nam ira 
quae cito transit et non fit odium vix ira dieenda est, nam statim traditur 
oblivioni. Sed inveterata fit tenacissimum malum , quia spirituale m^um, • 
adeo ut proverbium sit^ NiliU tardius recordari quam iniuriam^ et nihil citins 
abolesccre quam benefidum: utrumque fit vitio naturalis praidtatis, ciun contra a 
fieri debeat Nam bona natura hominis in hoc notatur^ si oito obliviscitur 
offensam et beneficium semper memoratur, adeo ut non sinat sibi libenter 
benefieri, cemens quod obniitur muMtudine debitarum gratiarum actionum 
et vicissitudinis sibi impossibilis. At contra malae naturae Ingenium, semper 
retinere offensam, semper exprobrare et obiicere diu praeterita. ^ 

Igitiu* exemplis demus, Quando licet signa ostendere irae seu asperitatis, 
ut: si quis ita pertinaciter malus sit, ut semel et bis aut tercio monitos 
nolit desistere, non solum licet sed oportet signa irae in iUum (mteodesKj 
1. Cor. 5, 11. undc i. Cori : v. Si is, qui nomiuatur firater inter vos, est ibmicator aut avarus 
2.x^.3,uf.aut idolis serviens aut maledicus aut ehriosus aut rapax, Et iL Tessa: iii. ^ 
Si quis non obedierit verbo nostro, notate et non commisoeamini cum illo, 
ut confimdatur, et nolite quasi inimicum existimare, sed corripite ut fraudem, 
ecce non ut inimicus, sed ut fi*ater emendandus est: ista est ira sancta et 
bona in scripturis vehementer laudata. 

Ideo distinguendum est: 40 




2 vis fel^U L 



482 Decem praecepta Wittenbergenai praedicata populo. 1518. 

corde^ hie manifeste includuntur. Q^od si 'beati pauperes, beati esurientes 
iostieiainj beati lug^ntes' eos signifieaat^ qui se agnoscuni noo implere htoc 
mandatum, et ideo lagere et cupere ac eBurire, Quis dubitet^ quin smt hio 
aiit saltem tales esse oportet, ut hoc praecaeptum et quodlibet aliud impleant. 

Igitur in hoc gradu sunt omnes cogitationes malae oum ipsa radioe 5 
earum, scilicet irasdbili virtute prona ad vindiotam, ut sunt irae^ invidiae^ 
suspitiones malae, amaritudines, ranoor <bo. Et sicut hie est primus^ ita 
habet pauoiores species quam proximus post eum. Nam homieidium in opere 
habet plurimas ut homieidium, fratrioidium, nxoricidiiun, parrioidiuniy sacri- 
l^um &c, w 

Ac per hoc patet, quomodo in isto praeeaepto sunt quattuor grodua 
et in singulis gradibus adhuc multi gradus, et ideo nullus est in hac vita, 
qui non sit in aliquo illorum. Beatus autem qul in supremis, in£:)d]x qui 
in infimis. Nam Mititas est caelum, Ira est infemus, Medium autem ex 
^. 132^. utroque est hie mimdus. Ergo iUuo aseenderunt tribus, tribus domini: hie ^ 
descenderunt in lacum et infemum viventes, quanto propius mititati, tanto 
et ipsi caelo et econtra. 

Qiuu« non satis est pro hoc quarto gradu esse non irascentem fratri, 
nisi simus etiam milissimi in eum affectus et suavissimi oordis. Quod cum 
non simus, ad gratiam Christi ftigiendum est, ut de sua plenitudine nostrum 
suppleat interim defectum, donec et ipsi perficiamur. 

Sequitur Praecaeptiun Sextum. 

PRAECEPTVM SEXTVM. 

Non moechaberis. 

^O breN-issiraum verbum, sed latissima sententia, ideo interpretatione 
aRatti).s,27f. opus habens. Quare Christiun audiamus, qui Mat: v. dicit: Audistas^ quia 
dictum est antiquis *Non moechaberis*, ego autem dico vobis 'Quicunque 
viderit mulierem ad concupiscendam eam, iam moe<^atus est eam in corde 
suo\ Breviter ipse quoque loquitur, quia relinquit ex praecedenti praecaepto 
eandem graduum fieri distinctionem, ponens eum tantummodo, qui ^est in 
corde. Quare et nos hie eosdem qnattuor ponemns, scilioet in affecto, signo, 
verbo, opere. Hoc enim praecaeptiun ideo exposuit dominus, quia antiqui, 
id est ludaei, ipsum accipiebant secundum vim et rigorem verbi ac ita doce- 
bant et irritum faciebaat hoc mandatum, sicut et onmia alia, Qqod non esset 
adulter, nisi qui opere id implesset, rdhil de concupiscentia, signis, verbis ^ 

1 Quare si L 2 siguificat oEe 9(u8flaBen 12 adhuc mihi gradua A (multi flott 
mihi f^oit ed. Witebergae 1545) 15 ut hie L aseenderunt tribus Domini L 22 Seqnitor 
Praecaeptum Bextum fel^U L 29 reliquit L 

*) Söfd^et merft an: Lutherus haec die S. Nicolai pro concione tradidit. ^et dies 
S. Nicolai ift bei 6. 2)e|embeT. 2)ad d^orbtum ^u btefem S^otttoge beft^ ttkt nMlfk me^. 



Deoem praecepta Wittenbergensi praedkata popnlo. 1518. 483 

solKoiti: ideo immundi facti Bont Et in hac sententia sua ita steterunt^ iit 
contra eoe leremiaB dioeret: Unusquisque ad uxorem proximi mii hinniebat^rr. s, 8. 
ei fadi sunt sicnt equi emissarii. Novis itaque, id ^t nobis^ aliter ^icit> 
Ol omiiiB eoncapiscentia hio evacnetur. 

5 Dicit enim R AugustinuB hoc loco de ser: d. in mo: quod nomine 

moechantium; qni hoc capitulo oommemorantiir^ omnem cämaleni et libidi- 
noBam oonoupiscentiam oportet intelligi. 

" ■ Primus itaqne gradiis est opns ipsom fori», quod sine dubio ^ eon- 
capiscentia intuB prooedit^ ut ibidem probat B. AogiratinnB. Si antem omni» 

!• concupiscentia camalis ibi prohibetur, ei^o et cmine opus quod ex illa prooedit. 
idoiroa ponuntiur multae differentiae operum« 

1 Fomicatio simplex, sohitns cum soluta: a quo distiilgimrit alii 
ti Meretricium, quod lila sit tmius consuetndo mulieris, hoc autem in 
multis \*agu8 ardof libidinis. 
15 in Stupnim, quod est \nolatio vii^ginis. 

lüi Raptus^ qitod est cum rapitur fflia vel fOius, in quo et fiutum sinuil 
est, et maximum fiutiim. 
V Adulteriiun, quod quandoque est Simplex, quandoque dtipl^, seeuu- 
dum quod vel ambo fuerint conhigäti vel nmis tantummödo. 
K> VI Incestus est contra consanguinitatis honorem. 

v\i Sacrilegium, quod est, cum religiosus, sacerdos, monialis et omnes 

alii, qui deo continentiam vovenmt, fbmioantur. 
\dii Excessum in matriraonio quidam addunt 

Hü gradus in opere sie variantnr et sunt invioem excedentia et excessa, 
15 secundum quod circumstanciae mutaritur. Nam sie et in homicidio praece- 

denti praecaepto prohibitae sunt multae openim differentiae, ut dictum est, 

secundum dffferentes circunstantias. 

QuamvJs autem omne praecaeptuin dei sJt velut'lux, quo cognoscatur, 

quid sit homo, mundus et caro, et quantum a deo simus remoti, tamen hoc 
» praecaeptmn praeciptie illud ostendit. Apostoluö enim dicit: per l^em cog- »öm. 3, 20. 

nitio peccati, ergo lex est lux, qua lucente videmus innumetabflem miseriam 

httmani generis. 

Quis enim tam est lapis, ut si aucBat haeö praecaepta dei, et illis eum 

illüminantibus, immo mimdnm totum ostendenUbus, si etiäm attendere veRt, 
15 quam infinitus numenis homimim extra praecaeptorum vittün agat^t, possit 

sattem a gemitu et lacJirymis continere? si nuMa äKa esset causa, quare 

ntmquam gmtdere deberemus, sed setnper lugere, ha^ sola teatls esset, si 

hominum vitam cum ipsis praecaeptis dei ante oculos con^mraremus. Ibi enim 

videremus, quomodo humanum genus sit miserrima perditionis massa, cum 
M) tam rari appareant, «ui in praecaeptis dei vivant et agant et praecipue in 

30 etuun dich {^ ^g ^mparemus L 

31* 



f 



484 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popnlo. 1518. 

ißto praeoepto. Nonne hoirendnm est tot gradus openun esse^ quibns oontra 
hoc praecaeptum agitnr, Et homines sine lülo timore in illa raere ao periie? 
Et adhue rideniufi talia. Igitnr vehit lucernam hoo praecaeptum attendanms 
et per ipsum iniimtos casus hominnm. Tom videbimiiSy quod roandns iste 
sit horrenda lerna et inferno proxima et piurim iusticiae et veritadfi in eo: s 
^f. 39, 13. immo scriptura dicit^ quod omni« homo vanns et mendax sit, qnai« veie 
infemiis est in mundo. 

Prima itaque miseria hominum est mrnplex foraicatio, in qua pecoant 
non tantum ii, qui faciimt, sed et qui foventy auxiliantur^ oonailiantor, noo 
resistonty rident, copulant, median!^ ac maxime qui ocoasionem dant i» 

Fovent autem qui vel hospitantur in domibus suis, vel si principea et 
niaiores ac iudioes non prohibent, sed pennittimt Hüs nihil proderit, ^od 
^. &o. 18 ff. ipsi non fornicantur. dicetur enim eis: Si videbas furem, currebas cum eo 
et cum adiilteris tuis portionem tuam ponebas, Haec foecisti et taoui, Eixisti- 
masti inique, quod similis ^y> tui : arguam te et statuam contra faciem tuam. is 
Et ista miseria heu quanta pestilentia nunc regnat, ubi aequales ab aequalibuB 
enidhmtiu*, ducuntur, perduntur tarn inter iuvenes, viigines &c. 

Mediant^ ut qui sunt internnncii et oopnlatrioes, de quo vide pulchnun 
hystoriam dis. v. c bcxx. speculi exemplorum. Hü antem proprium opus agunt 
diaboli. Nam quod diabolns non potest neo posset per se, efficit p«r illas. ^ 

Non resistunt antem, qui nee monent aut oorripiunt aecnndum man- 
datum Christi, neque compatiuntur animae eorum nee pro eis orant sicut 
decet Christianos. Insuper et recitant et rident iocantes in perditione proxi- 
morum, cum, ut dixi, iste sit ut magnae miseriae Status inspiciendus. 

Occasionem ant^n dant, qui lubricis gestibus ac verbis impudids aut ^^ 
exquisito omatu irritant concupiscentias aliorum, maxime si id intentione 
faciant: nam omatio illa immoderata semper est causa, licet per aoddenf, 
concupiscentiae, iit in choreis, plateis, convivÜB &c« Ye autem illia, qui 
impudicis verbis innocentium corda vulnerant, ut nunc horrendus moe est in 
hospicüs publicis n^ociatoribus convenientibus. Non est, ut aiunt, neoease ^ 
pediculos in pellicium seminare, qui sponte sua nascuntur. 

Nam caro nostra in primo peccato duplici vulnere est gravissime per- 
cussa. Primum est offensibilitas , alterum concu{Mscentia, qnae duo vulnera 
per praecaepta nobis manifestantur, sed per gratiam sanantur. -Sed peius 
est vnlnus concnpiscentia, quo minus dolet et affligit^ sed deleotabilito: morel: » 
ideo a stultis non reputatur malum, cum sat duplo peius quam altornm, ita 
^io6 4o, u. ut scriptura dicat: Yirtns eins in lumbis eius et fortitiido in umbüioo ventris 
eins. Ante enim peccatiun nihil erat quod offendebat, nihil quod l^bebaL 
Nunc autem utnmique. 

Quapropter Christianus homo debet hoc scire, quod, quando sentit se *» 
ad irain nioveri vel ad concupiscentiani, non secus putet quam si mortiferum 

14 foecisse A 



Decem praecepta Witienbmrgenai praedicaU populo. 1518. 485 

vwieniHD 8entiat et ulous pesHimum, et getiiat pro iUo ad dominum, ut 
Baneior. Nam verisBimmu eßt^ quod haec titiUatio licet iucunda et 8uaviß 
fiit tarnen eat ignitiseimus gerpeotiA antiqiii morsu»^ honibilem conscientiae 
paritura coniti^ioneni et amarisBimam amaritudinem. Atque per hoc movetur 
& ad gratiam quaerendam, sicut habet figura Numeri , quod morsi ab igniti8 4.9iof.2i,». 
Berpentifays ad aeneum »erpenteni suapicientes sauabantur, Ita et titillatus 
came ad Christum crucifixum debet respioere. Nam hinc redditur ratio, Cur 
dkminns non contentu», quod per seipeum bomo pronus est ad malum, 
adhibet tentatorem et impulßorem diabolum, Scilioet ut quia homo negligens 

M eet in qnaereuda »anitate sua apud deum^ ideo urget eum teotationibus, ut 
oogat eum quaerere mi^^oordiam et gratiam dei, Secuudo etiam ideo, ne 
forte in donis 8ibi datu$ extoUatur. Sic Apostolo Paulo, sie S. Hieronymo 
fbeoit, sie multiß aliis usque ad mortem* Vide in speoulo exemplorum: 
Litera 'TeBtatäo\ 

th Sunt autem alii, qui vehementissime nqmmtur hoc malo, alii vero 

mitius, alii modioo, Nullus tarnen nine gratia dei cootinet, ut Sapiea. viü. Weis^. s, si. 
Et ut Hcivi, quia alit^ non possum eßse oontinanii), nisi deu8 det^ et hocipBum 
erst saptentia, 8cire cuiuH eBBet hoc donum^ adii dominum &o, Ecoe quo- 
modo a morbo isto per orationem curatiouem quaeri oportet^ et magna 

20 sapientia est^ agnoBoere hoo malum »uum et remedii locum. Sic et 6. Chry- 
BantuB Martyr dicit: Errate qui Be suis viribus putat caBtitatem obtinere 
poBse. Unde B. Augustinus li: L de ser: do: in mon: Quisquis camalem 
deieetaticMiem adversuB rectam v(duutatem suam rebelkwe sentit^ per consue- 
tudiiiem peecatcMrum, cuius indomitae violentia rapitur in captivitatem, recolat 

35 quantum potest, quantam qualemque paoem peccando amiserit, et exclamet 

*Itifoelix ^o homo, quis nie liberabit de morte corporis huiuB? Gratia dei stöm. 7, si f . 
per Ihesum Christum dominum iiostrum\ Ita enim cum sese infoelicem 
exclamat, lugendo implorat consolatoriB auxilium^ nee parvus est ad beati- 
tudine» acoe&BUB ooguitio infoelioitatiB suae. Aurea haec sententia. Non 

so eaim dicit, quod ridere, placere, pudere debeat in titillatione, sed lugere, 
quia venenum morti« in se sentit Deinde, Ubi sunt qui liberum arbitrium 
iacstant? Cur non oessant statim ut volunt? inuno cur- non volunt nee pos- 
aunt velle? Cnr S. HieronjrmuB et. Paulus nonpotuerunt oeBsare a stimulo 
«amis? ' Si emm voluiBsent^ utique factum fuisBet, sed aon potuerunt etiam 

35 Baris veile: ideo contra suum velle volebant Eadem ratio est et de ira: 
cur enim non mox quiescunt, qui irascuntur, si posaunt, immo. si volunt? 
sed neqoe possunt neque volunt^ eo quod voluntas eorum iam alio est rapta 
et eaptiva ducta. 

Tercio consolatoriiini ^^f quod, qui lugent hie, consolabuntur. SicaRaü^.s,4. 

4u enim sapientissiina ^ • miBericordia nos mirabiliter deducit, dum ex veneno 

1 aentUt ren^^ ^ I^umeror. L 16 modio« L 22 Lib. i. e. de Ser. L 



486 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popalo. 1518. 

ipsum veneiiuni expdlit et de ipsa luxuria nobis efiicit eniplastnim caslitatis, 
dum ideo iUam «init imierey ut honio eam sentiens gemat, lugeat, graAtam 
quaerat et sie eo maiorem affectum caatitatis aoquirat: tanto enim oaatior est, 
nun quo quietior sed quo d<dentio>r se castum non esse posse^ ut vult. Atque 
ex hiiic^ licet haec omnia ad quaitum gradum iiifra pi^tineant, tunen ne & 
excidanty occasione data aocipimuH^ quod eonsolandi sunt, qui sentaunt eese 
vexari talibus Btimulis, ut non stulta opiuione statim datis mambus aeee 
tradant de8})eiutioui^ quaai non »it castus, qui aestuat medullis et cogitatkymbiis. 
Periculosissima est haec cugitatio et in omne peocatum operis inclinatiMDia 
propter desperationem. Sic enim iuvenis prius cogiiationes eamis non expep- i^^ 
tuß, cum credat oastum esse non poese uisi nullas habeat, statim dicit 'Qjuid 
diftero opus? unum est, si et fado, quia amissa tarnen est in coide oastilas'. 
Non sie, o miser, non sie: non est perdita oastitas cogitalionibos talibus. 
Inmio uunquani castior fuisti, si tarnen sentis te iuvitum illas habere. Kam 
castitas sicut et omnis alia virtus viva ita est abscondita, nt noa possit i-^ 
oognosci ab eo qui habet, sed a solo deo. Abseondit enim deus ottmem 
^\. h 6. vitam sanctorum ita proAmde, ut ipsi eam scire non possint secnndum iliud 
psaimi i. Quoniam novit dominus vkttu iustCMiun. Igitur aicut viva «d vera 
^ria iusti est in ignominia, vera siqiientia in stulticia, vera quies in tgibck- 
latione, vemm gandium in luctu, vera liberlaa in captivitate, verae divitiae «■> 
in paupertate, Ita et vera castitas est in luxuria, et quo foedior luxuria, 
tanto speotosior castitas. Heu quod haec sapientia incognita hcmunibus est, 
qnantum danmum fack! Verum autem' Signum vivae oastHatis e0t kaec, si 
se sentiat homo habere displicentiam in praesenti, non qaod tota sit dii^- 
centia (tunc enim non staret titiUatio), sed mixta: nune vult, nimc non vult^ 
nunc infra, nuno supra, ita quod, sicut rota, volvitur cogitationibus in luto 
et tarnen maoet propositum castitatis. Nam nisi esset ibi castitas viva et 
vera, non persisteret nee resisteret, sed Ubere dar^ habenas oogitaitionibufi 
et non sentiret molestiam: quia enim vult et delectatur in cogitationibus, et 
tarnen simul sentit se noUe, fiunt ei mixüm dnlees et amare et per hoe * 
molestae, cum in neutram partem liberum sibi sit ire, sed medio rotatur 
statu. SpirituaKs enim ille homo, id est affectus castitatis, ipee ikianet et 
servat castitatem, licet exterior in membris et corde miras exeitet pMoellas. 
Ideo in castitatis pugna non secus agitur quam si navicula in man iactetair 
fluctabus d<Mmiente Christo in illa; cnrandum est ^rgo> solum ut ipee siis- ^ 
citetur et imperet man, id est oami, et vento, id est diab<do. Immitlit enim 
et sacerdotibuB saepe tales immnndicias, ut retrabat ab altari: qui est deapi^ 
ciendus non solum in nudis obiectis turpibus cogitads, sed etiam si indinet 
voluntatem in illa et susdtet malos motus, immo eo magis ad sacramentum 
est currendum pro gratia et auxilio. At nune multos novi, qui non accedere ^ 



8 tradant A 17 possont L 18 Quam norit L 24 se \0fii It 




Decem praecepta Wittenbergensi p»edicata populo. 1518. 487 

voluerunt, nisi nou solum quieti esfient ab iiiclinatiombus, sed etiam ab ipsis 
obiectis turpibuB, nimis Htulti obBequutoreB diabolicae firaudis et nequitiae. 
' • Igitiur sie uütur dei iniBericordia et bonitas raalo nostro, ut per ipsum 
magis promoveat bouiun nostrumy ut omnia oooperentur electiB in bonum, siötn. s, 28. 
5 eliaai peccala, hoc totum^ ut vitani et gratianii quae in uohi» est, abncondat 
ae tegaty ne cognitis coutenti tepeamus^ sed potius ignoratiB ei» tanqaam pro 
hqd habitis magi» Huspiremus et gemamus. Quo autem modo dictum est de 
oaBtiiate, ita et de omnibuä virtutibu«, quae tunc maxime douautiur^ quaudo 
4]eiiegaatur^ et tunc assunt^ quaudo nimis abesfie putaatur^ neque aliter tunc 

u> poteet homo creder6| quin absint et sit perditu»: iude proeedit gemitu»^ 

odium «ui^ deaiderium earum et imploratio. Tunc humilibuB dat deus suam ^ ^^^'- ^^ ^• 
gattioBkf quam postea it^rum abscondit et aufert, ut addat maiorem, semper 
sub contrario absoondeui» oontrarium« Ideo haee est sapientia^ quae trahitur 
ex occukia et est in absoonditiB. 

n Haec auteta cafititas aurea est respectu eiu8 quae sine malis cogi- 

tationibuB ent, sicut patientia et mititas extra irritamenta qualis est? Nam 
etiam bestiarum haeo est mititas et saltem geutiunu Ita et castiias, quae 
eat sine luxuria et cogitationibus in quiete, etiam meretricum est et lenonum 
pesaimorum^ quia tunc casti sunt^ quando caro expleta quieaoit Caeterum 

90 baec quies fiiturae vitae est Quare castitas est peiiculosa ad superbiain, dum 

paiet (id est) est quieta)^ sed est etiam periculosa ad luxuriam, dum.latet (kl 

est^ est teutata)^ dum utrobique periculum, sed superbiae maius quam luxuriae. 

Igitur utrumque fit Praeoeptum nou impletur spiritualiter^ dum adhuc 

oQQCupisoentia in nobis est^ qua fit ut de castitate praesumece ao praecaepti 

25 ifl^iletione nuUus omnino possit^ aed tantum aoeusare aese et ociifiteri peccatum 
suum, Rursus eo impletur, quod Spiritus odit hanc concupisoentiam: ideo 
ipse est purissimus ab ea et vere impletor praecaepti , quia cons^tit per 
omnia legi eamque approbat ei diligit> dum suam miseriam odit 

Alii vero luxuriosi non absoondunt suam castitatem, sed extinguunt 

10 potius. Nihil est ergo quod glori^itur sese non nosse caatitatem suam. non 
buQ pertinent 

. ^Secunda est Meretricium quod est magnum malum, ubi libido tranait 
in habitum :et consuetudinem, qui difficillime curantur« Nam scripUira dicit: 
Beattti^ qui tenebit et allidet parvulos suos ad petvam. Qui autem parvulos^f. ut, ». 

u suos aiait orescere in magnos gygantes, inv^i:ascere et confortiari^ quomodo 
tunc allideti et nou potius illidetur? Et hanc nobllissimam spiritussauoti 
doctrinam deberent parentes filiis suis infundere^ ut non tantuna vi co^^ 
cerontur, sed etiam voluntate ducerentur ad oastitatem, Frustranea enun est 



18 inqolete A 21 sed etiam L 

^) Söfd^r metft q|^ Qpnoentia concionatus est Lutherus die Conceptionis Mariae. 
^L ^tx ©.106 f. "' ^ ^ 



488 Deoem proecepta Wittenbergenai piaedicaia populo. 1518. 

pugua cwiüiMÜHf nm haec regula servetur Spirititösancti^ gciiioei petra est 
Chri8tu8, parvuli DOHtri sunt mali iiK>tu8, mala desydena, quae cum qms 
aenaent, quid faeiet? quomodo vmpet? audi: nun aliter msi eos ad petram 
allidendo« Quomodo hoc? quia sicut qui manu ad li^idem terit vermi- 
culum, sie voluntate et (x^tatione tangendo Christum etatim conteritur mala s 
Gugiiatio, solum tenta et videbifi, quam iucundum »t sie desyderia ocmterere: 
Htatim euim, ut oor passum Christum taiigit, omne malum rooedii. ■ Sie figu- 

4. 9I01.21/J. ratum fuit olim in lege, Numeri xxL Quando a serpentibue ignes^antibu» 
]iercu8si per anpectum a^iei »erpeutis in ligno pendentis liberabantur, Paneo 
ignesceoH serpen« est lubriea illa moUiterque rq>taB8 libido eogiUta: fiige lo 
fuge tam iumiauem coluhrnm^ Aooeudit enim et mire fadt camem prurbe et 

1. Wof. 3^5. ardere. Sic etiam Gene: üi. Ipsa conteret caput tttum, id est, initJum et 
primum motum fidelis anima content: alioquin grandis fadus aiit totu8 
illapHUH inficit et interficit. O si in t^snpore libidinis moventis tantum pos- 
Kemu8 figuram reptantis venenati serpentis oogitare et applicare mysterium, ^^ 
facile iugeremus cogitatione ad ChristuuL 

Teroia species est Stuprum, quod eat virginis conuptioi qiiod oüm in 
lege mitius puniebatur quam fomicatio aut merotrioium, quia tsariDotur eam 
dotare aut in uxorem ducere, verum nunc est vehementer niagwum, quia 
tunc virginitas summum erat opprobrium, nmic autem summa gloriai tunc -» 
damnabik dedecms> nunc incomparabile decus^ üs saltem qui uon pvoposuerunt 
nubere. Nam qui proponunt matrimonium, nun habent aotuale taotum deeusi 
sed {xmsunt habere, si ad virgiuitatem animentur, de qua ttulti üMika et 
magnifica scripserunt: quia vere nuUi viigini potest fievi pestituti«. Sane 
tarnen hoc intellige: quia v<d^iti noa adeo tenetur^ invitae autem imhi potest ts 
tolli, [Hitest autem induci et sie tc^i. 

^Quarta s{)ecies estBaptus. hoc plectitur capite in iure, quod est non 
tantum .virginis, filiae aut andllae^ sed etiam uxoris aat aliua ad suam euram 
pertinentis, sed maximum est raptus uxoris. Fit autem raptua quaodoque 
consentiente puella, puta. indueta blandiciis, aliquando invüa: hoo maxiBUnn » 
e^t Sed leguntur multa. exempla, quibus non prospere cessit Guarinos 
Veroneusis de quadam Alda vii^gine miserabilem casum el^acx) carmine 
composuit Quae secuta raptorem relictis parentibus . tandem ab «m ia sylva 
o(Mistuprata et abieota, cum puderet ad parentes reverti, petiii gjladio percuti 
ab eo. At iUe sie foeoit et ocddit eam. Hoc peccatum etiamfitftuin inchidit » 
et quidem gravissimum omnium« ....,.-, 

Qiuinta Adulterium, quod est perpleiisftimum et gravissimum quo ad 
{>oenara, sed negligitur hodie nimis. Hoc vitium est causa multamm qm^eslio- 

8 Numeri, iiii. A. Num. iv. L; bagegen rtd^ttg fd^on ed. Witebergae 154^: Nume. 21. 
Quonian a s^rpentibus L 13 alioqu! L 87 et graTiMunum et qucwd L 

1) 2b]dfn merft an: 8fqaentia prosuit Lothenis Dom. III. Ad?. A. 1516. SgU 
!|ict 6. 107 ff . 



Deoem pmecepta Wittenbm'gensi praedicata populo. 1518. 489 

mun de poei^essioiie^ utrum filium spurium debeat raarito prodere. Yide 
Aogeluin in Summa tradeotem r^ulas. 8ed quis audebit credere reguliis 
ant casum in terminis dare potest? varii sunt animi virorum^ et aliter hodie 
aliter ftnte poet annum oogitabunt, etiam si hoc änno pacientiam haberent 
& in uxore adulterium confitente. 

At oerte amaritudine dignum est, qnod vir c(H*puB suum dedit pro 
corpore mnlieris et alius utitur corpore, pro quo ipse suum proprium dedit, 
pn>pter qnod sedet in arte sua, propter quod omnia facit, patitur, deuique 
servüm «e foecit et aiKgavit ad muHa, qiii uxori sese alHgavit^ £t ecce alter 

10 ^aec mamia contaminare audet, quis digne ferre possit? Vide etiam legem 4. 9Rof 5,121?. 
Zelotypiae olim, qua nunc mulieres sunt levatae et exoneratae: ideo eo gratius 
riris suis adhaerere deberent 

Sexta InoestuS) quod vuigo blutschande vocatnr, quia ignominia coti- 
sanguinitatis et propinquitatis est, Cui eo maior debetur hobor, (}Uo pro- 

i& pinqtfior. Nam et in l^e dominus certos gradus }m)hibuit, Et qnondam vü 
gradus erant prohibiti. Nam in lege fere sectmdus tantom gradus prohibetur 
«onsanguimtatis et affinitatis, quia nondum erat grotia sanans oonoupisoentiam, 
«ed r^nabat lex irritans et aug^is eam^ 

Septima Sacrilegium est, nbi iam uou tantum castiitas polluitm*, sed 

30 eliam qiHUs deo soli fiiit oblata toHitnr et sanctum prophanatur.' verum hoc 
ex ii»tk»tione eoolesiae magis quam ex deo est in sacerdotibns: sed in 
reKgiosis gravissimum esty quia sjxmte sese coDsecraverunt domino et sese 
subtfahunt mrsum. 

Oetava additur Excessus coniugum, quod, ut B; Ambrosius ali^^tur 

2b \ii ii, contra Inl: B. Aug.? Ardentior amator propriae coniugis adulter est. 

de quibus Apostolus i. Tess. iiii. Haec est voltmtas dei^ sane^afieatio vestrB,i.^^fn.4,3ff. 
ut abstineatis ves a fornicatione, hoc primran*^ deinde, ut sciat unusquisque 
vestrum vas suum (coniugem suum) possidere in sanctificatione et honore, et 
non in passione desiderii, sieut et gentes quae ignorant deum. Et i. Fe: iii. 1. $cu. 3,7. 

30 Viri similiter «eeundiun sdentiam ecrfiabitantes, infirmiori vascnlo mnliebri 
impertientes honorem Ac« de quo satis supra. Sed difficile est eis ri^lam 
(Mdere, nisi quod vieiosum est ad onmem motnm cams satis facere libidini 
et coiicupiscentiaet hoc est enim m |>8Ssione desiderii esse; 

SequuBtm^ nunc ta:^ aliae species; Mollicies, qua quisqne TigilaDdo 

» fidhiitur äpiid- 8eipBum> Zodomia, qua vir viro, midier muliere abutitor vel 
etiam vir muliere et mulier viro, quae omnia turpiora sunt quam nominare 
üceat, BestiaHtas: de quibus Levitici xviii. vide. caetera ad oonfessionemswof.is^aa. 
p^rtincDt. 

Ultra haec sunt Pollutiones noctumae, quae de sa nou sunt peccatum, 

^ licet lex Deut: xxiü, Si quis inter vos foerit homo, qui noctumo pollutus 5.»iof.23,iof. 

18 regoat L ^0 ,. j^^ guam cohabitantes A 88 hoc enim est L 



490 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

sit somuOi egredietur extra castra et uon revertetur, priusquam ad vesperam 
lavetur aqua, et poät boIIh oceasum it^redielur in castra. hoc est myetioe: 
sie pollukis (licet et ipse aliud Bignüicet) debet abstinere a commimione 
saiictorum (id est 8acrainento)^ donec sol (id est aestus et ardor rriictns ex 
poUutione) sedatuB fiierit, et sie lotus humili oonfesMone aeoedere. Habet » 
enim saepius 8ui causam quae peocatum est, ut crapuks ocium, «exus alterins 
couversatio aut meiuoria. 

Denique sunt etiam Pollutiones vigilantium et diurnae, sed involun- 
tariae, quae irruunt multis^ dum lange aliud i^unt, ut dum frioantur^ equi» 
tant, veliuiituTy id est sine causa «ua^ quos scaiptura seminifluofi vooaty ut lo 
3.a«of.i546.Levi: xv. 

^Sequitur alter gradus Moechorimiy qui est in verbis, ut quidam tur» 

^p^. 5, 3 f. pissinie l(x|uuntiir de oamalibuB i)eccatis contra Apostolum i^ihe: v* Fomi* 

catio autem et onmi» immundicia aut avaricia neo nominelur in Tobis, aicut 

decet sanctüs, aut turpitudo aut stultiloquium aut scuniliias, quae ad rem ^^ 

non pertinent^ sed magis gratiarum actio, id est^ ne sit fiuua, vos taJes iesseL 

Tria poBuit vitia linguae^ seoundum ooncupiscibilem scUiioet Turpitu* 
diuem, quae est ipsa obscoenitas^ impudieitia et inverecundia verborum. In 
qua duplidter peccatur: 

Primum ab ües qui de istis turpitudioibus vdut risum et oonsolatkiMm «» 
invicem sibi praestant/ tanquam eit iuounda res de qua loqauntim' Hie alkw 
nihil aliud &oit quam ut ostendat^ quam obscoenus et ipse possit esa^, omni 
turpitudine uominans membra et opera membrorum. Alius vero hyatocias 
ad haue rem pertinentea omni licentia recitat: tum ridetur et rea optima 
videtur, doneo monachi et sacerdotes etiam adduoantur cum soi« peccatis. » 
Qui morbus heu quam dire hodie regnat in hosf^ciis et tabemisy vt peri» 
oulosum aut saltem poenitendum sit, aliquem leligiosam vd podioum bonnnem 
peregre proficiacL 

Obsecro per deum^ videte tarnen qnid iati fiwdant. Primum ai aant 
Christianii ut nominan volunt^ ita deb^i^ent diligere verecundiam, ut nee pole- * 
rentur ea nominari inter sc, si prohibero possent Seeundo aaltem dcderent^ 
si non possent. Tereio super faystorias lapsomm, vel saoerdotum vd veli* 
giosorum vel principum vd magiatratuum (herum enim eo iuoundiua lecH 
tantur vitia^ quo effieatius et lioenftius praebentexemplom imitantibui^, naa 
secuB dolere quam super profxrio casu (de enim requirit ebarita0)^>iniaio quo ^ 
altior esset Status, eo autgia gemere et deum pro eb orare: Hoo ewn esset 
christianum. • t •« 



1 prius ad veBperam L 9 aguut, aut dum A 15 ad rem fd^U L 16 nee sit L 
29 ai aiut L 

^fci^r merft an: üaec Lutherus Dom. IV. Adv. 151(3 concionatus est ^L 
l^ter @. 109 ff. 



492 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popalo. 1518. 

et cateniB vinctus ac cuKtoditus rupit catenas et agdl>atiir a daemonio in 
desertiim et die ac iHX5te in monuiueDtis et in montibus erat fclamans. fst 
oonoideiiB sese lapidibus» l^oero, qiiod si inteUigereat iurpiloqui suum vitioiii 
in isto dencribi, magis timerent. Quid est enini quod nudui» erat^ nifii' quod 
turpiioquus etiam propriam ignominiam verbis nudat, cum debuerit potius » 
tegere^ ut sanaretiu-? Deinde non manet in donio^ seilieet cum vivis.de rebus 
\nveDtiuni agens^, 8ed in moniunentis, cum niortuis agens, hoc est, quod vitia 
et mala alionun recitat et in iUie totuH versatur. Nam mooumenA«m mystloe 
est memoriale mortui , id est fama et hy^turia foetida peceatom, soilioet 
prineipin, religiosi, Hacerdotis &c. Item, Concidit seipsum lapidibus damaue^ lo 
id est quod sibiipsi nocet ^ ubi sibi videtiur plurimum iucundeque prodesse. 
3ef. 3, 9. Sic Isa: iii. Peccatum suum non absconderunt, sed sicut Zodoma pcaedi- 
caverunt: licet boc de pharisaica iusticia dictum ait in spirilUi tarnen m 
litera etiam huc {lertiuet. Item, Liegionem habet, ut nemo p08«t illic truaire 
prae eorum saevitia, hoc est, quod Uli multorum daemouum officium agunl» i» 
dum multis uooent. Et ubi sunt blandiaeimi, ibi »unt saevieuumi» ut oiilli 
sit sine periculo cum eis conversari^ ut et supra dixi: Soio autom, ^^kmI 
DulluH tarn stultuH sit et insensatus, quod si talem hominem vidisset ridere 
potuisset, sed potius fugisset quantum {^otuisset. Et tarnen ridet et lic^tur 
ille, Guius ista figura tantummodo fuit Denique et hoe ibi dictum fuit^ <)Uod 20 
nee catenis nee custodiis potuii retineri, quin ageretur juptis vinouUs in 
äac. 3, 8. deserta, nemo potuit eum dotnafe. Hie pro)Xi coosentit cum Apostolo lacobo: 
Nullus lu)minum (»otcst linguam domare» ita nullius prohibitioney nuUis v^is 
Euangelii coercentur illi, quin lingua indomita erumpant atque vagentur, ubi 
solenty nudiy laceri, nudantes laoarantesquc caeteros similiter. ,£t,ut in 33 
detestabüissimum vitium etiam impure loquar, Nonne . sues sunt ..beiatiae 
inunundae, quod stercora homiuum devorant? At illi insteroore auo et 
alieno linguam et dentes versant An est stercus corporis peius qua9i stercus 
aiiinuie? Oportet enim ooram suibus suillum loqui, ut intelligant Si.ergo 
videris poroum vooraie oletum, intellige ecce talem esee obsooeiiitatis et tuqu- 30 

i-ttot. 12,33. tudinis fabulatorem. Apostolus sane dicit> quod inhonesta nostra abundantins 
honeetamusi iUi vero etiam honesta per inhonesta inhononmt, Quis autem 
&rat> ut alius revelet cum risu sibi posteriora aut pud^da eeu ignominiam? 
At quae iguominia maior quam sordes peccatorum in nobis et proxiBiia?.lex 

3. 9Rof. 18. autem prohibuit, ne prcaimorum ignominiam revdemus. » 

Seeundo etiam peocatur obscoautate^ quando talia coram pueris et 
pueliis innooentibus nominantur et dicuntur« Bei autem sunt omnium peo- 
catomm et mortium, quae ex Ulis sequuntur. Aetas enim mollis et inexpeita 
harum rerum faciUime poUuitur et, quod peius est^ tenacissime servat audita 
turpia, sicut macula iu purum et tenerum pannum cadens tenacius haeret ^» 



1 catenis victus L 24 uti Bolent L 



494 Decem pmecepta Wittenbergenn praedkata popnlo. 1518« 

SRatt^. 18, 7. denique sequitur: Ye mundo ab scandalis: Neoesse est eninii ut scandala 

aRam. 18,10. venianty venmtamen ve homini, per quem seandalum Yenit. fit infra: Vidc^ 
ne contemnatiB uuum ex pusilltö isds: dico enim Tobis^ quia angi^ eotimi 
in caelis semper vident fadem patris mei, qui est in caelis« Ekwesflltem 
angelorum intiiitu vult paroi pueiis et reverentiam illiB haberL Qtied si ilkis s 
ideo castos dixerit qiiis, quia verbis ludunt, re sunt oasti^ siost eonnil*paAer 
Ovidios quoque mentitur: Crede mihi mores distant a camiiiie noetro^ Vita 

wattf). 13,31. probata mihi, Musa iocosa mihi, Respondet Christus ob eonim oompeseens: 
Ex abundancia cordis os loquitur. QuaHs arbor, talia et fblia. 

Haec est etiam eodesiae ruina> tota: si enim uiMpiam debet leBorape^ lo 
necesse est^ ut a puerorum institutione exordium fiat Haec de obfiodenitate 
dicta sint De stultüoquio vero et sourrilitate' ad huBO loem noo pertinet, 
quaiiquam iUa duo nunc apud honestissimos et retigiosiBsimoe adeo «dorn- 
nentur, ut eoipso velint honesti videri, quo Btultiioqni et sonrriles sunt.' 

Stultiloquium autem est imiveisae ooiose fabnlae/ in quibus nihil etfh- i» 
ditionis et soieotiaey ut ipaemet exponit^ qaae ad rem^ inquit^ non peiünent 
idem vooat Christus vwbum ociosnm, ideo non nisi utilia ant neoeasaria sunt 
dicenda. Tales sunt fiibnlae aniles et neniae pneUaJKS, fayatoriae plebani«^de 
Calenberg^ Ditterich von Bern et dispntationes de rebos longinqnia ft «flElHi 
noB poBitis. Quod genus sunt etiam opiniones philosophonun et ^osae sopcff ao 
Aristotelem, gamilitates dialeoticaey somnia astrologorunL Stultäoquium 
euim vooat, quia non sf^ientiae, sed stulticiae verba aint 

Eutrapelia seu scurrilitas, quae est faoetia seu urbanitas, quam Aristotdes 
virtutem esse putat, quando sdlicet non tnrpia neque stolta, sed incmidli et 
erudita simul dicuntm*, ut utilitas intret sub dnlcechne oomttatJs. Itaque s» 
oomitas seu afiabihias seu uri>aiiita8 seu faoetia tidis, quae fit^ ut tristes atque 
tentati in spiritu recroeotury laudabilis est, verum quae fit^ sine causa tintmn 
ad consolatiunculam vanitatis et oanus praesertim «um hmns sonper non 
sit nisi levitas causa et sola libido fidbulawü atque ridendi moveat ad iDam, 
non eoovenit Christianis. Sic enim et B. Augustinus in confes»} oonfiteluiv 9$ 
quod nugari oum amiois sit parum christianum, quod On-istiaiiorum ves et 
verba habere debeant solida et magna seria plenamque gntvitatem et aulhori^ 
9f. 3&, i8.tatem, ut ps. ait: In populo gravi landabo ta Porro haeo ipsa nngaoitas 
et eutrapelia tanto fit peior, quanto fit in rebus saoratioribns, ut notmulli 
importunissima levitate abutnntur sacrae scripturae dictis ad eam ievitaAen^ » 
ridicule et iueunde eam torquentes illuc, ubi suam qnaerunt vamtatem, 4mm 
sacris illis verbis summa et reverentia et terror debeator semper et tibiqae. 
^Taxiius gradus Moechorum, qui est in signis^ qnorum unum «domkHn 

statte. 5, M.expressit dicens: Qui viderit midierem ad concupiscendum &t. Eoee visus 

8 iocosa füit L 26 qua iit L S4 quando L sacratioribus fe^tt L 35 im- 

portunifBima levisaim« levitate L 86 iucundae A iUue suam L 

>) 2b\ä)n metft an: Sequentia Lutherus dixit die Thomoe, A.1516. ^t ffitx B, 111 ff. 




Decem praeoepta Wittenbergensi praedicata popnlo. 1518. 495 

ifiae qui Signum sit ooncupiscentiae adulterinm est Nonne durissima lex 
CSmsti? sed ideo sanissima et immaeulata oonvertens animfls. In hoc aiitem 
amnia alia signa eomprehenduntur, cum visus sit minimum et snbtüissimum. 
Unde posuerunt aliqui quinque lineas amoris: Visus, colloquinm, taetus, post 

& oscula, factum. Atque hie coUoquium etiam aliud intelligitur quam id quod 
ert turpiloquiom^ et taotus sinnlitar, item et oscula. Sed de singulis latius. 
Smt autem plura, ut visus, auditus, colloqnium, literae^ inteninnda, taotus, 
ampkxusy risus, oscula, Non ^uod tot siat adulteria singillatim, quot signa 
quis foecerit: potest enim ono adulterio haec omnia signa facere, alioquin 

to opus ipsum semper esset triplex adulterium^ cum sine tactu et ooncupiscentia 
non fiat 

Visus itaque primum. Hoc autem est velodssimum et frequentissimum 
onmiom Ulomm ^gnorum, quia longius> latius eitinsque officium snnm agit 
pluraque et darius percipH. Ideo tarn multa in scr^tims de oeulornm 

i& custodia dicuntnr, cum nuUus sensns tarn faoile et tot obieotis irritetnr neo 
alicHTum sensuiun aliquis tarn atrooiter vuineiut animam: tanto enim pro- 
fimdius figit in cor, quanto darius cognoscity ita ut sit proverbiiun: Quod 
oculus videt> cor non fallit, Et Horatius : S^nius irritant d^nissa per anrem. 
Quam quae sunt oculis subiecta fidelibus, et iterum: Valdins oUectant &c., 

H> nt patet experientia, quia liunquam sie movetur qui de mort^ audit sicut 
qui vidfft, nee tantum movetur qui turpia ondit et eamalia atque mtmdana, 
quantum qui videt^ Exemplum esto Alipius, B. Augnstini contnbemalis, de 
quo vi. Ck^nfess: scribit^ quod cum invitus duceretur ad speetacuium, olausis 
oculis despieiens, tarnen postea apertis ita raptus est, ut mukös quoqne 

» addnoeret postea et ipse. 

Quocirca in iuvenibc» et virginibus ut summns deoor est oculorum 
incünatio et depressio, ita summum vituperium evi^atio et incnstodia, ita 
nl aliqui Signum ccNTuptionis dent ocnlorum evagationes, et vemm est. 
Eeole: xxvi. Fomiciatio mulieris in esrtottentia oculorum et in palpebris illiuseir. 36, 13. 

so agnosoetur &o. vide ibidem* Aut est signum iam cormptae ' aut fadHime 
oorruptibilis mulieris: Nam quae synoere casta est, non intendit in vultnm 
vilri, sed confonditar, ut de Hebecca Gen: xxiiii. dioitur, quod oonspecto Isaac i.sro\.q4mi 
spoDso suo tulit peplum suum et operuit sesa 

Item legitul* de quodam saneto viroy qui cum 8. Antonio venisset 

15 Komam oculis dausis: nihil de tanta dvitato videre yduit nisi Ecelesiam 
saneti PetrL Item de Sylvano l^tur similiter, quod semper velatis oculis 
inoedebat, neque solem hunc videre voluit. Item lob xxjn« dicit: Pepigi ^tob 31, 1. 
fbedus cum ooulis meis^ ut ne cogitarem de virgine, id ^st luveneula. 

Econtra Dina eg^eßM? ^^ videret mulieres r^onis illius, corrupta est i.sRof.s4jff. 

Et Bemhardus, dur^ Quandam foeminam fixe fuisset intutus, gravi ultione 

1 purisflimÄ lex l, ganctiBfiSiTia L et fe^lt L 8 «IngtüatiTn L 9 aliöqtii L 

19 ▼alldiiw L 37 f , ^ i^® 



496 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

seipsum coereuit Et B. BenedictuH ex visa iu saeculo foemina gravissime 

2. 9am. 11,9. fuit tentatuB. Item, Qiiid oontigerit David ex aäpectu Betsabeae et filiis 

4.9Roj.2.Mff. Israel ex Moabitarum aspectu Nume: xxv. Item^ AliuB teutatus a miiliere 

Visa, cum mortuam audisset, de putredine cadaveris illius sanavit ooucupi- 

8centiam. s 

Idcirco visuB nan tantum in praesenti concupisoeiitiam movet^ sed etiam 

memoria fixus ex praeteritis diu mirandas suseitat tentationes. Ideo dielt 

ttiafld. 3,M.Hiere: Tren: iii. Ocnlus meus depraedatus est animam meam, Et iterum 

2.*<t'r.*i,u;Hiere: ix. Mors intraN-it per fenestras nostras^ Et ii. Pe: ii. Oeuloe habentes 

1. mof. 3, 6. pleno8 adulterii. Ecce quomodo adulterium in oeiilos ponit Item^ Eva lo 

i.woj. rv2. primo mota est visu pomi quod esset pulchnim &c. Et de filiis dei Geu: vi. 

scribitur^ quod visu ceciderunti d.: videntes filii dei filias bomiDum^ quod 

essent pulchrae^ ftcoeperunt sibi uxores quaseunque elegerant Unde et S api enH 

3ir. 9, 5.dooet: Noli intendere in faoiem virginis, ne coofimdat te voltus eiu&. Ita 

ei*^ntray Nee puella in &oiem iuvenis propter simile penculum. i& 

i.Qio^ 2, IC. Hiue dicit loannes^ quod omne quod est in mundo est ooncupifioentia 

camis et ocuk>rum et superbia vitae. Conoupiscentia ocul(Minn intelligitiir 
ciu*iositas multa experiendi et cognosoendi per sensus. 

Legitur de S. Elisabeth , quod maritum suum i$x eedesia quandoque 

iueundius intuta subito fuit a domino conrepta« Quid Ulis fiet» qui in eooletta 

fere nihil aliud «gunt quam illud Ovidü: Spectatiun veniunt^ veniuQt apeo- 

tentur ut ipsae, nihil nisi videre^ viderii concupiflcerev ooncupiiMsi? At sane 

quodam velut naturae ingenio proprium est mulieriboa, quod amant ooncvh 

pisci et amari, viris vero ooncupiscere et amare, lioet et utnunqiie fiat^ ut 

nuüier insaniat ooneupisoendo et amando et vir quaerendo ooncupiaci et amari« r 

Mira itaque miseriaj quod sensus proprii sunt tarn noxii nohi^» ita ut 

SRatt^. 10^. vere dixerit Christus: loimioi hominis domestici eins (id est 0en8ii«)| Et 

9f. 38, 12. ps. xxxvii. Amici mei et proximi mei adversum me appropuM|aaveraat et 

steterunt Quid enim facit oculorum curiositas nisi quod adversus «i^tmam 

pugnat? Unde et B. Augustinus vocat sensualitatem serpentem., qi^iodait » 

lubrica et mobilis multis obiectis, figurata per seipentem ia paeadyaa , Yide 

itaque, quomodo odium nostri et abnegationem nostri noa gratis docuerit 

Christus in euangelio, ut odiamus oculos et omnes sensus omniaqpe membray 

quoniam captivam ducant animam in legem peocatii praesertim oculea. unde 

@ir. 31, is.Eccle: xxxi. Nequius oculo quid ereatum est? ^ 

Verum non hoc tantimunodo malum est quod per oculmu üfAt. oon- 

^rrb. 1, 8. cupiscentia^ sed etiam quia non saturatur, ut Eocle. i* Non saturatiur oculus 

e))r. 27, 2o.visu, Et prover: xxvii. Infemus et perditio nmiquam implentur. Similiter 



1 ex viRo A in specnlo L 2 Benabeae alle 9lu9ftaBcQ 8 Nume: xiii. AL 

7 memoriain L 12 d. fel^U L; aufaulöfen to&te e$ l^ier: dicendo 20 inftuita L 

21 gpectantnr ut A 24 aut mulier L 



498 Decam praecepta Wittanbergensi praedicata populo, 1518. 

Haec autem signa nuBqiiam aguntnr et fiunt vehementius quam in 
choreis publiciB. mirum^ quot et quanta ibi fiant peccata, quid ibi visus et 
audituB hauriaty quid tactus et colloquium pariat: breviter, mundus est mundus, 
immo inimimdus et inimieus dei, nee est quaerendum bonum quod deo 
placeat in mundo , peccatum super peccatum ibi urget et addit^ ira dei ibi 5 
eemitur intensa nimLs^ et tarnen ridetur^ saltatur, gaudetur tanquam in rebus 
parum nocentibus, immo bonis et utilibus. 

Sextum Signum et quidem non leve est ipse omatus peregrinus et 
novus, qiii nimc tot inventionibus, artibus, studiis fer\'et, ut nihil nisi furiosum 
possis dicere mundiun, cum tarnen niilla sit causa, nisi ut placeant et con- lo 
forment sese mimdo. Necessitas enim aut utilitas; immo et honestas^ quae 
solae simt causae iustae, non requirit talia modicisque eontenta est. quis 
autem satis de Ulis potest dicere, cum sint inaudita genera sumptus et vestium? 
sed acre malum et fomes libidinis sunt ista, licet nihil curentur: credo quod 
tandem nudi incedent, cum iam seminudi incedant. sed sine, dabitur nostris 12 
sua moribus aetas: jiervenit ira dei super mundum in finem, et beatus, qui 
intelligit^ quoniam vere ira dei in lllos perv^enit. 

Oraitto hie etiam amanüum, id est amentium, furores, qui noctumis 
officiis amatriculis suis, ludo, c^antu, musica, serviunt et omnia tentant, ut 
placeant: hie etiam ipsi mimdo stultas stulticias agunt, ideo transimns illa. 

Quartus demum gradus est ipsa interna concupiscentia, de qua satis 
supra dictum est, qua nemo caret in hac vita, sed tarnen hoc ipso salvamur, 
mm. 6, 13. quod ei non consentitur, ut Ho : vi. Neque exhibeatis membra vestra servire 
peccato, ut obediatis concupiscentiis eins, quanquam enim lex dei immaculata 
requirity ut prorsus nulla sit concupiscentia, sed tota et omnino immaculata s 
mundioia, tarnen misericordia dei interim sustinet et gratam liabet dissen- 
sionem novi hominis intus, ne dominetm* nostri omnis iniusticia. Haec 
iugiter est mortificanda gemitu, vigiliis, labore, oratione, humiliatione, et aliis 
partibus crucis, tandem ipsa morte. 

£x quibus omnibus patet, quod hoc praeceptum non solum non est » 
negativiun, nisi in facie tantum verborum et litera, sed maxime affirmativoim, 
quia praecipit scilicet castitatem et continentiam purissimam intus et foris. 
quis autem sapiat tarn stulte, ut castitatem neget esse rem afSrmativam? 
sed negative praecipit\ir, dum prohibetur libido, ut purissima sine omni mix- 
V\. 12, 7. tione libidinis praecepta intelligatur, ut ps. xi. Eloqiüa domini eloquia casta, ^ 
argentom igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum. 
mm. 3, so. Ac per hoc iam patet, quomodo per l^em fit cognitio peccati: quia 

concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex dioeret *Non ccmcapisoes' 
ROm. 7,7.Ro: vii. scilicet quia solum opus peccatiun putabatur. Igitur non sads 



5 poccatum, ubi urgot L 12 solae fel^tt L 18 etiam araentinm, id est amantiam L 
21 esse ipsa A 



f 



Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 499 

est, ut operc non moecheris, non satis, quod verbo sis pudicus et aspectu 
aut alio quo vis signo, imnio nee hoc gatis, qiiod cx)rde non consenfias, nisi 
etiom tandem purus fia» ab ipsis motibus malis intus ebullientibus. ideo non 
nisi gemitiiß pro gratia dei superest cum Apostolo Koni: viL Infoelix ego stsm. 7, 24. 
^ homo^ quis liberabit me de morte corporis huius? 

Sequitur Praeoeptuip Septimiim. 

PRAECEPTVM SEPTIMVM. 

Non furtum facies. 

^Audi\amus, quod praeceptum quintimi *Non oecides' prohibuit offen- 
10 sionem proximi in sua propria persona, sextum autem 'Non moechaberis' 

offcnsionem eiusdom in persona sociali eademque came, et utnimque tarn in 

0|>ere quam oorde, tarn aflPectu quam effeetu, ita ut satis constet, quod spiri- 

tualis intelligentia istonim praeceptorum negativorum sit ista afiirmativa, ut 

mites et easti simus intus et foris, prorsiLS sine omni tam amaritudine irae 
15 quam dulcedine concupiscentiae. Quae duo sine charitate Spiritus haberi 

prorsiLs non possunt, quia simt fructus Spiritus i. Cor: xiii. et Gal: v. Ideo iai,'* 5/14. 

plenitudo legis est dilectio. Haee enim est mitis et nulli nocet, immo om- ***"** "' *^* 

nibus prodest et prodesse cupit. Est etiam ca.sta et sancta: ideo neminem 

polluit. 
ao Secjuitur nunc prohibitio offensionis in rebus proximi, quod aeque sine 

charitate fieri non potest, saltem in spiritu. Unde et hie quoque notandum, 

quod hoc praeceptum dupliciter intelligitur: 

Primo ad Hteram et secundum sonum vocis. sie solummodo opus ipsum 

furti hie prolnbetur, quia dicit: Non facies furtum, lion utique ait *Non do- 
25 ceas, non ostendas, non cupias', sed *tion facies'. sie ludaei intellexerimt et 

superbi facti sunt in nisticia sua, tanquam non essent rei praevaricationis. 

Unde cum ipse Lucae xvi. huius praeoepti veram daret intelligentiftm dioen8:ßuc.i6,9 13. 

Non potestLs deo servire et mammonae, et: facite vobis amicos de mammona 

iniquitatis, Audiebant haec omnia Pharisaei, qui erant avari et deridebant 
30 eiim, et ait illis : Vos estis, qui iustificatis vos coram hominibus, deus autem suc. ic is. 

novit corda vestra, quia quod hominibus altnm est, abominatio est apud deum. 

Ecce quomodo corda requirit in iustiftcatione praeceptorum suorum. denique 

sequitur ibidem, quomodo spiritualis sit lex, d.: Lex et prophetae iisque ad fiwc. 1«, le f. 

loannem. Ex eo regnum dei euangelisatur et omnis In iHud vim fhcit. faci- 
35 litiß est autem, caeluj^ et terram praeterire quam de lege unum apioem 



6 Sequitur i'^wc^j. ji4ßptimum. fe^tt L 14 amaritudinis A 17 enim mitis L 

^) J^afdjer mexii ^ ^ Fer. III. Nativ. 1516. pro Concione Lutherua dixit. 

' 32* 



500 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popalo. 1518. 

cadere. Ecce violentia opus est in dei praeceptis, qtiia non tantum noo 

cortex verbonim, sed nee unus apex praeteribit &c. 

Secundo ad spiritiim et secundiim intentionem ppaecipientis. sie oranem 

cupiditatem hie prohibet cordis, ita quod sit impossibile impleri illud, niai 

Wottft. 5, 3. 818 paiiper spiritii, ut Mat: v. Beati spiritii pauperes. proinde in psalmis 

*f. 10, 3. proprio velut nomine fideles Christi vocantur pauperes. ps. ix. Dum superbit 

*f. 9, lo.impius, incenditur pauper, Et itenmi: Et factus est dominus refugiura pau- 

«f. 9, 19 l^ri, et: quoniam non in finem oblivio erit pauperis, patientia paupemm 

non peribit in finem. Igitur Spiritus huius literae est paupertas in spiritn: 

quare manifeste patet, quod sine gratia dei miUus implet hanc legem ^ cum 

sit homo natunditer cupidus vitioprimi peccati. 



10 



Corollarium. 

Sequitur, quod legis huius in litera impletio est nihil aliud nisi deeipula 
Vf. 5, 10. quaedam^ ut ps. v. Quoniam non est in ore eorum veritas, cor eorum vanum 
est, Hebraice sie: 'Quoniam non est in ore eorum rectiun', quia docet scilicet w 
umbram et literam operis tantunuaodo in praecepto, 'interiora eorum insidiae', 
quia decipiuntur^ dum sese iustos credunt falsi specie operum, ut non agno- 
scant malum suae cupiditatis, ideo non gemunt pro gratia nee peccatum coo- 
mm. 2, ai. fitentur, sed staut securi. ideo Uo: iL contra eos dicit: Qui doces non furanduju, 
furaris, scilioet cupiditate, licet non opere. ^ 

luristae autem hoc praeceptum non adeo late exponunt, sed manent in 
limitibus furti, venmi ooram deo, quioquid agit volunta«, facere dicitur, etiam 
^. 7, 10. si opus non sequatur. Scrutatur enim deus renes et corda ps, vii. Ideo nos 
in totam latitudinem openun eamus, quae cupiditas perficit: sed heu quanta 
est latitudo, deus bonel Quis enim avariciae et specienim eiua vituperia ^ 
non audivit? jgj^^, 

Primum opus est secundum sonum textus ipsum furtum, hoc rursom 
in quinque species, scilicet furtum simplex, sacrilegium, peculatus, abigeatuB, 
plagiatus, de quibus iuristae. Nam hoc praecq)tum secimdnm literam copio* » 
sissime et diligentissime tractant in omnibus speciebus, teste proprio eorum 
sermone, quod iuridica facultas sit de pane lucrando, 'toUe meum et tumn, 
et nullo iure opus fiierit', et sane infinitum negocium praebet ista cupiditas 
hominibus eiusmodi. Igitiu* fiirtum est rei alienae usmrpatio domino invito 
et ignorante: quod si sit in rebus privatorum, est fiutiun simplex, Si in rebus » 
sacris, sacril^um, 8i in re publica, peculatus, Si in ablatione iumentorum 
et pecorum, abigeatus, Si in ablatione hominum, plagiatus. Hos quihquie 
gradus dire puniunt leges hodie, ut notum est, Olim vero in l^e fiuliuD 
s.wof. 23,1.4. non pimiebatur ultione mortis, ut Exo: xxii. sed pro ove una quattuor et 



1 quia tantum cortex A quia non tantum cortex L 4 sit fel^U L nisi sie sis L 
14 Pb. V. Quoraodo L 17 spo oporum L 19 non furandura, non furaris AL od. Erl. 




Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 501 

pro bove uno v reddebant, si tarnen vendiderat aut occiderat, Si autem 
adhuc integra apud eum reperiebantur^ duplum tantum reddebatur, quod si 
reddere oon habuit ipse venundabatur. Haec certe lex adhuo bona esset: 
nimis enim rigidum est^ ne dieam iniqumn^ pro rebus vitam auferre et animam 
5 pro victu toUL Nonne eoipus melius est quam vestimentum et anima plus anatt^. e, as. 
quam esca? Unde et prover: vL L^m Mosi seoutus ait: Non grandis estepc. e^aoff. 
oolpa, cum quis furatus fuerit, et hoc est verum ^ si solum fiierit furtum. 
Unde sequitur^ quäle intelligat fiirtum, dicens: furatur enim, ut esurientem 
impleat animam, deprehensusque reddet septuplum et omnem substantiam 

10 domu8 suae tradet et liberabit se, qui autem adulter est, propter inopiam 
eordis perdet animam suam. At adulterium hodie mitissime plectitur^ magna 
certe iniquitate, furti intensa poena, quae potius laxari debuit quam adulterii, 
maxime furtum quod inopia corporis facit et penuria. 

Porro sacrilegium adhuc atrocius omnibus punitur^ scilicet rota, cum 

15 tamen sit eadem res sacra et prophana quo ad precium et usum^ verum reve- 
rentia sacrorum neglecta tarn acriter castigatur. Sed et hie superstidosifisimus 
est praesidentium rigor, qui nihil ita fulminant atque exeorantur, ut recularum 
snarum, reddituum, possessionum, auri scilicet et argenti usurpatores: hie sunt 
centies Argi et quidem vigilantissimis vigilantiores. Verum quod interim tot 

20 milia negliguntur animariun, quod stupris, adult^is reliquisque libidinum 
portentis totam foedaut ecciesiam praeter insaoiabilis avariciae avemum cum 
simoniis suis ac dolis et fraudibus infinitis, nemo punit, sed potius hono- 
rantur qui fdciunt An forte ideo leviora tarn graviter puniunt, quod tam 
gravia non ad illos, sed ad deum pertinent gravissime puniri? Et id oerte 

25 credo verum, quod deus sibi vindictam servat eo duriorem in gravissimis, 
quo ipsi graviorem exercent in levioribus. Quai^to tutius agenent, ut finribus 
et sacrilegis parcerent, sicut sibi volunt parci a deo. At si illi s parcerent^ 
iam certe ipsa penuria cogerentur et ipsi meUus vivere: non parcunt igitur, 
ne sibi quoque parcatur apud deum, sed sine illos, caeci sunt De reliquis 

10 tribus fiirtis remitto ad Civiles iuristas. 

Secundum opus est latrocinium, quod a furto ea differt gravitate, quod 
npn ignorante domino, sed praesente et manifesta vi rapit alienum, tamen 
magis raptores quam latrones ii vocandi sunt, quod latrocinium involvit homi- 
ddium. Hoc peccatum autem nunc decus et titulus est nobilium, et in illis 

15 quandoque puniuntur, qui sese defendere nequeimt aut resistere. Satis hoc 
peccatum n^ociatores et gravitatem eins noverunt, qui ex eo aliquando 
doluerunt. 

Tercium opus est usiu*a, de quo Cato Censor Komanus: fures privati 
in nervo et compede vitam agunt^ publici vero in auro et purpura. imde 

usurarius sanguisuga populi dicitur Et similitudine describitur tali: ut vermis 



6 Mosis L 



502 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

in pomo vel nuce totum intiis vastat, ita usurariiis substantiam civitatis 
devorat miris et occultis modis, quo vitio adeo Iiidaei laborant, ut etiam 

5.aRof.33,2ot. sibi Hoere, immo iuberi ex lege putent, ubi dicitur Den: xxiii. Non foene- 
rabis fi!*atri tuo ad usuram pecnniam nee frugeB nee quamlibet aliam rem, 
sed alieno, fiatri autem tuo abeque usura id quod iudiget eommodabiB. hoc 5 
ludaeonun diuitiae tunc permissum ftiit, ut eo libentius abstinerent ab usura 
in ludaeos, quo licentius potuenint in gentiles. At Christiani non parvo 
gradu peiores sunt ludaeis, quod etiam fratribus suis foenerant, et tarn fte- 
^. 15, s. quens hoc malum, ut etiam inter raras lusti laudes ponatur ps. xiiii. Qui 

pecuniam suam non dedit ad usuram. quod si abstinent multi, timore abs- 10 
tiuenty non corde: Avaritia enim |>esti8 est profimdissima. 

i.xt»efT.4,6. Quartum est frans in negotio, de qua i. Tessa: iiii. Ne quis circum- 

veuiat in negocio fratreni «uum, quoniam vindex est deus de iis omnibus, 

sed hoc tarn latum est, ut nunc non possit per singula discurri : quomodo enim 

singula artificia et negocia cum suis excessibus, niediis, defectibus commemorem? i* 

Idcirco Omnibus in geuere illa regula charitatis servanda est, quam 

aRatt^. 7, 12. dominus Mat: vii. ponit: Quae vultis ut faciant vobis homines, et vos facite 
Ulis, quare in omni tractatu necessarium est unicuique, ut prospiciat prius 
quomodo secum vellet agi, si esset in alterius loco, ita faciat et ipse, et tutus 
erit haec vocatur lex naturae, imnio est charitatis: Charitas enim est, quae 20 
consyderat quae sunt aliorum, et prius inspicit quid sibi velit fieri, ut sie 
faciat proximo. ideo enim dominus addidit dicens: Haec enim est lex et 
prophetae, scilicet lex et prophetae sola charitate implentiir. ideo si est lex 
naturae, est naturae sanae et incomiptae, quae idem est cum charitate. Qui 
autem haue regulam praeterit, facile etiam fraudem |)erficit, antec}uam advertat, s*^ 
quoniam periculum fidei est in omni negotio, nisi vi aliqua ser\''etur et industria. 
At quanta est hodic fraudis copia! omnis domus et platea plena est et 
omnes de ea queruntur. Nam et rustici aliofjui rüdes ad fraudem sunt 
instnictissimi. Et sane hoc imum etiam praeceptum satis mdicat, quid sit 
mundus, cum sit non nisi rapina mutiia renmi. Et quod magis dolendum » 
est, ea nunc consuetudine frans agitur, ut ne conscientiam quidem inde patiantur, 
quin bene se foecisse sibi videantur, si alter altenim illuserit et imposuerit 
Sed ve mundo! 

Igitiir tu curre per singula officia artium et numera fraudes, cum quot- 
tidie excogitentur novae, ut sit periculi res plenissima cum hominibus agere: » 
lucem vertimt in tenebras et tenebras in luoem. denique obtinuit, ut omnes 
venditores pluris exjwnant et emptores minoris accipiant quam res sit in 
proprio precio, scilicet quia usu fallendi mutuo nullus alten credit primis verbis. 
Quod autem dictum est de operibus huius praecepti et de spirituali 
intelligentia eins, quod scilicet paupertas Spiritus sit eins vera intentio, ut « 



8 foeneraberis L 8 foenerantur L 17 Mat: vi. Ali 22 dicens fel^t L 




Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 603 

mortilicetur insaciabilis illa bestia, aiiri sacra fames^ avarieia, phylargyria et 
cupiditaS; radix omnium malorum, iit Apo8tolii8 ait, quae infinites hodiei.xim.6,io 
laqueos tetendit et äuget semper: non intelligendiim est de paiipertate in 
effectu sed aflTectiL Nam et mendici ac religiosi possunt esse ditissimi cupidi- 
5 täte et avarieia interna maximique fures coram deo, dum invident habentibus 
et cupiunt eonun facultates, Et Apostolus vocat hoc Vitium idolatriam^ sicut «oi. 3, 5. 
ps. Ixxvii. dicit, quod semerunt sculptilibus Canaan^ id est denariis. NamSl* ^^J'^^J^ 
Canaan mercator et negoeiator dicitur^ cuius sculptilia quae alia possumus 
figurata credere quam aurum et argentum signatum^ monetatiun et eonflatum? 

10 Denique quod sint cidtores auri et servi eiu«, etiam ps. Ixxv. habet^ ^|. 76, 6. 

dicens: Et nihil invenerunt onmes viri divitiarum in manibus suis. Non ait 
*divitiae virorum*, sed Viri divitiarum', ut possessos viros, possidentes divitias 
intelligas: Uli servant, istae servantur, ideo illi servi, istae dominae. 

Igitur ut concludamus, cum sit omnibus notissimmn hoc vitiiun, breviter 

15 hoc praeceptum impletur, 8i non solum ex opere abstineas, immo nee satis 
est, corde non cupias, nisi et aequissimo animo feras, tua tibi auferri: nam 
nihil prodest, si aliena non cupias, tua autem impie diligas, sicut in quinto 
praecepto in seipsum quis polest occisor fieri, etiam si nullum aliiun occidat 
aut nemini sit iratus, et in sexto cum propria uxore adulter esse, ut dictiun 

20 est, ita et in propriis rebus etiam für et avarus esse poterit^ dum nimis tena- 
dter diligit sua, quanquam qui seipsum occidit, quis eum credat non etiam 
alium occisurum esse aut vitam ei saltem invidere? Et qui ciun propria 
coniuge abutitiu* libidine, quis praesmnat, quod non alienam poUuat saltem 
concupLscentia, cum sit totus libidine furens? Ita qui sua nimium diligit, 

25 quis credet, quod non etiam aliena concupiscat? Igitiu» neuter esse debet in 
bonis quibuscunque, si abeunt, ne tristetur, si veniant, ne laetetur, secundum 
illud ps. Ixi. Nolite sperare in iniquitate, et rapinas nolite concupiscere: divitiae^f. sa, 11. 
si affluant, nolite cor apponere. Hoc autem vitiata natura non habet, sed 
oportet illud in Christo haiuire, qui pro nobis pauper factus est 

30 Immo nee hoc gradu sit contentus, sed videat etiam, ut de suis bonis 

magis velit aliis impartire quam aliena concupiscere: nam hoc habet charitas, 
quae sola est impletrix legis, ut non soliun longissime abstineat a rebus 
proximi, sed etiam proxuna fiat conferendo res sua«, si potest commode : nam 
id sine dubio quilibet sibi fieri vellet, scilicet ut sibi tribueretur et nemo sua 

35 cuperet sed omnia candide faverent Nee potest regula melior tradi in hoc 
praecepto tarn perplexis negociis dato, qiiam ut quilibet, in quocunque n^ocio 
cum proximo egerit, ante omnia coram ocidos ponat hoc dictum Christi, 
scilicet spirituale interpretamentum omniiun praeceptorum: Quod vultis ut awott^. 7, 12. 
faciant vobis homines ^^ ^^^ facite illis. Et illud Tobiae: Quod tibi fierizob. 4, le. 

5 interDA, et n^ ^ \j 6 idololstriam L 11 dicens fcl^tt L 81 hoc 

f ep L 33 8i po^ime ^^ lörl 



504 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

nolis^ alten ne foeoeris. hoc enim aspecto fkcilc quivis erudietur, quid et 
quomödo agere debebit in quocunque casu huius latissimi praeoeptL Nam si 
tibi faves divitiafi^ non autem proximo tno, iam non habes charitatem, sed 
cupiditatem, et peccasti in hoc praeceptimL Eb enim für coram deo, quia 
id quod proximo debes^ scilicet favorem rerum^ abBtulisti ab eo. 5 

Ex quibus patet^ quam multi detestentur fure;s et furta^ ipei multo 
maioreS; cum sine gratia nuUus sit^ cuius cor non inquinetur avaritia: verum 
illoB fures strangulat imperator, hos vero Ipse perdet omnium creator. Unde 
nee istud praeceptum pure est negativum^ inuno afErmativissimum, scilicet 
ut sit homo largus, facilis, überaus in proximum, qualis esse non potest^ nisi lo 
sit purissimus a furto in spiritu. ideo negatio illa expressior est quam ^^- 
mativa, cum possit aliquis esse quidem überaus, ut in statu incipientium, sed 
tarnen non sine cupiditate: ideo nondum perfecte legi/i$ huius impletor^ qui 
debet esse purissime überaus. 

^De Lusoribus etiam quaeritur, an sint fures et ad restitutiooem tene- ^^ 
antur. Quod lusores cupiditate et avaritia pecoent (qui saltem propter luora 
ludunt) ac per hoc coram deo fures sint aüenaeque facultatis appetitoresy maoi- 
festissimum est Nullus enim cum alio ludit, ut sua ilü üibuere veUt (id 
enim sine ludo facere potest), nee ut sua amittat, nee ut alienum velut suum 
quaerat lucrum, ac per hoc ludus semper est contra charitatem et secundum so 
cupiditatem> quia quaerit quae sua sunt cum damno alterius et saltem non 
ita quae sunt alterius sicut quae sua sunt At tarnen non teuetur ad resti- 
tutionem^ quia coram hominibus non rapit nee usurpat rem aüenam invito 
domino, sed consentiente per pactum ludi: uterque enim ponit sua in peri- 
culum sciens et volens, ideo qui amittLt scienter et voleuter amitdt: lex enim ^-^ 
iustissima est, ut) qui amat periculum pereat in illo, nisi forte per fimKlem 
luserint Optima tarnen poena foret^ si posset fieri, ut uterque amitteret: hoc 
enim esset ius ludi verum, quia uterque cum periculo suo cupiditatem erga 
proximum exercet, Aut certe, ut fiscus pnncipaüs utrique tolleret lucrum, eo 
quod contra edictum et Canonem ecclesiae agant ludendo. Quod autem non 3o 
sit necesse restitui, patet, quia non esset alia causa nisi quia cum peocato et 
contra legem acquiritur lucrum eiusmodi: sed si onme tale est restituendiun, 
quod cum peccato acquiritur, lam etiam meretrices, inuno onmia alia merca- 
torum et negcxjiatorum, quae mendaciis, periuriis (seclusa tameu fiuude erga 
proximum et dolo in re quae tractatur), cupiditate venduntur et emuntur, 35 
essent restituenda, quod est absiu*dissimum, quia in iis non est facta iniuria 



1 quid ffl^tt L 4 Etenim fhr L 19 ftusere possunt L 24 pactum hoc ludi L 
28 iu8 ludi: Terum quia L 83 iam fel^tt L 84 negociorum aQe tUtdgoBen 

^) S5fd^ mecft an: Sequentia Lutherus proposuit Fest Circumcis. A. 1517. ä^L 
l^et ®. 117 ff. äBad dundd^ft tootl^gel^t, gel^tt au bet $rebigt tont 28. Deaembet 1516; mx 
toiffen toit nid^t, )oo Sutl^t mit bem (^oxbium @. 117 eittfiefej^t l^t 



506 Decem pmecepta Wittenbergenn praedicata popolo. 1518. 

tot 8peciebu8 jieocati exoepto oorde quod omnibuB speciebus peocat Nam 
lingoae vitium in iurandoy promittendo, orandoi dooeado, nomea dei assu- 
mendo <&c. prima tabula in secundo praecepto prohibitnm, id est omiie verbum 
quod contra deum direct« ]K'ccat Item prohibitam est tercio^ quarto, quinto, 
sexto^ eeptimo^ et nunc octavo, prornus per omnia praecepta praeter i, ix., 5 
X. quae solum animum üingunt. Nam contra tereium agitor non orando^ 
gratias agendo, l^ndo die feste, Quartum parentes euperbe alloquoido, 
irreverenter respondendo, exprobrando &e^ Quintum maledicoidoy detrahendo, 
criminando &c., Sextum impudioe loquendo, 8eptimam furandi cosisiliunii 
exhortationem, exeusatioucm, defensioneni dando, Octaviun, nunc ut videbitur, 10 
mentiendo, adulando <&c. Igitur siout prohibitum est nocumentum personae 
propriae, I>er8onanmi attinentium, renun corpcMraliumy ita nunc bonorum, quae 
sunt in fama, laude, honore, nomine, prohibetur nocimientum. 

Contra hoc praeceptum peccant: 

Primo et propriissime docti, maxime autem theologi et universi qui n 
falsa tradimt disei))uli8, et utrique dupliciter, scilioet vel scienter vel ignoranter, 
et secmidiun hoc*, graviun ])eccant vel levius. De Theologis primum, quia 
ii gravissime omnium peccant contra hoc praecei)tum, quando scripturam 
sanctam et verbum dei pervertimt et £üse exponunt vel aptant non recte. 
Hinc enim fit, ut false dictum occidat animas aut saltem discrutiet infoelioes 30 
conscientias. 

De primis horum 8unt haeretici et Moni! singulares, qui dei verba suis 
sensibus aptant et in sui obsequiiun captivant, cum deberent contra, et hoc 
in iis quae {>ertinent ad fidem et salutem. hoc tarn magniun peccatum repu- 
tatiu* apud deimi, ut nullum aliud in scriptiuis frequentius acriusque arguatur -^ 
$f. 4, 3. per omnes figuras et prophetian. imde (>s. iiii. Filii hominum, usque quo gravi 
$f. 5, 6f. corde, ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacdum? Et v. Odisti 
omnes qui o))erantiu* ini({uitatem, perdes omues qui loquuntur mendadum, 
$f. 5, ii.ubi de talibus magistrLs loc^uitur, ut patet infra, decidant a cogitationibus suis, 
9f- u 1. id est studiis &c. Et ps. i. Beatus \4r, qui non abiit in consilio impiorom, ^ 
et in via peoeatonuu non stetit, et in catliedra pestUentiae non sedit Et 
ubicmique de dolosis luiguaque dolosa loquitur, hos pseudomartyres, id est 
falsos testen, taxat. 

Dico ergo: Nimquid exciisantur, cum faciant id pia intentione et »elo 
dei? Sic enim sese haeretici solent excusare, ut nostri xicini Pighardi Boemiae. ^ 
Respondetiu", quod non: immo eo magis accttsantur, quia ex superbia pro- 
cedit iste zelus, quod doceri nolunt et audire, suiipsius magistri faicti. Unde 



6 aiiimam L 10 accusationem L 15 primum L 16 soUioet soietiter L 

20 discruciat infeliciter L 22 Moiiii f el^U im Slanuftti^t; ü^fd^ merft an: sabetituo vooem 
Momi. (Sd ift tooifL bad gtie^ifd^e fjioyioi 27 Et odisti L 32 lingua L 34 excasentur L 



Decem prsiecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 507 

Ro: X. Testimonium perhibeo Ulis, quia zelimi dei habeiit, sed non secimdum »löm. 10.2. 
scientiam, Et Qal: v. Qiiicimqiie vos perturbat, iudiciimi siimn portabit, Et i.^{- \' y^ 
Qui aliud enangelisaverit, anathema git &c. Tales enim habent bonmn zelimi, 
sed non timent: simt enim de tali zelo securi, quasi non errent, quod pie 

Ä intendant, et garriimt, quod omne peccatum est voluntariiun et intentio nominat 
opus. *At nos, inquiunt, bonani intentionem et voluntatem piam habemus', et 
ita fiunt obstinat! et seciui. Quibus respondetnr, quod habent pessimam 
voluntatem et venenosissimam intentionem^ non dico eam quam sentiimt et 
allegant, sed profundiorem illam^ qua superbi simt et nolimt aliud audire 

10 quam suam intentionem bonam nee credere alii qushn suae piae voluntati: 
hanc enim intimam suam superbiam non videntes, vestiunt eam ficta et vio- 
Icnta intenticMie bona et pia voluntate. Vera enim bona intentio et radiealiter 
bona voluntas nimciuam stat secura et sine timore: veretur enim omnia opera 
sua cum lob, inmio verba et cogitata, ideo nulli adhaeret bonae suae volun- *iob 9, 28. 

15 tati et piae intentioni, semper paratior aliis cedere quam sibi credere, quan- 
tumcimque speciosissima sua sit intentio, quo timore fit, ut nihil novi moliatur, 
eervet unitatem, custodiat pacem et augeat eoncordiam. 

Secundi, qui etsi falsa non doceant, ut occidant, tamen sirperficialiter 
ac minus quam debent docent: ideo stmt crucifixores conscientianun et tor- 

30 topes animarum, ut sunt ii, qui salva fide Christi iusticias openun docent, 

raro fidem, saepias opera, de quibus mihi videtur Apo: ix. dicere, quod offb. 9, 5. 
locustae non occiderent homines, sed cnudarent eos mensibus quinque, quia 
scilicet docent per opera satisfieri pro peccatis, et tamen per haec nunquam 
habent quietem conscientiarum, quam sola fides Christi donat 

25 Quocirca ciun scriptura sancta velit in timore et hiunilitate tractari et 

magis studio piae orationis penetrari quam ac^miine ingenii, impossibile est, 
quod sine damno sint vel sno proprio vel aliorum quos docent, qui nudo 
ingenio freti in eam irruimt illotis i)edibus sicut porci, tanquam sit humana 
quaedam scientia: adeo nullo reverentiae discrimine versantur in illa. Inde 

30 veniunt tot promptuli ad docendum, qui statim cognita grammatica tfieologiam 
sine omni studio profitentiu* dicentes *Hem, Biblia res facilis est': maxime 
autem id faciunt qui distenderunt ventrem suimi siliquis Ulis porconim, id 
est philosophorum. Unde de eis conqueritur B. Hieronymus, quod arbitrio 
suo trahunt repugnantem scripturam, et iam proverbium factum est, scripturam 

35 habere öaereimi nasimi. Hoc effeeenint insulsi illi et inepti sonmiatores, 
ludentes in sensu literali, allegorico, morali, anagogico, et vocantur do(.*tores 
Sdiolastici, et hoc propriissimo veroque nomine: Scholastici enim sunt, id 
est ludicri et lusores immo et illusores tam sui quam alionun, qui neque 
quid sit litera necin^ ^^'d Spiritus cognovenmt Et ferendum erat tale Studium 



40 in quadruphci iü^ ^^ /^sitione scripturae, si modo tanquam rudimenta habe- 



2 Qtd.m^l ^ j 15 caedere AL 29 versant L 40 illi expositione A 



508 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata populo. 1518. 

rentur pro incipientibuß. Nunc vero todus fastigium eruditionis in isto ludo 
statuunt; nee imquam ad verum intellectum pertingunt, qni sine puriiate 
cOTdis nunquam potest attingi. lUam witem quadrigam versant etiam im- 
püssimi. Yide B. Hieronymum in prologo Bibliae de eadem temeritate tiBO- 
tantium soripturas. s 

De luristis secundo: ii enim ad literam contra hoc praeoeptum agunt, 
quaudo in Labyrintho suo^ id est foro ccmtentioso, nihil aliud quaenmt quam 
victoriam: omnia allegant, quaenmt^ aecipiunt^ quae pro se fiieiant contra 
partem adversariam^ ubi novo miraculo imus et idem textus servit oontarariis 
causiS; et &ctum est hoc Studium periculis pknissimum, sed diamt 'nemo lo 
tenetur seipsum confiteri et accusare\ Quid autem dicit dominus? Nod 
loqueris falsum testimonium adversus proximum tuum, cum hoc pro te all^es 
quod contra illum est, quem scis iustam causam habere? Sed habent iuristae 
Privilegium magnum, ut nuUi contra eos lo(|ui aut eos iudicare liceat: id 
autem est, quod nemo recte arguit quod non intelligit. At iuris intellectus i& 
est infinitus et inexhaustus, neque est repertus iurista qui onmia norit: idoiroo 
si non ante de eis licet iudicare quam omnia eorum intellecta fiioriiity nm>- 
quam licebit iudicare, semper enim dicent, non esse intellectum quod arguitur. 
Unum tarnen dicendiun, quod et ipsa hab^it iura licet neglectassimum, 
scilicet quod finis, vita/^virtus omnium legum est pax, charitas, concordia: » 
quae si quis non intendit, I^bus non utitur, sed abutitur« Qui enim ideo 
quaerit effugium in glosa contra textum, ut litem proroget et augeat, putas 
ne, vivam l^em habet? immo literam mortis quaerit et contra paoem laborat 
At hoc ipsum qui non foecmt hodie, mirum, si diu iorista reputetur aut 
dives effieiatur. Si enim tantum quaererent pacem quantum litem , non tot s^ 
libris laboribusque foret opus. Igitiu* noli in faoiem verborum intender^ nee 
quo et quomodo ea possis torquere et iK)uderarey sed vide, quo ipsa respiciant^ 
nempe ad finem litis et iurgiorum mcHteuL At hie dignissime consyderandum 

1. Cor. 6,3.7. capitulum vi. Cor: primae, ubi Apostolusr reprehendit^ quod propter saeoolaria, 
id est temporalia et victualia, iudicia haberent et non magis fraudem pade- ^ 

aRott^. 5,40. rentur. Item Christus iubet, etiam pallimn dari aulerenti tunicam &c. Sed 
dicitur, quod sunt omsilia, non praecepta, nisi ad }»tieparationem animi 
1^0 autem illam praeparationem animi mirabUem non intelligo, quae nunquam 
procedit et pervenit ad opus, Et B* Augustinus, qui exemplum Oiristi addu<^ 

3o^. 18, 33 f. quod coram Anna accipiens alapam non praebuerit et aliam, meo iudico non ^ 
recte intelligitur, ac per hoc male defenduntur ipsi. 

Huc forte p^ünere potest et illud miserum genus hominum, quod eese 
per philosophiae Aristotelis falsissimum nomen decipit et fatigat, cum Aristo- 



4 Biblico L 23 mors L 29 prima A 36 fßti bei Umatl^itunfi feinet $Te« 

bigten mni Sutl^c l^tet ettoaS fieftri^en l^albeti; benn Söffet mettt an: Uic in MSto interpo- 
nuntur quaedam de Medicis. 



> 



510 Decem praecepta Wiüenbergeiigi praedicata popiüo. 1518. 

nihil qiiaDtumcimque pium et bonum praedicari permitteretur, nisi quod 
autlicnticum et canonisatiun eeset: nam sub tali pietatis specie pariter illa 
nionstra fabulorum iatraverunt^ ut praedicatores ecdesiastici prope superent 
poetas gentiles fabulis et mendaciis, Imjuo ausiin dicere, nee tutum satis 
esae, quod probatae legendae et miracula sie praedioentur^ ut inde veniat 5 
usus omittendi Euangelium. Sunt enim non prineipalis pars sermooiid ha- 
bendae, sed tantumniodo intersi)ergendae Euangelio, ubi ad propositum faciaiil> 
et non hit^ro 8ermone tractandae. 

Secimdo, prohibetur omne mendaeium, hoc est, falsum testimomiuu 
contra proximum. Est auteni triplex: looosum, officiosum, pemiciosum, v> 
secundum B. Augustinum. 

locosmn proprie non est meuda/oiumi quia statim percipitur esse men- 
dacium nemoque fallitur, et ille eti^un, qui sie mendtur, intendit sie loqui^ 
ut appareat false loqui et nugari. Est tarnen peccatuni, scilicet turpiloquium 
seu scurrilitas et vaniloquium. Contingit auteni, quod aliqui tarn rüdes sint, i^ 
ut tali etiani fallantiu*, maxijne quando in religionibus fit iste iocus, ut cum 
dicitur 'Si rem perdidisti, da calidain similani pro eleemosyna et salem bene- 
dictuin desuper pone', scilicet super rem perditani, 'et invenies', quod rüdes 
inteUigunt 'sui>er similam'' et credunt se inventuros, et similia multa. 

Offidosiun, quod causa officü, id est obsequü, fit ad salutem et utili- » 
tatem suani vel alterius sine damno alicuius, ut, si pudicitia foeminae peri- 
2. aHof. 1, 19. clitaretur et aliquis n^aret esse eam ubi est, vel aliud simile. Tale men- 
i.eam.19,14. daciuni dixerunt obstetrices hebraearuni mulierum in Aegypto. Item Michol, 
uxor David ad SauL vide ibidem utramque suo loco historiam. An autem 
CO sit utendum, respondit B. Augustinus, quod non, sed dicat verum quantum » 
potest aliis verbis, ut de quodam Episcopo dicit li: de mendacuo, qui iudid 
quaerenti reum, qui ad se confugerat, respondit 'Nee mentiar nee prodam\ 
non tarnen est peccatum mortale, maxime quando rationali causa fit et per- 
turbatione subita. 

Pemiciosum, id est damnosum, quia ad damnum alterius falsiun dicitur 90 
et fiillit sie mentiens proximum, sicut non vellet ipse falli, de quo dominus 
@Q(f). 8, 16. per Zachariam: Loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. Et iterum: 
6a(^. 8, 19. Pacem et veritatem diligite <&c. Haec enim sunt quaa placent mihL Hoc 
malum in negocüs, traotatibus, pactis, fi^ederibus, literis, sigillis et onmi con- 
versatione hominum hodie latissime, pestilentissime, potentissime rE^at ss 
M* 4* 3. secimdum illud Osee: Mendacium, fiutum &c. inimdavenmt, Quia homines 
obliviscantur illius regulae 'Quod tibi vis fieri, fiic et alteri, et quod nolis, 
ne fi)eceris', excaecati cupiditate propria &c. 

^Yide autem monstrum humani cordis, etiam si omnia alia peccata 

4 tantum Baus L 12 propriae A 37 obliviscantur L 

*) ßöfc^et inctft an: Sequentia Lutherus tradidit Die Convers. Pauli. A. 1517. Sgl. 
^ift @. 126 ff. 



j 



Decem praeceptft Wittonbergensi praedicata populo. 1518. 511 

hominem non foedareDt, hoc Bolum vitium maxime est contra naturam ho- 
minis. Primtim: Quid enim omnis homo mi^s quam scire desiderat natura? 
quid magis horret quam falli? sicut B. Augustinus , quod anima nihil adeo 
deeideret ut veritatem, et tarnen facit contra homo, et libenter. Deinde etiam 

& si gula vel hixuria^ ira, invidia, accidia, avaritia cum multis bestiis eonvenit^ 
hoc tarnen vitio eas superat cum diabcdo, quod sohis homo mendax est et 
diabolus pater eins: soli enim homini ratio et sermo data simt, quorum^o^. s, 44. 
officium est veritatem dicere. Et hinc credo, quod inter omnia convicia 
nullimi sit acrins quam siquis dicatur in faciem mentiri. Urit enim hoc 

10 eonvitium phisqiiam si luxuriosus, ebriosus, iracundus, superbus dicatur, puto 
quod natura ideo facilius sentit, quia innaturalissimum vitium est homini, 
denique humanae societatis maximus hostis est mendacium. 

Tercio peccatur contra hoc mandatum adulatione, sub qua susurro, 
bilinguis et tercia lingua et omnia mala linguae: alia vide praecepto v. Hoc 

1» antem vitio nullus hominum vacuns est, nisi sit qui cito velit occidi et 
omnium odia mereri, puta qui recta cordis institutione nulli tacet veritatem, 
secundum illud ps. xiiii. Ad nihilnm dednctus est in conspectu eins malignus, sßi n, 4. 
id est, non timet ulhmi hominem malum, quantumlibet sit potens, dives, 
sapiens, iustns (non enim ac^ipit personas nee respicit faciem), rursus timentes 2. c^r. 19, 7. 

so glorificat, quantumlibet sint infirmi et pauperes atque stulti. Idcirco aut 
adulaiidnm est mundo aut odinm sustinendum a mundo, quod in Christo et 
oinnibus sanctis satis nobis monstratnm est. Hoc antem vitiiun licet passim 
dominetur, tamen in aulis principum et pontificum totis castris triiunphat. 
Ibi enim sunt, qui mollibus vestiimtur et teneras habent auriculas, et certe 

25 non est in mundo locus, a quo adulatio debeat abesse longius, et tamen ubi 
est ftequentior et potentior, siquidem seductio principis in malum aut retractio 
a bono, necesse est, omnibus subiectis noceat,^neqiie est nocentior pestis 
r^norum et provinciarum quam adulator in aula. Quid enim querimur de 
bellis aut gladiis aut armis? Adulatoris lingua super omnes gladios est: 

90 deberent itaque ab aulis quam maxime repeDi et gravissime puniri. Legitur 
de Alexandro Romanonun Imperatore adeo infenso adulatoribus, ut, cum 
videret coram sese moUiore gestu aliquem adtilantem, non dimitteret impu- 
nitnm vel si maior erat saltem derisum. Et Diogenes interrogatns, qnaenam 
ferarum esset nocentissima, respondit 'inter feras Tjrranmis, inter cicures 

35 Adulator*. 

Horum duces et exempla in scripturis sunt tarde roperta, forte ob 
detestationem vicii huius: nam primus et insignior caeteris est Doech Idu- 
maeus, qui i. Eeg. xxi. et infra Sauli in omnibus adulatus causa fiiit caedis i.Gam.21,7. 



5 acedia L ]« 'tuten^» ©t secundum L 17 magnuB L 24 auriculas, 

oorto L 31 Ro: W^ ^^^ nori^ 1™P- ^ ^^ i. Reg. xix. AL 



512 Decem praecepta Witfcenbergensi praedicata popolo. 1518. 

i.<Sam.23,i9. omnium saoerdotnm in Nobe^ sed et miüta alia mala David paravit. Himc 
2. Sam. 16,3. seqmmtiir Ziphei, proditores David, tandem Siba, servus Miphiboseth, qui 
1. €ani. 31. etiam David r^m deoepit. Sed attendant, quo fine Doech ooiiBumptus est 
cum Saide, cui adulabatiir: sed et filins eius patris adulationem infbelic^ter 
\ fsT ^°^^^*'"^ 2. Reg. i. statim a David oocisus est Unde et ps. li. totus eundem s 
4jf.52, 3. ef.Doech fulminat: Quid gloriaris in malioia? &c. Audiant adulatores, quod 
sequitur: Dilcxisti verba praecipitationis, linguam dolosam, propterea deus 
destniet te in iinem, et evellet te, et emigrabit te de tabernaculo tiio et 
radicera tnam de terra viventiiun. Yide, quam exaggerata imprecatione per- 
sequitiu* adulatorem. Diligunt enim verba praecipitationis, id est, quibus lo 
praecipiteiit, pessundent, absorbeant proximos suos apud principes, ut ipsi 
tantummodo dominentur et plaoeant &c. 

* Ultimo peocatur falso testimonio in iudido publico, de quo et supra 
dictum est. Hie autem iuristarum, notariorum, pataronorum, advocatorum, 
iudicum periculum agitur. Hie iura ipsa sanotissima rosae patiuntor con- u 
ditionem, ex qua ooUigit mel apis, venenum aranea, et dicunt polchre sese 
excusantes 'Vigilanti iura subveniunt', et iterum ^Conftigiendum est ad 
remedia inri8\ Hae sunt duae r^ulae vehementer utiles, primo ad proro- 
gandam iusticiam, deinde ad seminandam litem, t^rcio ad implendum roar- 
supium causidioorum, non quod regulae illae malae aut fidsae sint, sed quod so 
fere nunquam bono usui serviant, quod patet si advertas, quid ipsi intelli- 
gant per *Bemedium iiuis' et 'vigilanti ad iura*, Nempe id sciUcet^ quod cum 
vel teste conscientia pessimam habeat quis causam vel saltem dubiam^ non 
hie audit consilium Spiritus 'tene oertum, dinutte incertum"*, immo id oogitat 
tantiun, quomodo ex causa pessima faciat optimam, videlicet quod a^rotat, » 
3rf. 39, so. ideo remedia iuris Uli adhibet, et hoc est 'vigilare'' eorum: vigilant enim 
super iniquitatem, ait propheta, et ita fit, ut ex eodem textu iuris unus 
venenum, iniquitates defendens, aUus mel, iusticiae patrocinans, hauriat 

Hie autem quid dicam? nisi ut miseriam Christianorum deplorem, qui 
omne Studium suiun convertenmt ad lites, iudicia, forum, nee ullus dignatur » 
3Ram. 7, ixhic illud Christi attendere: quod vultis ut faciant vobis homines, et vos 
facite Ulis. Obsecro te, homo, tenta, proba, interroga teipsum, si quando 
habes causam cum proximo, nonne volles ut te dimitteret in paoe, n<m lid- 
garet teciun, ut crederet tibi? Hoc ergo vis, ut faciat tibi homo alter, Cur 
non facis et tu eidem et oedis? *At, inquis, consilium est, non praeceptum\ » 
Respondeo: quomodo est consilium et non praeceptum, quando Christus 




22 vigilantem L il2 si quam L 35 caedis A 

^) li^öfd^et metft an: Sequentia Lutheniä proposuit Dom. 111. post Epipb. A. 1517. 
Xet 3. Sonntag nad^ (Spt^^anien fiel 1517 auf ben 25.3^anuaT; aber fd^on baS Dot^gel^enbf 
Sind gehört einer ^tebigt t)ont 25. S^anuat 1517 an: bal^r ift too^l ein äJetfe^n bei Söfd^er 
an^utte^en; toietteid^t l^at int SRanuflri^t „Dom. lY. post Epiph.* geflonben, ))gl. ^ter S. 128 {f. 



Decem praecepta Witienbergensi praedicata populo. 1518. 513 

sti^tim addidit 'Haec enün lex et prophetae^? nunqaid lex est oonsiliiim? ergo 
Dullum restat praeeeptiim? nulla lex? Quid lünc sequitur, nisi quod et 
Clu'iBtL et uaturae legem obliti in mediis againus teiiebris? idcirco pericii- 
loatt^imum est atudiimi iuris hodie, cum non serviat ad paoem, ad lites com- 

5 ponendas^ sed suscitandas prolougandasque. 

At dicis 'Si sie faoere oporteret, cito fiiturum est^ ut pedibus concul- 
Q^uur et.omnia rapiautur quae habeinu8\ Hie dico: hoc est quod vult 
acriptura. Ideo enim pupillos^ orphanos et viduas^ pauperes et oppressos 
1106 vocat, Quod scilioet Euangelium servantes patimur pliua mala propter 

10 verbum eius, i^^i^ vindicantes, nou retaliantes^ immo etiam orantes pro per-Wotui.5,44f. 
sequentibua, . et oaliunniantibus uobis, ut simus filii patris nostri; qui est in 
caelis^ quia et ipse benignus est super io^ratos et maios. Et deberemus 
gaudere, nos esse pupillorum nomine dignos^ quoniam protector comim est 
Christus, quod si repetimus ei litigamus, qu^ido erimus pupilli? Verum et 

ift haec salutaria praecepta uobis in consilia mutaveruut^ dioentes, quod secundum 
piraeparationem intelligenda sint animii et non attendunt^ quod assidue veniunt 
casus praeparationem illam in opus extendendi, et tarnen non faciunt Atque 
hip vide dei potentissimam sapientiam et sapientissimam potentiam. Ipse 
dixi|^: Verba mea non transibunt et unum iota non praeteribit a lege, donec^c. 21, 33. 

30 omnia fiant vide, mquam, quomodo verum sit: ipse dixit, et facta sunt. $f. 3s, 9. 

Uli, qui nolunt aufeienti palUum et tunicam dare, coguntur etiam 

cmniftiam illis dare inviti, quia non dederunt tunicam v(Jentes, et per iUos 

invitos ixnpletur mandajtum, quod per spontaneos non potuit Frequentissime 

S^ enim, dum duo super re quapiam contendunt, per amicum pactum, quilibet 

n alteri cedens, ambo accepta rei parte contenti forent, ubi dum lüigant Longe 
p}npik consummit et in causidioos profiiadunt duplo quam cogerentur cessisse 
aLt^ partium. .Quid? quod aliqui ultra rei smumam duplam etiam consiH 
munt, et tarnen etiam illam perdimt Hie cantari tempns est; lustus es, ^l 119, 137. 
dpmine^ et rectum iudicium tuum. da causidico ingrato, alieoo, irridenti te 

ao XX flor^os pro lite, qui noiuisti fratri cedere x fl<H%nos pro paoe. Quis 
est hie reprehendendus, nisi tix omnium. caecissimus, qui peouniam proAindis 
indignis cum peccato, quam cum merito poteras relinquere firatri adversario 
tuo, quem deus djgnum iudicarat, ut liaberet? Quod si triumphavms, tamen 
cum peocato habes triumpbum et in morte utroque nudus invenieris. 

35 Verum haec dicta sint de privatis : nam publicae personae debent vigi- 

lare, ut nulli fiat iniuria et requisiti vindicare illatam. Requirere autem >pei>- 
mittitur infirmis, prohibetiu* autem Christianis. 

Ultimo notandum quod, sicut Apostolus Petnis ait, nemo patiaturi.^etr. 4,15. 
ut für aut maleiactor jVI est? non debet fateri sibi iusto fieri, si sit iniioeens, 

40 sed culpam ablatori ^J ^JarC c^t penes Ulum relinquere aeuleum eouseientiac». 



27 quod aUqul 



Sttt^txi Wttle l, ^\) uf^ 33 



514 Decttu praecepta Wittenbergenai praedicata popnlo. 1518. 

Sic enim sancti Martyres Attalus cum suis accusati^ quod infantes vorarent 
in occultis omnes Christiani, constanter n^averunt usque ad mortem. Sic 
3.cirr.94,23.Zacharia8 a loa» rege occisus dixit: videat dominus et iudicet Et S. Thomas 
Cantuariensis occisus est» non quia nollet res auferri» sed quia iustitiam abla- 
tores habere negavit: nam utique permisit auferri res^ neque restitit ullo 5 
modo. Quin S. Stephanus quoque adeo n^avit suos persecutores iuste agere, 
ut etiam pro peccato eorum oraret. Sic S. Hieronymus scribit de mulkm 
septies percussa^ quod mortem et omnia alia non timnit, sed innocentiam 
secum voluit ferre. Immo ideo Christus Malacho respondit dure et n^ivit 

3»i). 18, 9». se male locutum, ne iuste ille sibi videretur foecisse: ideo etiam respondit 10 
Caiphae^ se esse filium dei^ et fidsum testimonium illorum confutavit^ et 
tarnen vitam sibi auferri permisit» immo voluit. ita et nos rem relinquamus, 
lusticiam servemus. 

Recapitulemus itaque et in summam ducamus: hoc praeeeptum timc 
implemus» quando non solum falsum testimonium non loquimur» sed nee de i& 
aliquo dici volumus audire aut permitt^^e (sicut faciunt, qui crednnt vd 
adulatoribus vel consentiunt detractoribus)^ immo adhuc reus est huius man- 
dati» si non omni studio soUidtus sit fratris iniuriam» in&miam, ignominiam 
e^cusare, t^ere aut saltem si non amplius potest extenuare, contradicere 
infamantibus» accusantibus, detrahentibus: sie enim sibi veUet quisque Gen, so 
et sie erit filius Spiritus dei, qui paradetus vocatur» quia loqukur bona pro 
nobis et dat testimonium spiritui nostro bonum contra omnia testimonia 
diaboli et conscientiae, deinde ut etiam doceat ignorantes deum deique volun- 
tatem» moneat errantes» resistot dec^)ientibus et haeretids ac aliis meatium 
xit. 1, 9. deceptoribus» ut Apostolus ait, Quare hoc praeeeptum requiiit veraoem, » 
iustam» salutarem^ innoxiam et omnino totam fratemis offidis deditam linguam» 

i.<(or. is,4.atque id ex intimo cordis fiEtvore. haec est charitas, quae non agit perperam, 
non emulatur. Igitur etsi non sit necesse confiteri sacerdoti » si iratrem 
non excusaveris accusatum, foedatum £also testimonio» c^>preBSum adulatione 
vd detractione, forte contentus» quod tu non ea foeceris» ceite coiram deo » 
reus aigueris tam impü silentii et male ociantis linguae» quae in hanc fratris 
tui necessitatem et servitutem tibi data est At rursus si id foeceris» omnia 
in te irrivabis et mox occidens» Et id est quod deus vult» ut quantodus 
propter verbum dus e mundo eiiciamur et occidamur et coronam ijdaticiae 
quantocitius acdpiamus. Haec est vera et spiritualis huius praee^ti intd- ^ 
ligentia. 1 



12 r«U]iqaemu8 A 38 irritabii L 




516 Decem praecepta Wittenbergensi praedicata popalo. 1518. 

qnod illic opus, hie vero cogitatio, seu iUic manuB, hie oor prohibeantnr, 
quia Christus ipse resistit^ qui illa de utroqiie intdligenda dooet. 

Restat ergo, nt Apostohun Paiilnm sequamnr, qui illa duo in uno oon- 
eludens dieit: Coneupiseentiam nesciebam peecatum, nisi lex diceret 'Ncm 
«öm. 7, 7. eoneupisces' Eo: vii. Et late ibi ppoeequitur illo teneri ornnes sanetoB, etiam s 
seipsum: ergo fomitis malum et, ut sie dixerim, eesentialifi seu caosalis 
impuritas in nobis hie prohibetur. qui ergo omnia illa superiora se putat 
implesse, saltem hie videt sese immundum et ^ere se Ouisti mundici&.pvo 
sese oblata et aeeeptata a deo, patre misaieordiarutn. 

Porro ludaeorum vel potius poreonim intelligmitia indignior est quam lo 
ut in praeeepta haec admittatur. Dieont enim, qnod vi. et vii. prohibeatur 
opus solum et ix. ac X. eonatus exterior et indieium operis mamfestam, quo 
modo et apud luristas conatus pimitiur, ut siquis rapere ineiperet filiam 
alieuius aut pararet insidia^ vitae alterius, pleetatur oapite^ Ae sie apud eos 
eogitationes et verba sunt libera, plena dolo et ira et amaritudiue et omiM, i^ 
Site. 11, 39. ut Christus ait, spureitia, quia moudant id quod deft>ri8 est, intus autem 
plenuni est avaritia et onmi iniquitate. Ideo Sjnagoga est Ula mulier, quae 
propter foeditatem suam dato libello repudii dimissa est 

Haee sunt deeem veAa, ut ait Moses, in quibus prorsus onlne man- 
datum salutare continetur, et licet possint redigi in paueiora, numim (fistrihni » 
in plura, tarnen placuit deo in denario niunero illa ponere, qui est numerus 
universitatis perfectaeque summae, ut sicut omnia olim eontingebänt in figura, 
ita et numerus iste denarius praeceptorum ideo assumptus est, ut figuraret 
omnium praeceptorum summam. 

^Finitis praeeeptis decem nunc reducenda sunt ad illa tarn multa ^ 
genera peecatoram, siquidem miUum est pecoatum, nisi quod contra prae- 
ceptum sit dei. Nescio enim, an confessuris expediat tot diflfeientÜB peccatomm 
memoriam onerare et saoerdotem fatigare, ut sunt: i. omissio et commiaBio, 
deinde eorde, ore, opere, üL quinque sensus, iüi. sex opera miserioardiae, 
v. Septem sacramenta, vi. septan peooata morlalia, vn. Septem dona, vüi oeto » 
beatitudines , ix. novem aliena peccata, x. decem }Hueoep4a, xi. duodecun 
articuli iidei , xü dnodecim finctus Spiritus. Ultra haec sunt qmttnor vir- 
. tutes Caitlinales et tres llieologicae. Item peccata muta, poocata damantia 
in caelura et tandem peccata in spiritumsanctum. Obsecro, quid prodest ista 
oonfusio et distractio mentis? Ita haec observantur, nt etiam ncoessariiun » 
existiment noniina diiferentiarum et distinctiomun mimerare ^ ad perdendum 
scilicet tempus, ad obtundendum confessorem, ad perturbandum seipsum, ut 

20 pluriora A 29 ii. corde L 

*) ^b\d^ mexti an: Sequentia Lutherua concionatus est Domin. Septuagea. 1517. 
»fit. ®. 132 ff. 



518 Üecem piuecepta Wittenbeigensi praedicata populo. 1518. 

Ignoratitia mali sui Sdentia boni Hoi | dei 

Haec est ignorantia vera / 
Ignorantia i)oni alieni Scientia mali alieni j siiiip^iii». 

Hiiiiis quadrati contetriiim habet qiiattuor pedes himiilitatis^ scilicet; 

Ignorantia boni sui Scientia mali sui | dei "^ 

Haec est cognitio vera \ 
Ignorantia mali alieni Scientia boni alieni I suüpsius. 

Igitur nun opus est^ ut confite^uis te pronum esse ad superbiam, quia 
semper sumus superbi omues, nee uUos omni superbia caret, sed tantum, ü 
obedieris concupiscentiae eins et com^enseriß verbo, opere vel corde; reliquum ^^ 
deo quereudum occulto gemitu et coufessione abscondita in cubiculo^ ut ipee 
jHir gratiam suam malum illud radicis antiquae destruat 

Dictum est de superbia^ quomodo prohibita sit sub primo praecepto^ 
eu (|Uod initijLun peccati sit superbia seu, quod idem est, initium peocati 
apostatare a deo, scilicet sibüpsi idolum fieri^ sibi placere^ in seipsu deloctari ^^ 
potius quam in domino ac sie aUenum deum colere in semetipso, quod est 
gravißsimum et primum peecatum, licet nemo sit ex Adam quamdiu vivimus, 
qui uon aliqua ex parte haue in sese idolataiam agat, Ideoque semper sibi 
poeniteodiun et gemendum de sui placentia. 

^Nunc de Avaritia dicendumi quae est cupiditas, radix aeque omnium ^ 
i.Ziin.6,9f.malorum secundum Apostolum, eo quod volentes fieri divites incidunt in 
laqueum diabpli et multa desyderia inutilia et nociva. 

Hoc Vitium sub duobus praeceptifi prohibetur^ immo sub tribus^ scilicet 
sub viL illo 'Non fiirtum fecies' et ultimo 'Non concupisces rem pro^dmi 
tui' et sub primo. Cum enim sub vü. prohibeatur omnis tractatio i)^ alieoe ^ 
(ut diotuni ^t) ^t prae^eptum quodlibet (ut dictum etiam est) ^t ita qpin- 
tuale, ut jfLQU tantum opus et finietum et folia et ramos, id est opera, verbiß 
signa prohibeat^ sed etiam radicem et ^uccum, id est cupiditatem ex qpß, 
talia.yeniunt) manifestum est avaritiam sub furto prohiberi, cum.eadem sit 
radix et iuris et avari,, ßcilicet cupiditas. Item cum sub ultimo prohibeatur ^ 
ad literam concupiscentia rei proximorum, manifestum eijit etiam fontem et 
Caput, buius concupiscentiae prohiberi m spiritu: Sed haec est avaritia. Ideo 
omnium proprüssiin^ ultimum pnteceptum p]^)lübet ultimum illud et vivar 
cLssimum omnium idtium^ quod cum senescentibus iuvenesdt et cum mo- 
ri/eptibus vivit . . ^ 

dpfi. b, 5. Verum Apo^tplus X^aulus Efh^ v. suo sensu altius incedens dicit, 

quod avarus sit idolorum servus^ id est cultor^ ac sie sub primo mandato 



1 ff. Sdfd^er ]§at in L bie Utanunem ungenau aufgel5ft 18 idololatriam L 

^) 2b\d^x merÜ an: Sequentia Luthenu» pro Concione proposuit Domin. Sexa^s. 
m^t l^iet @. 134 ff. 



f 



520 Decem pmecepta WittenbergeuBi pmedicata populo. 1518. 

betur, ibi certe et omuiti occa&io et fomentum libidiiiis prohibetur. Inter 
omnia autem fomenta Ubidinis maximum et fortisaimum est gula. Cuius 
ratio e8t^ quia internum: caetera, ut aöpeotufi, ooUoquiumy auditosy tactus, 
8uut externa. Gula autem üuBat veuas et provocat totum corpus ad libi- 
diiiem. Nam et gentili^ Plj^us dicit libidinem portentosam sequi post 5 
ebrietatcm. Et B. Hieronymus ad Eustoch: et alias dicit, nihil ita movere 
libidinem sicut cibum indigestum. ideo gulosus vdens se tradit in libidinem. 
Sic etiam et ocinm et pigritia, somnolentia, strati mollitudo omniaque alia 
libidinis mancipia prohibita, sine dubio intelligendum est ibidem, ISt nisi 
gulosus statini oceupetur labore multo, invicta ci^Hetiur libidine et titillatione. 10 
Unde B. Hieronymus: Yenter mero aestuans cito despumat in libidinem. 
Vide, quomodo libido sit quodammodo velut naturalis spmna gulae: mc 
fumus naturale ignis et sj^uma noviter infiisl vini et bullitio fervoris aquae. 
Quis haec prohibere potest nisi summa violentia? Qui ergo praeoipit 
castitatem, sine dubio et media castitatis praecipit, ut sobrietatem, vigiliam, i& 
laborem, orationem, lectionem, meditationem, Studium, officium in proximum, 
firigus, aestum, pauperiem &c. 

Hie tarnen notandum: de vomita multi sibi maiorem conscieDtiam 
&Giunt quam de ipsa suffiisioue et ehrietate, sicut muld- magis poUntionem 
noctumam quam ipsam causam eins, cc^tationes crapulasque, pouderaut » 
Sed certe vomitus non est res mala uec peccatum unquam, cum vd fiat 
invito vel cum dolore. Idcirco non solum non fiigiendus, sed etiam quae*- 
(Sit. 81. 35. rendus est vomitus ebriis, ut Ecde: xxxi. Hi coactus fueris multum bibere^ 
Sludge et vome, et reingerabit te et non adduces corpori tuo infimiitiil^fti«. 
Hoc consilium sapientis acceptandum est, et non sine radone. Quia, inquit, s^ 
refrigerabit te, id est alleviabit Yalet enim illa exoneratio, ut non ita in- 
flentur venae et surgat pnuritus camis, diun iaeilius digeritur, quod miims 
remanet. Melius est enim vomitu evadere libidinem, quam oppletione subire 
libidinem. 

iSecundo, quia intirmitas corporis vitatur^ ut laesio capitis et omnium » 
sensuum et viriuni. Q^s autem uqu malus peccatum putet totum oovpiis 
laedi suffusione et retentione quam vomitu ab eo periculo lib^uri? Yitam 
enim abbreviare malus maliun est quam vomere, immo vomere nullum malmn, 
sed replesse te et iugurgitasse, ut vomitu ^eas, malum est Et utinam sub 
praecepto omnes ebrii et suffusi vomere cogerentur! spero, tandem horrerent » 
ebrietatem, dum scirent se cito oportere vomere (|uod biberent: quanquam et 
modo cogantur mingere et ventrem solvere, nibü tameu moventur exinde. 
Quod autem scriptum aliquando vomituni repreliendit, ut : canis reversus ad 
2*c{t-2,32. vomitimi, et Isai.: Mensae replete vomitu, intelligitiu* de vomitu boni et salu- 
taris verbi, quod retinere debuit. ^ 



19 multi, quod magis L 87 morentur L 40 retineri L 




Decem praecepta Witienbergensi praedicata populo. 1518. 521 

Tercio. Si venenum aut aliud Doxium aliqaod bibens sine peccato 
votnit, cur cum peccato vomit qui vinum aut potum aliirni ita bibit, ut veueno 
simile nocumentum inferat? Igitur conscientia est habenda in fundendo, uoii 
efiimdendoy ciun ibi multis malis serviatiu* contra praeceptum dei, hie vero 

& multis bonis contra nuUum^ inimo pro praecepto dei. 

Speties et differeutias Gulae omitto, Quia non semper sunt i>eccata 
mortalia, Siquidem uec ipsa gula semper est peccatum mortale, immo raro, 
nisi sit usu. 

Quintum mortale est Ira, quae satis sub quinto praecepto est declarata. 

10 Sextum Invidia, quae non debuit distingui ab ira, cum sit nihil nlsi 

invet^rata ira, sicut B. Augustinus in regula: Ne ira crescat in odium et 
irabem £EMdat de festuca. Nam ira est recens virgula, Invidia est arbor et 
trabs magna. Igitur et haec sub quinto praecepto est authoritate loannLs 
Apostoli: Qui odit fi^trem suum, homicida est. i, 30^3, is. 

15 Septimum est Accidia, quae est tedium boni, pigritia, axt^dia graece. 

quae est duplex: Una in cultu illo figm^tivo dei et exteriori, ut sunt: / 
Ecclesiam visitare, verbum audire, orare, legere, meditari, cantare, et sie est 
prohibitum vitium sub iii. mandato ^Sabbata sanctifices', ut satis patet. Aliä 
est subtilior et interior in toto et onmi genere servitutis dei, Et sie est nilul 

30 aliud nisi iuceptae iusticiae fiducia et proficiendi negligentia, stare in via 
dei, tepescere, seourum fieri, timorem dei remittere. De quo vitio hypocri- 
tarum tota scriptiuti loquitiu*. Haec enim facit iusticiarios securos, ante 
qnimun oculos non est timor dei. Et aufenmtiu* iudicia dei a facie eonnn.^f 10,5. 
Herum fiunt novissima peiora prioribus, quia invenit diabolus domum eonunxiuc. 11, 25 f. 

25 oraatam, sed vacantem et securam: ideo ingressi habitant ibi. O horribile 
verbum nimis, quod habitant ibi, quia indurantur qui eiusmodi sunt post 
inooeptam iusticiam longe ms^is quam prius, ut experientia videmus, quo- 
modo nihil moventur ad omnia quae audiunt, se non tangi credunt, et facti 
sunt vere progenies viperarum, palea igni inextinguibili praeparata. Igitiu* 

30 hoc Vitium sub omni praecepto comprehenditur, cum m quolibet sit pro- 

ficiendum. Sed nescio, an sit confitendum. Credo, quod non, quia est spiri- watt^. 3, 7. 
tualis defectus, deo soli, qui et solus ibi mederi potest, aperiendus.' 



15 Äcedia L 16 figurativa A 18 Alia subtilior L 

2fn ber ed. Witebergae 1545 unb banac^ in bet ed. lunae 155(> ifi nod^ l^u- 
gefügt: Sermonum de decem praeceptis, quos R. P. Martinas Lutheros ad populum 
Vuittenbergensem dixit Anno M.D.XVI. et XVII., finis. 




f 



Resolntiones 
disputationuin de indulgentiarum yirtute. 

1518. 

> 

33el^ufS öffcntlid^cr 2)i§putatton l^attc Sutl^cr feine 95 ©a^c hjibcr bcn SCbtafe 
gefteHt; ju il^rer Scrtl^cibtgung tim^tc et pd^ gerüftet l^alteu. Xtmnai^ ifl ati^u^ 
ncl^men, ba| er fd^on bei il^rem Stnfd^Iag am 31. Cftobet 1517 pd^ feine Srflä» 
rungcn unb SBetücife (declarationes ac probationes) enhüorfen l^attc. ®tefelbcn 3U 
t)cröffentlid§en , cntfd^tot er fid^ ober erjl, ate feine ©ft|e, xinöerflanben xinb nti^= 
beutet, immer toeitere äJerbrettung fonben. änfang gfebruor 1518 wanbte er fic!^ 
um @ene]^migung bo^u an ben 93if(^of ^ieron^mud Scultetud t)on 93rdnbenburg, 
bcm bie auffid^t über bie Uniöerfltät siBittenberg juftanb; inbeft nod^ am 5. SMäq 
l^arrte er beS Sefd^eibeä. Snatoifd^en »ar fein „©ermon tjon Slblaft unb @nabc" 
erfd^ienen. 3e^t mod^te ber 95ifd^of fürd^ten, bie il^m jugefanbte ©d^rift lönnte 
toiber feinen SBillen l^erauäfommen ; bal^er orbnete er ben 9l6t beS ÄloflcrS Sel^nin 
an ßutl^cr ab unb lie^ il^n biften, bie 9Seröffentlid§ung nod^ ju berfd^ieben. S)iefcr 
tjerfprad^ eS, n?arb jebod^ balb babon iDieber entbunben, ba ber Sifd^of einfel^en 
mod^te, ba^ bie Slbla^tl^efen beffcr nid^t unertöutert blieben. 

SBol^I erp nad^ feiner fRüdffel^r bon ^eibclberg 3Bittc 3Jla{ mad^tc pd^ ber 
9lcformator an bie S)urd^pd^t feiner „SSettjeife", einjelne fünfte umgeflaltenb unb 
emjeitemb. ©0 fd^idtte er pe am 30. 3Kai l^anbfd^riptid^ feinem CrbenSoberen 
3o^ann Don ©taupi^ 3ur SBeiterbefbrberung an ben Jßapp, bem flc getpibmet toaren. 
3n Som mUPen pe in ber ^toeiten $älpe be8 3uni eingetropen fein: ^rierasJ 
tt?u|te toon il^nen fd^on bei ber Slbfaftung feineg Dialogus in praesumptuosas 
Martini Luther conclusiones. 3lm 4. 3uni pnben toir pe in JBJittenberg bcreitli 
unter ber ^reffc; am 10. 3uli toaren erp 6 SBogen fertig; am 21. Slügup tonnte 
Sutl^er tjoßftänbige S)rudteyemplare bcrfenben. S)ie Sd^rift fül^rte nun ben 2itcl: 
Rcsoluliones disputationum de indulgentiarum virtute; bem SBibmungöbricfc an 
£co X. h?ar baS Slnfd^reiben an ©taupi^ borangefteHt. 

68 n?ar eine Strt SlppeÜation an bad Cberl^aupt ber ffird^e, hjcnn aud^ nid^t 
formctt iuribifd^, ba^ Sutl^er feine Resoluliones an ben Jßapp rid^ete; er fetbp 
giebt aU @runb bafür an, er toerbe unter bem ©d^u|e bed päpfUid^n ^tarnend 



Re8olaÜpne8 disijataiioniuu de inclulgentiäruin virtute. 1518. 523 

ftd^etet fein. 3a 9bm mar man befUltat über il^ren ^nl^tt: man badete au @tft 
unb SAeuc^elmorb, um ftd^ bed 9teformatotd 5U entlebigen ; eine unmittelbare f^olge 
ber eingereichten Sd^rift l^aben tvir in feiner äiorlobung bortl^in jur Serantn^ortuug 
ga erbliden. ©einen gfreunben bagegen l^atte Sutl^er ben @lauben an feine Sad^c 
geprtt. 

23fll. ^e SB. I ©. 112—115 (ßut!|cr3 5ör. an ben «ifd^of uon SBranbcnburg, toeber Dom 
15. nod^ bom 22. ^ai 1518, fonbetn bemmt^Ud^ Dom 6. g^bruat). 96. 71 (f&t. an €palattn 
tom andra 1518). 75 (SBr. an ©polatin !uta bot Dftem 1518). 109. 123. 129. 1:3:3. 2fK). 
131 f., überbied bie 3uf<^riften an ©tau^i^ unb )ko X. Dor ben Resolutiones. Surf^tbt, 
Sttt^etS Särieftoe^fel & 12. ^üx^tn^ ÜI @. 484 ff. ^fUin I @. 190 ff. 

2lu§gaben. 

A. „giefolutioncä bifputationum I| be Snbulßltiarum öirtute || F. MARTINI 
LVTHER II AVGVSTINIANI |1 VITTENBERG- || ENSIS, ij [^olafd^nitt] jj 
ÜBER n Candidum & liberum lectorcm opto. |{'' SiteIrfldCfette bebrud!t. 
60 fflidttcr in Ouart, bie legten brci (Seiten teer. 9Im 6nbe: „^ ANNO 
DOMINI, M,D, XVIII, i|" unb barunter nod^ bie Signatur ^Piij«. 

Sitel^olafd^nitt tote "^iex 6. 153, A. ^xnd Don 3ol(|ann ^rünenberg in 
SSßtttenberg. 

B ganj n^ie A, nur ba^ aQein bie le^e Seite leer ift, auf ber brittle^ten 
unb borle^ten bagegen bie Errata ftel^en. 

C. „SlefoIutioeS bifpu= U tationum 8f. Sölartini Sutl^er || atuguftiniani, be inbul= 

gentio;? t)ir» || tute, ab ipfo ta^ autore, a plu>.]| ribud menbi^ repur» 
gatac, II Uuittenbergae. I| [^olafd^nitt] || ÜBER || Candidum & liberum 
lectorem uolo. jj" Sitelrüdtfeite bcbrudtt. 60 »Idtter in Quart, Ic^teö 
Slatt leer. 3lm (Snbe: ^c LipHse apud Melcliiorem Lottberum, Anno 

do- II mini Millefimo Quingetefuno decimooctauo. jj* 
I^tter^otafd^nttt: 9lbnol^e bed Setd^nomd C^fti Dom Jheua. 

D. „9lefoIuti5e8 bifpu« || tattonum 3f. SJlartini Sutl^er || Sluguftiniani, be in= 

bulgentia;;? t)ir« || tute , ab ipf o ea;^ autore , a plu« || ribud menbid re= 
purgatae, || Uuittenbergae. jj [^olafd^nitt] jj LIBER jj Candidum & liberum 
lectorem uolo. ||" Zitelrüdtfeite bebrudtt. 60 »Idtter in iiuart, le^teS 
Slatt leer. 9lm Snbe: ,€i Lipfiai apud Melchiorem Lottherum. Annojj 

domini Millefimo Quingentefimo || decimonono. jj** 
Jitet^olafd^nitt toie bei C. 

E. ,D. MARTINI LUTHERI | PROPOSI- 1| TIONES \\ PRO DECLARATIONE 

VIRTU- !| TIS INDULGENTIARUM, || (3 Seilen) I| Ejusdemque || RE- 
SOLUTIONES II DISPUTATIONUM DE IN- 1| DULGENTIARUM VIR- 
TUTE, II (1 Seite) II In memoriam || FESTI SECULARIS SECUNDI, H 
Praelectionumque publicarum ufum ex Au- || tographis r^ufae Amt || 
A. 0. R. M.DCC.XVII. II curante || D. Henrico Muhlio, || Tbeologo in 
Eccletia Sc Acad. Holfat. Primario. || PraemilTa eft ejusdem Difquifitio, 
ea(j proluforia: || (4 Seilen) || HAMBURGl, Impenfis CHRISTIANI 
LIEBEZEIT. 1« 64 unb 224 ©eiten in Cftat). 

5Ran laffe fid^ burd^ bie lieberlid^e SSibliograpl^ie unferer ©d^rift in ber 
Silongo^ ^udgabe nid^t (verleiten, nod^ mel^r ©onberbrude anaunel^men ! S)ort toirb 



524 Resolutiones disputationom de indolgentiarum virtute. 1518. 

nömli($ C, tüo bod^ audbrü(IU($ S)ru(Iort unb ^af)x angegeben ftnb, mit ^s. ]. ela.* 
bc^icid^nct, tocuigc 3^ilcn barouf frcilid^ bad tjottftftnbiflc Sntpreffum fclbji mit- 
getl^eitt ; A ift erft nad^ ^an^ctS Annales typographici bcf d^tiebcn , bann ober nadj 
t)on ber ^atbtd Autographa Lutheri no($ befonbetS aufgeffll^tt; bei D finbet fid^ 
bie Snl^alt^angabc mit bcm Xitel t)erbunben unb tveid^t ba^er ))on unserer 9e> 
fd^reibung bebeutenb ab. 

Xa^ S3etl^ältni| ber ^udgaben gu einanbet lägt fid^ leidet befUmmen. A ift 
ber Urbrudf, toon ®rünenbcrg fel^r fel^lerl^aft l^crgeftettt; Sutl^er Hagt toieberl^olt 
barübcr, f. 35e SB. I ©. 133. 139. B l^at ein notl^bürftigcä a5erjcid&tti| ber Erra^ 
mel^r. 3Rdd^ior Sotll^r tjeranflaltetc nod^ B ben S)rudf C itötf Äocnte tijK^'^TOl^ 
ben SSerfaffer felbft bon mel^reren f^l^lern gefäubert'', nmd in ber (^(Wgev'lflM- 
gabe fo mi|t)erftauben ift, bag C l^ier fogar ffir bie e«KtSo princepoi'f!) ^kfki 
»irb. D ift toon C, E tjon D abgebrudtt. {\ . .* A > 

Sateinifd^ ßel^en bie Rcsolutiones mit ben iBei|6be^ , {n bfi^ &^fm(iimi 
fiutl^erfd^er @^riften, bie bei Sol^ann grobeniad erfd^enV lätb\|t09r &- oltei 
il^ren Auflagen an crfter ©teile: CItober 1518 »l. a2»-u2% gfebruat 15^ 
351. 2»- K 7», auguft 1519 351. 2»- K 8», «Jldra 1520 (nleHetd^t atü tMutt 
anberen Cfftcin flammenb) 91. aii*- u4^ foh?ie in M. tAilherü lacubratiomim 
pars una, Basilcae in aedihus Adae Pelri M. D. XX. Mcnse Julio, 351. A* — Hij*, 
in ben ®cfammtau§gaben Witobergac 1545 I 35t. xcix^ — cxli*, lehae I Sl. 
Lxxvn»— cxx^ Erlangac, Opp. lat. var. arg. 11 ©. 126—293 unb bei S5fd^ 11 
@. 176 — 302. 3)er »afcler Sammlung öom Dftober 1518 liegt A au ©runbe, 
fie bietet jebod^ feinen gebanfentofen Sbbrud; il^r folgen bie beiben Auflagen }»mn 
Saläre 1519, n^al^renb in ber \)om Slärj 1520 bad S)rud(fe]^lert)er3et(^nig in B 
berüdtfid^tigt n^orben. 9tad^ ber Sammlung l^om SKör^ 1520 rid^tet ftd^ bie 9bam 
^etrid t)om 3uU beffelben Sal^red, unb ber Ze^ ber festeren ift mit mel^rfad^en 
Säuberungen in bie SBittenberger unb burd§ biefe in bie Jenaer @efammtaudgabe 
übergegangen, fidfd^er giebt bie Resolutioues nad^ fpäteren 9(uflagen genannter @e' 
f ammtauggaben , bie ed. Erlang, nad^ G. S)eutfdö tefen hJir fle ol^ne bie S5riefe 
in eutl^erg Sämtl. ©d^riften' Scipaig XVII S. 29-113 unb bei JBald^ XVW 
Sp, 290-533. S)ic «riefe pnben fid^ lateinifd^ nod^ bei Aurifaber I 391. ee^-es»» 
unb 351. 68^-71», bei 3)c aSBettc I ©. 116-118 unb 6. 119-122, bcutfd^ in 
ben ausgaben Slltenburg I ©. 65 f. unb ®. 66-68, Seipaig XVII S. 117-119 
unb 6. 115-117 unb SBald^ XV Sp. 507-512 unb ®p. 492—498. 

@runblage fftr unfern £e|t fann nur A mit 33enu|uag bed gfel^Iettieiieid^ 
niffe«^ in B fein; l^in unb mieber jiel^en tutr anbere Sludgaben qxl 




j^- . 



Beaalutionea dispotationum de indulgentiamm virtnte. 1518. 



REVERENDO ET VERE PATRI SVO 

lohanni Stupiüo, S. T. professori, Augustinianae familiae Vicario, 
F. Martinus Luther discipulus salutem et seipsum. 




emini, Keverende pater, inter iucundisBimtiB et saixt- 
tarea fabulas taas, qiiibits rae 8o!et dominus UiesiiK 
mirifice flonsolari, mcidisfle .idiqniindo mentinnem 
huiiis nominis 'poenitentia', iibi miserti conscien- 
tiamm tnultarum carnificnnaqne illonini, qiii prae- 
ceptis infbitis eisdemque importabilibus modiim 
docent (ut vocant) confitendi, te velut e caelo 
ROnantem excepbniiB, qiiod poenitentäa vera non 
eat, niBi quae ab amore iusticiae et dei incipit, 
Bt hoc esse potäus principium poenitentiae, qtiod Ulis finis et coDsnmmatio 



i Haesit hoc verbum tuum in me sicut sogitta potentis acute, coepiquevf. im,«. 

dcnioeps cum Bcripturie poenitentiam doceatibue conferre, Et ecce iucuudisBi- 
tnum ludum, verba undique mihi collndebant planeqne huic senteitiat' arride- 
bant et assultabant, ita, ut, aim prius non fiierit fenne in scriptiira tota 
anuuinB mihi verbum quam 'poenitentia' (licet sednlo etiam ooram deo simn- 

) laKm et fictum coactumque amorem exprimere conarer), nunc nihil duleins 
aat grstius mihi sonet quam 'poenit«ntia\ Ita enim didcescimt praccepta 
<lei, quando uon in libris tantiun, eed in vidneribus didcissimi Salvatoria 
kgenda intelligimus. 

PoBt haec acceasit, quod studio et gratia eruditissimomm vironun, qui 

i Dobiü graoca et hebraea officioeissime tradnnt, didici, idera verbiun gnu^ce 
Ttfetanoea'' dici a 'meta'^ et 'nojti'', id tut a 'post' et 'mentem', ut ait 
poenitentia eeii metanea resipisceutia et post acceptnm damnnm et c<^ituiii 
errorem intelligentia flui mali, quod oine mutationc afiectus et amnris fieri 
est impoHsibile, qiiae omnia Paulinae Theologiae ita respondent a]>te, ut nihil 

) ferme aptios Pauhini ilhistrare pOHwit, moo salteni iudicio. 



3 F. MartinuB Lulhor ilincipnliifi [(^H 6(t HarifoSet; tt ^nl p( tiflnunad^tia jiit Unt«' 
f^rifl »ntpenM Snlfc^tn 3. 3 unb < ^at KuiifaiCT, £ul^ lonpiett Stno^fKit M Siicfcn 
Hentb. no4: lUESVS 

') Hetanoeft, metant^, metania S«i Iiiut^n = /jitiJj'oki. ') meta = fierii. 

*) noyn = roSv, ntc^l — votTi', mit mit)mt ^ttig/abn im Xt|tt ttabtn, Dgl. bif obni folgtntie 
SitUrung. 



526 Betolutiones dispatationam de indiügentiaram virtate. 1518. 

Denique profeci et vidi, 'Metanoean' non modo a *po8t' et *mentem', 

sed a *trans^ et ^mentem' posse deduci (sit sane violentum), ut TVf etania' trans- 

mutationeni nientis et affectiis significet, qiiod non modo aflFectus mtrtationem, 

sed et modiun miitandi^ id est gratiam dei, videbatur spirare. Nam transitiis 

ille mentis, id est verissima poenitentia, celebemmus est in sacris literis^ ut s 

2. SRof. 12.11. quem phase illiid vetiistimi olim significavit, Christus exhibuit et longe ante 

ilswoT 12! e! -^l^^*^'^ quoque figuravit, qnando transitor, id est Ebraeus, vocari coepit, 

traiectus scilicet in Mesopotamiam, ut Bnrgensis doote doeet Huic et titulus 

$f. 39, 1. ille psalmi concinit^ ubi Idithun, id est transiliens, cantator indticitdr. 

His inhaerras ausus siun putare eos falsos esse, qui dperiboB poem- 10 
teutiae tantum tribuerunt, ut poenitentiae vix reliquiun uoIhs foeoernit präbtei* 
frigidas quasdam sadsfactiones et laboriosissimam eonß^siotiem, latiho scifioet 
vooabulo alniuctiy quod poenitentiam agere actionem magis sonet quam 
mutationem afiectus et graeco illi 'Metanoin'^ nullo modo t^sfitctt 

Haec mea cum sie ferveret meditatio, eoce subito ooepertint circum nos »^ 
strepere, immo clangere nova indidgentiarum classica et remissionum baocinae, 
quibus tamen non ad strenuum belli Studium animaremur. Breviter, neglecta 
verae poenitentiae doetrina adeo magnificare praesiunpserunt non poenitentiam, 
non saltem vilissimam eins partem quae satisfactio dicitur, sed eiusdem 
vilissimae partis remissionem, ut nunquam sit ita magnificari audita: denique 20 
impia et falsa et haeretica docebant, tanta autoritate ('temeritate* volui dioere), 
ut qui vel contra mutiret statim haereticus igni devotus esset et aeternae 
maledictionis reus. 

Ego honun fiu*ori occurrere non potens statiü modeste eis dissentire 
et in dubiiun vocare eorum dogmata, fretus omnium doctonun totinsque » 
Ecclesiae sententia, quod etiam satisfacere melius sit quam satisfiustioneni 
remitti, id est indulgentias redimere. Nee est ullus, qui aliter unquam docuit 
Itaque disputaA^, id est summa, media, infima, omnia in malum capitis mel 
irritavi, quantum per hos pecunianim (heus 'animarum'* dicendum fiiit) zelatorcs 
fieri ac perfici potest. Sic enim suavissimi homines, crassissima astotia » 
instnicti, cum negare non possint ea, quae dixi, fingunt Smnmi Pontificis 
potestat^n laedi meis disputationibus. 

Haec est causa, Reverende Pater, quod ^o nunc infoeliciter in publicum 
prodeo, qui semper angtili amator fiii et ipse eligens spectare pulcherrimmu 
nostro saecido ingeniorum ludum magis quam spectari et rideri. Sed, ut » 
video, oportet et corchorum inter olera videri et nignmi statui inter alba, 
decoris scilicet et veneris gratia. 

Kogo itaque, has meas ineptias suscipias et qua fieri potest industria 
ad Optimum Pontificem Leonem decimum transmitta«, ut sint ibi mihi adversus 



35 ^lurtfaBet unb ^e 9Bette: spectari et videri 




Beflolutiones dispataüomini de indalgenÜttrom yirtnte. 1518. 527 

malignantiuin vioe alicuius paracletd^ non quod te mihi ooniimgi peri- 
coIq velim, meo solius periculo haec egisse volo. Christus viderit^ sua ne 
sint an mea, quae dixi, sine ciiiae nutii nee Summi Pcmtificis sermo est in 
lingua eins nee cor regis in manu sua. Hunc enim expecto iudicem e Komanaepr. 21, 1 

& sede pronundanteoL 

Caeterum minacibus illis meis amieis nihil habeo quod respondeam, 
nisi illud ßeuehliniannm 'Qui pauper est, nihil timet, nihil potest perdere\ 
Beß nee habeo' nee eupio, faniam et hcmorem si habui assidue nunc perdit, 
qui perdit: unum superest imbeeille et assiduis fatigatum ineommodis eorpns- 

10 eolumi quod si qua vi vel dolo abstulerint (in obsequium dei), forte una vel 
duabus vitae boris me pauperiorem fSsunent Suffieit mihi dnlcis rederaptor 
et paK)pitiator dominus mens Ihesus Christus, eui emitabo quam dhi Aiero: 
si quis autem noluerit cantare meeum, quid ad me? ululet, si übet, vel seonm. 
Ipse dominus Ihesus servet te in aetemum, mi pater suavissime. Vuitten- 

15 bei^ae, die Sanctae Trinitatis MDXVm.^ 



BEATISSIMO PATRI LEONI DECIMO PONTIFICI MAXIMO 
FRATER MARTIN VS LVTHER AVGVSTINIANVS 

AETERNAM SALVTEM. 

Auditum audivi de me pessimum, Beatissime pater, quo inteUigo, quos- 
^ dam amieos foeeisse nomen meum gravissime ooram te et tiiis foetere, ut 
qui autboritatem et potestatem clavium et summi Pontüieis minuere molitus 
sipa: inde haereticus^ apostata, periidus et sexoentis nominibus, immo igno- 
minus aeeusor. Horrent aures et stupent oeuli. Sed unicum stat iiduciae 
praesidium, iimoceus et quieta conscientia: nee nova audio. Talibus ehim 
t^ insignibus et in nostra regicme me ornaverunt homines isti honestissimi et 
veraces, id est pessime sibi eonscii^ qui sua portenta mihi eonantur imponere 
et mea ignominia suas ignominias gloriüoare. Sed rem ipsam, Beatissime 
pater, digneris audire ex me infante et inculto. 

Coepit apud nos diebus proximis praedieari iubileus iUe indulgentiarum 

^ Apostoliearum profeeitque adeo^ ut preeones illius sub tui nominis terrore 

omnia sibi licere putantes impüssima haereticaque palam audereut doeere in 

gravissimum seandalum et ludibriiun Ecelesiajstieae potestatis, ao si deeretales 



15 ^utifaber ^t nod^ ali Untexfd^rift (f. oBen): Discipulus F. MarÜDus LutheruB August: 
Sfyn ift ^e SDeite gefolgt, ob^Ui^ er ben betteffenben 2:§eil in ber fiberfd^ttft nid^t toeggelaffen 
l^at Steifheit 8-18 U"^ 19 ^at %uu\ahti nod^ (f. bie SBemerfutiö aum öoranfte^enben Ärief ) : 
IHESV8 

*) 3:tinitatid fiel 1518 auf ben 30. mal 



528 BesoluUones disputationum de indalgentiarum virtute. 1518. 

de Abiisionibus Quaestonim nihil ad eos pertinerent. Nee contenti^ quod 
liberrimis verbis haee sua venena diffiinderent^ insuper libellos ediderunt et 
in vulgus sparserunt^ In quibus, ut taceam insatiabilem et inauditam avaiitiam, 
quam singiüi pene apioes olent crassissime, eadem illa impia et haeretiea 
statuerunt^ et ita statuenmt, ut confessores iuramento adigerent^ quo haec & 
ipsa fidelissime instantissimeque popuio inculcarent Vera dioo, nee est, quo 
se abscondant a calore hoc. Extant libelli, nee possunt negare. Agebantnr 
tum illa prospere et exugebantur populi falsis spebus et^ ut propheta ait, 
VHd). 3, 9. carnem desuper ossibus eorum toUebant^ Ipsi vero pinguissime et suavissime 

interim pa^oebantur. lo 

Unum erat, quo scandala sedabant, scilicet terror nominis tui, ignis 
eommiuatio et haeretici nominis opprobrium. Haee enim incredibile est quam 
propensi sunt intentare, quandoque etiam si in mens opiniosisque nugis suis 
contradictionem senserint, Si tamen hoc est scandala sedare ac non potius 
mera tyrannide Schismata et seditiones tandem suscitare. is 

Verum nihilominus crebresoebant fabulae per tabemas de avaritia sacer- 
dotum detractionesque cla\dum Summique Pontificis, ut testis est vox totius 
huiuB terrae. Ego sane, ut fateor, pro zelo Christi, sicuti mihi videbar aut 
si ita placet pro iuvenili calore urebar, nee tamen meum esse videbam, in 
iis quicquam statuere aut facere: proinde monui privatim aliquot Magnates » 
Ecclesiarum. Hie ab aliis acceptabar, aliis ridiculum, aliis aliud videbar: 
praevalebat enim nominis tui terror et censurarum intentatio. Tandem, cum 
nihil possem aliud, visiun est saltem. leniuscule illis reluctari, id est eorum 
dogmata in dubium et disputationem vocare. Itaque schedulam disputatoriam 
edidi, invitans tantum doctiores, siqui vellent mecum disceptare, sicut mani- r^ 
festum esse etiam adversarüs oportet ex praefatione eiusdem disceptationis. 

Ecce hoc est incendium, quo totum mundum queruntur conflagrari, 
forte quod indignantiu* me unum, auctoritate tua Apostolica Magistrum Theo- 
logiae, ins habere in publica schola disputandi pro more omnium Universi- 
tatum et totius Ecclesiae non modo de indulgentiis, verum etiam de potestate, so 
remissione, indulgentiis divinis, incomparabiliter maioribus rebus. Nee tamen 
multum moveor, quod hanc mihi facultatem invideant a tue Beatitudinis 
potestate concessam, qui eis favere cogor invitus multo maiora, scilicet quod 
Aristotelis somnia in medias res theologiae miscent atque de divina Maiestate 
meras nugas disputant contra et citra facultatem eis datam. $5 

Porro quodnam fatiun urgeat ha« sol&s meas disputationes prae caeteris 
non solum meis, sed omnium Magistronun, ut in omnem terram pene exierint^ 
niihiipsi miraeulum est. apud nostros et propter nostros tantum sunt editae, 
et sie editae, ut mihi incredibile sit, eas ab omnibus intelligi: disputationes 
enim simt, non doctrinae, non dogmata, obsciunus pro more et enygniaticos 40 



37 nou solum eis od. Wttebergae 1545, od. leiiae 1556, Aurif. 




Besolutiones disputationum de indulgentiarum yirtute. 1518. 529 

pofiitae. Alioqui^ si praevidere potuissem^ certe id pro mea parte ciirassem, 
ot essent intellectu faciliores. 

Nunc, quid faciam? Kevocare non possuni et miram mihi invidiam 
ex ea invulgatione video conflari: invitus venio in publicum periculosissi- 

5 mnmque ac varium hominum iudicium, praesertiin ego indootus, 8tupidus 
ingenio, vacuus eniditione, deinde nostro florentissinio saeculo, quod pro sua 
in literis et ingeniis foelicitate etiam Ciceronem cogere possit ad anguluni, 
Incis et publici alioqui non ignaviun sectatorem. sed cogit necessitas, me 
anderem strepere inter olores. 

10 Itaque quo et ipsos adversarios mitigem et desideria multorum expleam, 

emitto ecce meas nugas declaratorias meanun disputationum, emitto autem, 
quo tutior sim, sub tui nominis praesidio et tuae protectionis umbra, Beatis- 
sime pater, in quibus intelligent omnes qui volent, quam pure simpliciterque 
ecclesiasticam potestatem et reverentiam Clavium quaesierim et coluerim, 

lÄ simulque quam inique et false me tot nominibus adversarii foedaverint. Si 
enim talis essem, qualem illi me videri cupiunt ac non potius omnia dispu- 
tandi facultate recte a me tractata fuissent, non potuisset fieri, ut Illustrissimus 
Prinoeps Fridricus Saxoniae dux, Elector Imperii &c. hanc pestem in sua 
permitteret Universitate, cum sit Catholicae et Apostolicae veritatis unus facile 

ao amantissimus, nee tolerabilis fuissem viris nostri studii acerrimis et studio- 
sissimis: verum actum ago, quando illi suavissimi homines non verentur 
mecum et Principem et Universitatem pari ignominia conficere palam. Quare, 
Beatissime Pater, prostratum me pedibus tuae Beatitudinis offero cum omnibus, 
quae sum et habeo, Vivifica, occide, voca, revoca, approba, reproba, ut 

25 placuerit: vocem tuam vocem Christi in te praesidentis et loquentis agnoscam. 

Si mortem merui, mori non recusabo. Domini enim est terra et plenitudo ^j. 84, i. 
eius, qui est benedictus in saecula, Amen, qui et te servet inaetemum, Amen. 
ANNO MDXVm. 

PROTESTATIO. 

30 Quia haec est Theologica disputatio, quo pacatiores faciam animos 

nudo disputationis textu forte oflFensos, repetam hie denuo protestationem in 
Scholis ßeri solitam. 

Primum protestor, me prorsus nihil dicere aut teuere velle, nisi quod 
in et ex Sacris literis primo, deinde Ecclesiasticis patribus ab Ecclesia 

3s Bomana receptis, hucusque servatis et ex Canonibus ac decretalibus Ponti- 

28 Amen. Die S. Trinitat. Anno M.D.XYIII. ed. Witebergae 1545, ed. lenae 1556, 
Aurif., Se SBette; bie Angabe beS Xageä ift offenbat naäf bent^tefe Sutl^etS an @tau|)i6 gentad^t, 
^at aber frttifd^ feinen SBertl^, ebenfo mie bie bei Aurif. unb ^e Bette nod^ folgenbe Untetfd^tift 
29 «li ftberfd^rift flnbet fidj auetfl in bet »ofelct ©ammlunfl öon 1518: PROTESTATIO 
B. P. MARTINI LVTHER AV(*VSTINIANI VVITTENBERGENSLS. Söit fleben fie abflefürat; 
in ben 6anbctbru(!en fe^It fie aönalid^ 

Sut^evS 9Betfe. I. 34 



530 Besolutiones disputationum de indulgentianim virtute. 1518. 

ficiis habetur et haberi potest. Quod si quid ex iiß probari vel improbari 
non potest^ id gratia dispntationis duntaxat pro iudicio rationis et experientia 
tenebo, seinper tarnen in hiis salvo iudicio omnium superiorum meonun. 

Unum illud addo et mihi vendico im*e Chriatianae libertatis^ quod 
opinionen B. Thomae, Bonaventurae aut aliornm Soholastieorum vel Cano- 5 
niHtanun nudas sine textu et probatione positau volo pro meo arbitrio refotare 
i.x^fff. 5,21. vel aoceptare secundum eousilium Pauli 'omnia probate, quod bonani est 
tenete', Etei «cio quonmdam ThomiHtanun »ententiain voieutium, B, Thomam 
ab E(^olesia esse approbatuni in oninibus. Consta! satis, quantam B. Thomae 
valet autoritas. Hac mea protestatione credo satis manifestum iim, quod lo 
errare quidem potero, sed haereticus non ero, qnantumlibet finemant et tabe- 
scant 11 qui aliter sentiunt vel eupiunt. 



RESOLVTIONES DISPVTATIONVM 

DE INDVLGENTIARVM VIRTVTE. 

CONCLVSIO L 15 

Dominus et magister noster Ihesus Christus dieendo *poeni- 
teuciam agite&c.'^omuem vitam fidelium poenitentiam esse voluit 

Hanc assero et nihil dubito. 

Probo tarnen eam vel rudis ingenii causa primo ex ipso verbo graeco 
'MetanoiteV id est poenitentiam agite, quod rigidissime transferri potest 'trans- ^ 
mentamini*, id est 'meutern et sensum alium induite, resipiscite, transitum 
mentis et phase Spiritus faeite', ut seilieet nimc caelestia sapiatis, qui hucusque 

«öm. 12, 2. terrena sapuistis, quod Apostolus ßo : xij. dicit : Renovamini novitate mentis 
vestrae. Qua resipiscentiu fit, ut redeat praevaricator ad cor odiatque suura 
peccatimi. Certuni est autem, quod ista resipiscentia seu odium sui tota «s 

SKatti». 10,39. ^'ita fieri debeat, luxta illud: Qui odit aniinam suam in hoc mundo, in vitam 

swott^ 10,38. aeternam custodit eam. Et itenim : Qui non accipit cnicem suam et sequjtiir 
me, non est me dignus. Et ibidem: Non veni paeem mittere, sed gladiura. 

s»otti.5,4*Matt: v. Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabimtur. Et Paulus Ko: vi. 
Äöra'. s'.et viij. aliisque multis locis iiibet mortificare camem et membra, quae sunt » 



13 f. 3n ben ©onbetbtuden fel^tt bie Übcrfdjtift; bie übtißcn «uSgoBen l^olben toefentUdj 
bie bet S9afeler ©amtnluna: Kesolutiones disputationuin de virtute indulgentianim Reyerendt 
patrift ac sacrae Theologiae Doct Martini Luther AuguBtiniani VYittenbergensis ad Leonem X. 
Pout Omnibus inodi« summum, wut bie ftrlongeT fügt titoai ülbetflüffig t^in^u: Gaodidum et 
liberum lectorem opto, SBit i^aUn ^e albgelütat nad^ bcm Xitel beS UtbtuÄS gefaxt 23 Ro: xiij. A 

») = fAetavofTtB 



Besoluiiones disputationum de indulgentiarum virtute. 1518. 531 

8uper terram. Et Gral: v. docet caniem crucifigere ciim concupiscentiis eius. ȟI. 5, 24. 

Etij, Colin: vi, dicit: Exhibeamus nosnietipsos in miüta pacientia, in ieiunii8».ttor.6,4.5. 

niultis <&a Haec sie late profero^ tanquam cum eis agam^ qui nostra ignorant 
Ideo secundo probo et ratione eandem. Qiiia Christus magistcr Spiritus 
5 est, non literae, et verba eius sunt vita et Spiritus, ideo necesse est, ut eam Soij. a, 63. 

doceat poenitentiam, quae in spiritu et veritate agitur, Non autem eam, quam 

foris agere possunt superbissimi hypocritae, in ieiunüs suis facies extemii- wattii. c, ic. 

nantes, in angulis orantes et cum tubis eleemo8}niam facientes. Eam, inquara, 

doceat Christus oportet, quae in omni vitae genere agi potest, quam rex in 
lu purpura, sacerdos in mundicia, principes in dignitate non minus possimt 

agere quam monachus aut mendicus in suis ritibus et }>aupestatey sicut ege- 

nint Daniel et socii sui in media Babylone. Omnibus enim hominibus, id 

est omnium conditioni, debet convenire doctrina Christi. 

Tercio per totam vitam oramus et orandum est 'Dimitte nobis debita 
15 nostra': ergo tota vita poenitenciam agimus et displicemus nobis, Nisi quis 

sit ita stultiiß, ut ficte putet orandum sibi pro remittendis debitig. vera enim 

sunt et non eontemnenda debita, pro quibus orare iubemur, etiam si sint 

venialia, non tauten nisi eis remissis salvari possimus. 

CONCLVSIO n. 

so Quod verbum de saeramentali poenitentia (confessionis 

et satisfaetionis, quae sacerdotum ministerio celebratur) non 

potest intelligi. 

Hanc etiam assero et probo. 

Primo, quia poenitentia sacramentalis est temporalis nee potest omni 

2Ä momento agi, alioquin assidue cum sacerdote loquendum esset nee aliud quic- 

quam agendum, nisi peecata confitendum atque satisfactionem impositam 

exequendum. Ideo non potest esse cnix illa, quam Christus praecipit tollere, 

nee est mortificatio passionum camis. 

Secundo. Sacramentalis est externa tantum et praerequirit intemam, 

30 sine qua nihil valet. Sed haec interna est et sine saeramentali esse potest 

Tercio. Sacramentalis potest esse ficta, haec non nisi vera et syncera 

esse potest Quod si syncera non fiierit, hypocritanim est, non ea quam 

Cliristus docet 

Quarto. De saeramentali poenitentia nullum habetur praeceptum Christi. 

35 Sed est per Pontifices et ecclesiam statuta (saltem quo ad terciam sui partem, 

scilicet satisfactionem), ideo et mutabilis arbitrio ecclesiae. Sed poenitentia 

• euangelica est lex divuia, nulla hora mutabilis, cum ipsa sit luge illud sacri- 

ficium, quod vocatur cor contritum et humiliatum. $f. si, 19. 

Quinto. Huc pertinet, quod uno oonsensu doctores scholastici diseer- 
40 nunt poenitentiam virtutis a poenitentia saeramentali, ponentes poenitentiam 
virtutem velut materiam seu subiectum poenitentiae sacramenti. 

U* 



532 BeAolutiones disputationum de indulgenUarum virtute. 1518^. 

coNCLVSio ra. 

Nou tarnen solani intendit interiorem, immo interior niilla 
est, nisi foris operetur varias earnis mortifieationes. 

Et Hmic assero et probe. 

«öm. 12, 1. Primo Ro: xij. pi'aecfpit Apostolus, oorpora nostra oflTerre hostiam 5 

viventem, sanctam, deo placentem. Atqiie id quoniodo fiat, secntus dare et 

«öm. i2,3ff.late exponit, dum dooet hiimiliter sapere, invicem sennre, diligere, orationi 

2.ttor.6,4.5.instare, pacientiam habere &c. Quo modo et ij. Co: v\. ait: Exhibeamus 
nosmetipsos in mnlta pacientia, in leiuniis et \igiHis &c. Sed et Christus 
SatS'eiMatt: v. et vi." dooet reete leiunare, orare, eleemosyuas dare. Item alibi: lo 

2uc. 11, 41. Quod superest, date eleemosjTiam, et ecoe omnia munda vobis. 

Unde sequitur, quod ille tres partes satisfactionis , ieinnium, oratio, 
eleemosyna, non pertinent ad sacramentalem poenitentiam quo ad substantiam 
faetomm, quia sunt de praecepto Cliristi, sed pertinent ad eam quo ad certum 
modum et tempus, secundmn quod ecclesia ordiuaverit, \'idelicet quamdiu " 
sit orandum, ieiunandiun, dandum, Item quantum et quid orandum, quantum 
et quid non eomedendiun, quantum et quid dandum. Venmi ut sunt de 
euangelica poenitentia, leiunium habet in se omnes castigationes camis sine 
delectu cibonim aut diflFerentia vestium, Oratio vero omne Studium aninii 
meditando, legendo, audiendo, orando, Eleemosyna vero omne obseqnium erga » 
proximum, ut ita per ieiunium sibi sennat, per orationem deo et per eleemo- 
synam proximo, per primum vincat concupiscentiam camis et vivat sobrie 
et caste, per secundum superbiam vitae et vivat pie, per tercium concupi- 
scentiam oculorum et \dvat iuste in hoc saeculo. Quare omnes mortifieationes, 
quas homo compunctus sibi infert, simt de poenitentia interiore, tanquam » 
fructus eins, sive sint vigiliae, labores, inopiae, studia, orationes, fiiga sexws 
ac deliciarum, inquantum promovent spiritum. 

Secundo ipsemet ^t dominus et omnes sancti eins cum eo. Sic denique 

8Kott§.5, 16. praecepit: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera. 
Nam sine dubio opera bona foris sunt fructus poenitentiae et Spiritus, cum » 
Spiritus non faciat nisi vocem turturis, id est gemitum cordis, radicem openim 
bonorum. 

Adversus has tres meas conclusiones quidam indiguatus et sub pello 
leonifl incedenß posuit deblatterans, errorem esse, siquis verbum illud 'poeni- 
tentia'' negaverit etiam de sacramento poenitentiae intelligi. Primum, non ^ 
est propositum meum, singulas eins positiones confutare, quae sunt adeo 
insulse et indocte compositae, ut mihi impossibile sit creditu eas fuisse intel- 
lectas tarn ab eo, cuius titulo vulgantur,^ quam ab eo, qui eas conilavit,^ 



*) 3otKinn ZrjftL <) Sontab äBtnt^na. 




Besolutiones disputationum de indnlgentiarnni virtute. 1518. 533 

quod et cuique mediocriter ingenioBO et in scriptuiis erudito facile patet, 
tarnen ut et ei^ipsis suam inscitiam ostendam (si capaces esse poterunt)^ hanc 
primam diiudieabo. Admitto sub nomine poenitentiae posse intelligi etiam 
ludae poenitentiam, etiam dei poenitentiam^ etiam pictam et, ut logiei solent, 
5 materialiter et secundo intentionaliter sumptam poenitentiam, ideo et sacra- 
mentum, id est satisfactionem. Aut quis n^at, hucusque theologis quibusdam 
non paueis licuisse totam fenne scriptuFam corrumpere audacibus suis distinc- 
tionibus et ampbibologiis nuper eonfictiSy adeo ut pro Paulo et Christo Paulo- 
oentonas et Christocentonaa l^amus? Ego de germana et propria verbi locutus 

10 sum signifieatione, quam Christus in eo verbo voluit> aut saltem quam loannes 
Baptista voluit, qui non habuit authoritatem instituendi saoramenti et tarnen 
venit praedicans baptismum poenitentiaei dieens ^poenitenciam agite\ Quod Watil^. z, 3. 
verbum Christus repetüt, ac sie non de sacramento locutus satis, credo, 
intelligitur. Tarnen esto illorum somnium verum, Yideamus quid sequatur. 

i& Christus sine dubio legislator divinus est et doctrina eins ins divinum, 

id est quod nuUa potestas mutare aut dispensare potest At si poenitentia 
in eo loco a Christo doota significat poenitenciam sacramentalem, id est 
satisfactionem, et hanc potest Papa mutare et de facto mutat pro arbitrio 
suo, ergo vel Papa habet in arbitrio ius divinum, vel est in deum suum 

20 impiissimus adversarius, irritum fiiciens mandatum dei. Quod si hoc audent 
asserere ii, qui ad laudem dei et defensionem Catholicae fidei et sanctae sedis 
Apostolicae honorem et pro veritate revelanda et erroribus supprimendis 
gloriantur sese disputare, denique si sie honorant ecdesiam tuenturque fidem, 
qui terrifico ei immaniter (pene dixissem 'inaniter^ iactato titulo haereticae 

25 pravitatis inquisitores volunt videri. Quid quaeso relictum est vel insanissimis 
haeretids, quo et ipsi Papam et sedem Apostolicam blasphement et crimi- 
nentur? Hos ego non inquisitores, sed insitores haereticae pravitatis libera 
voce pronunciarem. Tales et tam prudenter positae sunt fere omnes con- 
clusiones, quas amplissima illa et innocentissima papyrus passim circumfert, 

30 subiecta vanitati non volens. Quas si omnes vellem confutare, grandi volu- 910m. 8,20. 
mine opus foret et totum pene chaos Quarti Sentenciarum evolvendum cum 
suis scribentibus. Sed tu, lector, esto über et candidus, quo possis ex hac 
una discere onmes. 

coNCLVsio nn. 

35 Mauet itaque poena, donec manet odium sui (id est poeni- 

tentia Vera intus), scilicet usque ad introitum regni caelorum. 

Et hanc assero et ostendo. 

Primo. Certa sequela tanquam ooroUarium sequitur ex dictis, quia, si 
omnis vOa est poenitentia et crux Ouristi non solum in voluntariis aflSicti- 



6 At quis ^a\tUx 6aminlung unb bie il^ (olgenben HuSgaben 



534 Resolution es disputationiim de indalgentiaram Tirtute. 1518. 

onibu8, sed etiam in tentationibus diaboli, mundi et carnis, qirinetiam in 
persccutionibiiß et passionibus, ut ex praedictis, ex soriptura tota, ex ipsiastnet 
sancti sanctorum et omnium martynim exemplis patet^ oertum est, quöd 
crux illa usque ad mortem et sie ad inte^itum regni dmtit. 

Secmido. Illud patet etiam in aliis sanctis. Sanctus Augustinus 5 
psabnos vij poenitentiales sibi foecit scribi et eos cum lachiymis orabat et 
meditabatur dicens, etiam si episcopus quicunque iuste vixerit, non debere 
tamen sine poenitentia de hoc mundo eum discedere. Ita et B. Bernhardus 
agonisans clamavit: perdite vixi, quia tempus perdidi. Nihil habeo, nisi quod 
¥f. 51, 19. scio, quia cor contritum et humiliatnm, deus, non despicies. 10 

Tercio. Ratione: tam diu crux illa poenitentiae debet durare, donec 

«öm. 6, 6. secundum Apostolum destniatur corpus peccati et pereat vetustas prinri Adae 

ciun sua imagine et perficiatur novus Adam ad imaginem dei. sed peocatum 

manet usque ad mortem, licet quottidie minuatur per renovationem mentis 

de die in diem. i& 

Quarto. Saltem poena mortis manet in omnibus, timor etiam mortis, 
certe poena omnium poenarum et ipsa gravior morte in plurimis, ut taoeam 
de timore iudicii et infemi, de tremore conscientiae &c. 

CX)NCLVSIO V. 

Papa non vult nee potest remittere ullas poenas praeter 20 
eas, quas vel suo vel Canonum arbitrio imposuit 

Hanc dispute et doceri humiliter peto, et ut in prae&tione rogavi, ita 
adhuc rogo, manum porrigat qui potest et mea motiva attendat. 

Primo colligamus genera poenarum, quas fideles i)ossunt pati. 

Prima est aetema, geenna damnatorum, de qua nihil ad propositnm. s» 
Certum est enim, quod haec nee in smnmi nee infimi pontificis potestate est, 
ut omnes in tota ecclesia tenent quam solus deus per remissionem culpae 
remittit. 

Secunda est purgatorii, de qua infira videbimus in sua condusione: 
interim accipimus, non esse eam in potestate pontificis aut ullius hominis, so 

Tercia ipsa volimtaria et euangelica, de qua supra dictum est, quod 
i.(iot.ii,3i.eam oi)eretur poenitentia spiritualis, secundum ilUid i. Cor: xi. Si nos ipsos 
iudicaremus, non utique ludicaremur a domino. Haec est crux illa et morti- 
ficatio passionum, ut supra concl. iij. Cum autem haec sit praecepta a Christo 
et de essentia poenitentiae spiritualis ac omnino de uecessitate salutis, nullo » 
modo est in potestate ullius sacerdotis, neque ut augeat neque ut minuat 
Non enim ex arbitrio j)endet hominis, sed ex gratia et spiritu, inuno haec 
poena minus est in potestate Papae quam omnes aliae i)oenae cuhiscunque 
nominis sunt Siquidem aetemam, purgatoriam, afilictivam saltem oratione 
potest tollere apud deum, sicut potest gratiam iustificantem impetrare pecca- 40 
tori, Hanc autem non potest tollere, nee oratione quidem. Quin potius eam 




Resolutiones üisputationum de indulgentiaruui virtute. 1518. 535 

debet impetrare peccatori et imponere^ id est impositam uimciare^ uon minus 
quam gratiam impetrat: alioquin evacuaret cruoem Christi et reiiquias Caua- 
neorum copularet filiis et filiabus suis^ et hostes dei, id est peccata^ uon 
occideret ad intemitionem, nisi videret aliquos nimio fervore plus sese affli- 
5 gere quam expediret eorimi saluti et aliorum necessitatL Tunc non solum 
remittere, sed prohibere debet^ sicut Sanctus Paulus Timotheo dieit: Nolii.zim.5,23. 
adhuc aquam bibere &c, 

Quarta est castigatoria et fiagellatio dei, de qua ps. Ixxxvüij. Si autem$f.89,3iif. 
peocaverint filii eius et l^gem meam non custodierint, visitabo in virga iui- 

10 quitates eorum et in verberibus hominum peccata eorum. Haue poenam 
extra manum esse pontificum, quis dubitat? Quandoquidem sese innocentibus 
eam dicit imponere Hiere. xlix. Ecee quibus non erat iudidum ut biberent ^n. 49, 12. 
ealicem^ bibentes bibent, et tu quasi innocens relinqueris? Non eris innocens^ 
sed bibens bibes. Et eiusdem xxv. Ecce in civitate, in qua invocatum estscr. 25, 29. 

15 nomen meum^ ^o ineipio affligere, et vos quasi innocentes eritis? non eritis 

innocentes. Inde B. Petrus i. Pe, üij. Nunc tempus inchoandi iudidum ai.9ctr.4,i7. 
domo dei, quod si primum a nobis, quis finis eorum^ qui non credunt Euan- 
gelio? Apo: iij. Figo quos amo eastigo. Et Heb: xij. Flagellat autem omnem^^j^'jle. 
iilium, quem recipit. Quod si summus Pontifex hanc remittere vellet aut 

20 peccator remitti crederet, certe futurum est, ut adulterini et spurii fierent, ut 

Heb: xij. Si extra disdplinam estis, cuius participes facti sunt omnes, ergo ^br. 12, s. 
adulteri et non filii estis. Hanc enim loannes Baptista et sanctissimi pertulerunt 
Admitterem tamen per oradones ecclesiae posse tales aliquas pro infirmis 
tolli, scilicet morbos, aegritudines, pestes, febres, sicut B. lacobus docuit^ac. M4ff. 

25 presbyteros ecclesiae induci et ungi infirmum, ut dominus cum alleviet infir- 
mum propter orationem fidei. Et quid moror? quasi uUi Chnstiano dubium 
sit, flagella dei non potestate clavium, sed lachrymis et oratione tantummodo 
posse tolli et magis per impositionem alianun [)oenarum quam per remissionem, 
Sicut Ninivitae per poenitentias suas hiuniliter sese affligentes meruerunt 

90 avertere flagellum subversionis eis intentatum. Alioqui si sacerdos ecclesiae 
sive summus sive infimus potest hanc poenam potestate davium solvere: 
pellat ergo pestes, bella, seditiones, terremotus, incendia, caedes, latrocinia, 
item Tiu^ et Tartaros aHosque infideles, quos esse flagella et virgam dd 
nemo nisi parum christianus ignorat Dicit enim Isa: x. Ve Assur! virga ^cf. 10, 5. 

85 furoris mei et baculus ipse est In manu eius indignatio mea. Licet plurimi 
nunc et iidem magni in ecdesia nihil aliud somnient quam bella adversus 
Turcam, scilicet non contra iniquitates, sed contra virgam iniquitatis bellaturi 
deoque repugnaturi, qui per eam virgam sese visitare dicit iniquitates nostras, 
eo quod nos non visitamus eas. 

40 Qui4ta est Canonica poeua, scilicet ab Ecclesia constituta, Hanc esse 

plenario iure in manu summi Pontificis, non est dubiiun, sie tamen, ut subsit 
(ut aiunt) iusta causa remissionis earum et clavis non erret Verum ego 



53G Resolutiones disputationum de indulgentiaram virtote. 1518. 

(mea temeritate) illam iustam causam non ita rigide aociperem, ut molti 
solent Sufficere enim videtor pia voluntas PontificiBy atque haeo sotk ivsta 
sit causa, nee video, quomodo in hac remissione error clavis comtii^at, avt 
si contingit, quid noceat, cum nihilominus salva sit anima, etiam si poenae 
eiusmodi per errorem non remitterentur. 5 

niud magis advertendumi quod summus Pontifex in- remissione {denaria 
nee omnes Canonicas poenas remitüt, quod patet, quia non renuüit ingves- 
sionem seu intrusionem quorundam in monasterium., quae tameo poena non 
incelebris est in Canonibus, sed nee civiles seu poüus criminales poenas a 
iure civili infiictas, licet id \ßgaJd. ftusiant alicubi» ubi personaliter sunt pro&- to 
sentes. Yidetur ergo solum eas remittere quae de ieiunüs, oimiionibus, 
eleemosyniß alüsque laboribus et disciplinis impositae sunt, aiiae ad septen- 
nium, aliae minus, aliae plus, £t in ista poena comprehendo etiam, quam 
arbitrio suo imponit saoerdos ecdesiae. Nunc itaque vide et dooe me qui 
potes. Quattuor priores non potest remittere: quam aliam remittit nisi 1^ 
canonicam et arbitrariam? 

Iterum hie leonte illa^ mihi oggannit, remitti, quae a iusticia divina 
exigitur vel in purgatorio est luenda. Cui et ^o respondeo, impiissimum 
esse sentire, quod P^a habeat potestatem mutandi ins divinum et id idaxare 
quod iusticia divina inflixit. Non enim dicit 'Quodcunque ego ligavero, tu » 
solves"", sed 'quod tu solves, solutum erit, Non autou omnia ligata solves, 
sed a te ligata dimtaxat, non a me ligata\ lUi vero sie intelligunt *Quod- 
cunque solveris sive in caelo sive in terra, solutum erit', cum Christus 'io 
terra^ addiderit, dedita opera restringeus clavem ad terram, futurum sciens, 
quod perforaturi alioquin essent omnes caelos. )& 

Sexta est, quam volo fingere donec aliter erudiar, quam illi dioont 
secundmn iusticiam divinam requiri, ut satisfiat iusticiae divinae. Haec autem 
si est alia u tercia et quinta (sicut oportet, si debet sexta esse) non potest 
vel imaginari> nisi quod, ubi tercia et quinta non essent satis, tunc ipsa 
imponeretur, scilicet plus orationis, ieiunii, eleemosynae. Ac sie solo inten- » 
sionis gradu distaret a quinta vel tercia: Non enim potest intdligi poena 
civilis, quia haue (ut dixi) non remittit, alioquin literae indulgentiarum toUe- 
rent omnia patibula et caniificiims ))er ecclesiam. Sed nee potest intdligi 
poena Canonica per iudicium contenciosi fori de fiicto imposita, quia non 
remittit excouimunicatioues, iuterdicta aut ullas ceusuras ecclesiastioas inflictas, » 
ut patet satis ad experientiam. restat ergo, quam modo fingere me dixi. Sed 
quod illa nuUa sit, ita mihi ipsi persuadeo. Primo quod nuUa authoritate 
scriptm*ae, doctonuu, Canonum ratione probabili potest dooeri, talem esse 
aliquam poenani, et vehementer absurdum est in Eeclesia aliquid docere, 

ao intentionis auget bem UthntdC aUt 9luSflaBen 

') ^nfptelung auf bie befannte gfabel Dom Sfel in ber l^ötoenl^ut; aut @<id^ f. @.5d2 3.33ff. 



Beaolutiones disputationum de indulgentiarani virtute. 1518. 537 

cuiufi nee in scriptura nee doctoribus neque Canonibus neque saltem rationibus 
poteßt causa dari. Secundo quod, si etiam esset talis poena aliqua, non tarnen 
ad remissionem Papae pertineret> cum sit voluntaria et ultra eanones imposita, 
immo non imposita^ sed sponte suscepta: quia est alia ab iis quae impo- 

5 nuntur^ ut supra dictum in poena quinta. 

Quod si diceres *Quomodo tunc satisfieret iusticiae divinae, si quo 
modo Canonicae vel saoerdotales non essent satis?^ respondeo: abunde satis 
fit per terdam et quartam secundum mensuram quam novit deus. Neque 
enim kgitar uspiam deus aliquam requisivisse, nisi terciam aliquando et 

10 quartam^ ut in David et filiis Israel in libro ludicum et R^um. Sed fere 
semper oontentus est corde contrito et poena tercii generis. Et hinc ego miror 
quonmdam n^ligentiam^ qui^ ut satisfactionem astruant, dicunt, Christum 
absolvisse adulteram illam in euangelio sine satisfactione, Mariam vero Magda- 
lenam non sine satisfactione, et ideo in Maria^ non in adultera imitandum 

i& esBe dominum^ ut sine satisfactione nulli remittatur peccatum. 'Nam nee 
leprosos mundavit nisi imposito^ ut satisfacerent legi et ostenderent se sacer- 
doti. Haec ergo est illa poena quam iusticia divina requirit ultra iam dictas\ 
Sed respondeo : Ista adultera (meo iudicio) plus poenarum tulit quam Maria 
Magdalena et magis satisiecit Nempe iam mortem patiebatnr^ non aliud 

20 vidensy nisi durissimum iudicium : ideo mire cniciabatur et dolebat longe plus 
quam Maria, cui iudicium mortis non imminebat. Ideo de quarta speeie et 
tercia fuit eins poena ^ quia flagellum mortis tulit in corde contrito. Maria 
vero Magdalena in tercia speeie poenas luebat, neque potest doceri aliaui 
foisse eins poenam, ut patet De leprosis vero dico, quod non ad satis- 

35 factionem ostendere se iussi sunt, sed ad testimonium: non enim erat lepra 
peccatum, sed significabat peccatum: ostensio autem peccati non est satis- 
factio, sed iudicium quaerit sacerdotis, ut haec nota simt satis. 

Secundo probo conclusionem sie. Ulae duae potestates ligaudi et sol- 
vendi sunt aequales et super eandem materiam. Sed sumnms Pontifex nullam 

30 habet ligare et imponere poenam praeter Canonicam seu quintam, ergo nee 
ullam solvere et tollere, Aut diceudiun, duas illas potestates esse inaequalis 
latitudinis. Quod si hoc dicitur, nemo tenetur credere, quia nullis scripturis 
canonibusque probatur, cum sit clanis textus, ubi Christus Hgare super terram 
et solvere super terram dedit, aequaliter utramque mensurando et extendendo. 

3* Terdo extra, de pe: et re: li: v. c. Quod autem, expresse dicit, remis- 

siones eis non valere, quae non fuerint ab eorum iudice faetae, cum nullus 
l^ari aut solvi possit a non suo iudice. Sed certum est, quod homo non 
est sub iurisditione Papae in i. ij. iij. iiij. vi. poenis, sed tantummodo in quinta, 
ut dare patet et magis infra patebit. 

17 dictas? A; attetn bad Srageaet^ t^CTfcl^tt beit ^inn: ^uifftt fül^ bie tiotl^T itibtreft 
MicbetQcoelbeiie Unflat einiger Qxtihxtx 3. 15 bitelt fott unb f fliegt pe l^ier mit einet Sfotgerung 

9tX]W)€H 



538 Kesolutiones disputationom de indulgentiarum vixtute. 1518. 

Corollarium. 

Sequitur, quod satisfactio sacrameutalis non dicitur, quia pro culpa 
satLs faeit simpHciter (quia pro culpa satis facit tercia et quarta poena), Sed 
quia pro culpa secimdum statuta ecclesiae satlsfacit. Maxime enim deo satis 
fit per novam vitam &c. Sed per scripturas quoque probandum est, non s 
requiri aliquam satisfactionem pro peccatis. 

Hie adest loannes Baptista, qui in hoc missus secundum propositum 

atque decretum dei, ut poenitentiani 2)raedicaret, qui et dixit 'poenitenliam 

^J^^^-j^'^agite*, Et itenim 'agite itaque dignos fructus poenitentiae*, quae verhsi ipse 

siuc. 3. 11. exposuit, cum interrogantibus turbis, quid facerent, respondit 'Qui habet duas lo 

tunicas, det non habenti, et qui esc^is habet, similiter laciat*. Nonne vides, 

quod pro poenitentia non nisi observantiam praeceptonun dei imposuit atque 

ideo poenitentiam non nisi conversionem et mutationem novae \atae intelligi 

auc. 3. i2f. voluit? Sed clarius: ecce vcnerunt publicani et dixenmt 'Magister, quid 

faeiemus?' At ille dLxit 'Nihil amplius quam quod constitutum est vobis i* 
faciatis'. Nnnquid hie dixit 'oportet vos satisfacere pro praeteritis peccatisf 

cuc. 3,14. Item militibus dixit 'Neminem coucutiatis, nemini caliuuniam faciatas, et 
contenti estote stipendiis vestris"*. Nimquid hie aliud quam praecepta dei 
comnumia imposuit? Quod si hie poenitentiae doctor, a deo in hoc ipsum 
iustitutus, non docuit nos satisfactionem, niminim fefellit nos nee satis docuit » 
poenitentiae officium. 

.^cf. 18, 21. Secundus Ezechiel xviij. Si conversus fuerit impius ab impietate sua 

et foecerit iudicium et iusticiam, vita \nvet et non morietm*. ecce nil nisi 

»f. 106, 3. iudicium et iusticiam imponit quae tota vita facienda sunt, luxta illud : Beati 
qui faciunt iudicium et iusticiam in onmi tempore. Etiam hie ergo nos fefellit? » 

aRi(^. 6, 8. Tercius Micheas vi. Tndicabo tibi, o homo, quid sit bonum et quid 

dominus requirat a te, utiqiie facere iudicium et diligere misericordiam et 
ambulare sollicitum cum deo tuo. Vides, (^uid requirat ab homine deus pro 
satisfactione. deni(iue praemittons irridet cos, qui per opera satisfacere volunt, 
awi(^. 6, 6. 7. dicens : Quid dignum offeram domino? Nunquid ei ofFeram holocaustomata » 
et vitulos anniciJos? nim(juid placari potest in millibus arietum aut in multis 
milibus hirconmi? nunquid dabo primogcnitum meum pro scelere meo, fructum 
ventris mei pro peccato animae mcae? q. d. *non, quia deus pro peccato nulla 
talia requirit, sed iudicium et misericordiam et timorem, ut dictum est, id 
est novam vitam\ 

CONCLVSIÜ VL 

Papa non potest remittere ullam culpam nisi declarando 
et approbando remissam a deo aut certe remittendo casus reser- 
vatos sibi, quibus contemptis culpa prorsus remaneret. 

Prima pars est tarn manifesta, ut etiam oonfessi sint quidam, esse m 
impropriam orationem, quando Papa dat remissionem culpae, Alii vero, se 



Resolutiones disputAtionum de indulgeniiaruni virtute. 1518. 539 

non intelligere. Omnes enim confitentur, a solo deo remitti culpani^ secundum 
illud Esa: xliij. Ego sum^ ^o sum ipse, qui deleo iniquitates tuas propter^rf. 43,25. 
me, et peccatoruin tuonim non recordabor. Et loann: i. Ecce agnus dei, 3o^. 1, 29. 
eeoe qui toUit peccata mundi. Et ps. cxxix. 8i iniquitates observaveris, *f. lao, 3 f. 

5 domine^ domine ^ quis sustinebit? Quia apud te propitiatio est. Et infra: 
Apud dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio, Et ipse redimet ^f. 130, 7 f. 
Israel ex onmibus iniquitatibus eins. Et ps. 1. Cor mundum crea in me^ m. 51, 12. 
deus, &a Multa alia in scripturis. Et B. Augustinus contra Donatistas 
tarn frequentibus operibus nihil aliud agit, quam quod a solo deo remit- 

10 tuntur peccata. 

Secunda pars similiter satis patet^ Quia qui contemneret casus reser\'ato8, 
certe non remitteretur ei ulla culpa. Qui vos spemit, inquit^^ me spemit, imnio «uc. 10, le. 
nuUus venit remissa culpa a deo, nisi simul secum portet reverentiam clavium. 
Hanc conclusionem quia omnes veram concedunt, non est necesse ut 

1* mea assertione firraetur. Hie tamen signabo^ quae me movent, et itenun 
confitebor ignorantiam meam, si quis dignetur me erudire et hanc rem 
planius elucidare. Primo circa primam partem videtur esse isla oratio vel 
sententia impropria et euangelico textui incongrua^ quando dicitur summimi 
Pontificem solvere, id est declarare solutam, culpam seu approbare. Textus 

30 enim non dicit 'Quodcunque ego solvero in caelis, tu solves super terram\ 
Sed contra 'Quodcunque tu solveris super terram, ^o solvam seu solutum 
erit in caelis', ubi magis intelligitur deus approbare solutionem sacerdotis 
quam econtra. Secundo circa secundam partem certum est^ quod quos casus 
solvit Papa eosdem solvit et deus, nee potest quis deo reoonciliari, nisi 

25 reooncilietur prius ecclesiae, saltem voto, nee offensa dei tollitur manente 
offensa ecclesiae. Sed quaeritiu*, utnim reconciliatus ecclesiae mox sit etiam 
reconciliatus deo. Textus certe habet, quod omnia soluta in ecclesia sint et 
in caelo soluta, sed non \ddetur hinc sequi, quod ideo omnia sint simpliciter 
soluta in caelo, sed ea duntaxat quaecunque in ecclesia sunt soluta. Nee 

80 sunt parvu ponderis heae * duae quaestiones meo iudicio, de quibus forte in 
conclusione sequenti meiun iudicium latius ai)eriam. 

coNdLvsio vn. 

Nulli prorsus remittit deus culpam, quin simul eum subii- 
ciat in omnibus humiliatum sacerdoti suo vicario. 
35 Hanc assero nee eget disputatione aut probatione, tanto onmium con- 

sensu approbata. Sed in eins intelligentia adhuc laboro, Et ut meum sensum 
stultus primo dicam, quia ista cum sua praecedente conclusione id asserunt, 
Quod deus non remittat culpam, nisi sit prior remissio sacerdotis, saltem in 
voto, sicut clare textus sonat: Quodcunque ligaveris &e. Et illud Matth: v.^JjJJjyi'^J; 

3 loann: üj. A, auc^ atibete %n^aUn 39 Matt: vi. A 

») =hae. 



540 BesoluUones disputationum de indulgeniiarum viitute. 1518. 

Vade prius reoonciliari fratri tuo^ et tunc veniens offeres mimus tuum^ Et 
Watt4.22^i.illud: Kedditc Caeeari quae sunt Caesaris, et quae sunt dei deo, £t oratio 
aRatt^.6, i2.clominica: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus 
nostris. In quibus omnibus omnino prior remissio in terra significatur quam 
ea quae est in caelis. merito quaeritur, quomodo ante gratiam infusam, id & 
est ante remissionem dei^ baec fieri possint, cum sine gratia dei pnmo r^mitr- 
tente cuipani nee votuni remissionis quaerendae habere possit homo^ Hio ita 
dico et sapio: Quando deus incipit hominem iustificare, prius eum damnal» 
et quem viüt aediiicare^ destniit, quem vult sanare, percutit> quem yiyifioar% 
s.WoMsJii^^^^^^^^ Sicut i. Reg: ij. et Deutero: xxxij. dicit: Ego occidam et vivxficabo* 4&0. 10 
Hoc autem facit^ quando hominem content et in sui suorumque peocatorum 
$f. 38, 4. cognitionem humiliat ac tremefacit, ut dicat miser peooator: non est pax 
ossibus meis a facie peccatorum meorum, non est sanitas in came mea a 
iacie irae tuae. Sic euim montes fluunt a facie domini. Sic mittit aagittas 
Vf- 18, i5f.suas et conturbat eos: ab increpatione tua, domine, et ab inspiratione Spiritus i^ 
irae tuae. Sic convertuntur peccatores in infemum et implentor &cie6 eorum 
ignominia. Quam conturbalionem et quassationem saepius expertos David 
niultis eam in diversis psahnis confitetiu* gemitibus. In ista autem contmv 
$f. 111, 10. badone incipit salus^ Quia initium sapientiae timor domini. Hie AMpinn« 
9{af|. 1, 3 f. (ut ait Nahum i.) mundans neminem facit innocentem, et in tempestate et » 
turbine viae eins, et uebulae pulvis pedum eins: hie allucent fiügura eius, 
videt et movetur terra: hie sagittae eins transeunt et infiguntur^ et vox tomtrui 
eins volvitur^ id est rotatur, vident a(|uae et timent: hie denique oiperBixa 
opus alienum deus^ ut operetur opus suiun: haec est vera c(Mitricio cordis ^ 
humiliatio Spiritus^ gratissimum deo sacrificium: hie est maetata victima » 
in membra couscissa et pelle detracta in holocaustum incensa^ Et hio infiiD- 
3rf. 41, 3. ditur (ut vocaut) gratia, sicut ait Isa: xli. persequetur eos, transibit in paoe» 
3cf. 66, 2. Et Ixvi. Super quem recjuiescet Spiritus meus, nisi super quietum et humilem 
3rf. 38, 16. trementem semiones meos. Et Ezechias Isa: xxxviij. Domine, si sie vijsritur . 
et talibus vita spiritus mei, corripies me et vivificabis me. Verum tuiie adeo » 
ignorat honio sui iustifieati(Hiem , ut sese proximum putet damnationi, nee 
infusionem gratiae, sed effusioneni irae dei sui)er se hanc putet esse. Beatus 
tarnen, si suffert hanc tentationem, quoniam cum se consumptum putaverit, 
orietur sicut lucifer. Staute autem hac misera suae conscientiae confiisione, 
non habet pucem iieque consolationem, nisi ad potestatem ecclesiae oon&giat » 
suisque i)eccatis et miseriis })er confessionem detectis postulet solatium et 
remediiun: neque enim suo consilio vel auxilio sese poterit pacare, immo 
absorberetur tandem tristicia in desperationem. Hie sacerdos talem videns 
humilitatem et compunctionem de fiducia {)otestatis sibi ad faciendam miaeiv 
cordiam traditae plenissime praesumat et solvat solutumque prenunciet, ac 40 
sie pacem ei conscientiae donet Absolvendus vero omni studio caveat^ ne 
dubitet sibi remissa ^esse apud deum peccata sua, sitque quietus in corde: 




Besolutiones disputationum de indulgenÜaram virtute. 1518. 541 

nam et si prae siiae conscientiae confiisione sit inoertiis (sicut regiilariter 
oportet fieri, si compimctio vera est), tarnen stare tenetwr alterins iudieio non 
pfopter ipsum praelatum aut potestatem eins nllo modo, sed propter verbum 
Christi, qui mentiri non potest dioendo: Quodcunqne soh^ris super terrani. swottö. i6,i9. 
5 fldes enim hnius verbi faciet pacem conscientiae, dum iuxta illnd sacenlas 
solvent Qui vero pacem alia via qnaerit, utpnta experientia intus, hie certe 
deum videtar tentare et pacem in re, non in fide velle habere. Tantum enim 
habebis pacis, quantum credideris verbo promittentis : quodcmique solveris &c. awott^.is,!». 
Pax enim nostra CSunstus est, sed in fide. Quod si quin huic verbo non 

10 credit, etiam si milies milies absolvatur a Papa ipso et toti mundo confi- 
teatur, nunqnam erit quietus. 

Haec igitur est illa dulcissima potestas, de qua summas gratias ex imo 
cordis agere debemus deo, qui talem dedit potestatem hominibus, quae est 
unica consolatio pec^catorum et infoelicium conscientianim, si modo Christum 

15 vera promisisse credant Ex istis nunc patet, quod snpra quaerebatur, scilicet 
quod licet remissio culpae fiat per infiisionem gratiae ante remissionem sacer- 
dotis, talis tarnen est infusio gratiae et ita sub forma irae abscondita (siquidem 
vestigia eius non oognoscimtur ps. lxx\n. Et semita in pedibus eins non ^. n, so. 
apparet. Isa: xli.), ut homo incertäor sit de gratia, cum fuerit ipsa praesens, Stf. 4i, s. 

ao quam cum est absens. ideo ordine generali non est nobis certa remissio 
oulpae nisi per iudicium sacerdotis, nee per ipsum quidem nisi credas Christo 
promittenti: Quodcunque solveris &c. Donec autem nobis incerta est, necSKfltt^.i6.i9. 
ifemissio quidem est, dnm nondura nobis remissio est, immo periret homo 
peius nisi fieret certa, quia non crederet sibi remissionem factam. Sic 

S5 Christus de Maria Magdalena ad Simonem leprosum dixit: Remittuntur eisuc. 7,47. 
peccata. quo utiqne significavit gratiam ei iam infusam. Sed hanc infiisionem 
ipsa non cognovit, nondum erat pax ossibus suis a facie peccatorum suorum, 
donec ad eam conversus diceret: remittuntur tibi peccata tua, fides tua te 

.... . 8nc. 7 48 

salvam foecit, scilicet qua credidit remittenti, ideo sequitur: vade in pace. auc! 7I so! 

90 Et aduherae illi iam remissa erant peccata, antequam Christus se erigeret^. 
At non illa hoc cognovit, cum tot starent circum eam accusatores, donec 
audiret vocem sponsi dioentis: Nemo te condemnavit, mulier? nee ^o te 
condemnabo. Et David certe cum peccasset et a propheta Natan fiiisset 2.^001.1343. 
reprehensus ex mandato dei, mortuus fuisset subito, quando oi)erante in eo 

a& gratia iustificationis exclamavit: peccavi (Haec est enim vox iustorum seipsos 
primo accusantiimi), nisi statim velut absolvens Natan dixisset: dominus 
quoque transtulit peccatum tuum, non morieris. quare enim addidit 'non 
morieris^ nisi quia videbat cum terrore peocati sui conquassari et defioere? 
Eleeohias quoque andito quod moreretur fuisset mortuus, nisi rursus ab Isaia^rf. 38, 4 ff. 

40 consolationem accepisset et signum intrandi templum, ciii credens simul et 



29 salvum A 



542 Resolutiones disputationmn de induigentdarum virtnie. 1518. 

pacem peccatonunque remissionem obdnuit, siout ait: proiecisti post torgum 
tuum omnia peocata mea. Et otnnino iu vetere testamento quomodo fiduoia 
conim de miBericordia dei ac remisBione peocatorum potuisset oonBisterey nisi 
dcniH nunc apparitionibiis^ nunc inspirationibiis, nunc oblatiomim inoensionibuSy 
nunc ncbulae OBtensionibun .et aliis signis ostendiseet sese gratum habone, 5 
(juiocjiüd operarentur? quod nunc vult fieii verbo et iudicio saoerdotum* 

Igitur remiHsio dei gratiam operatur, sed remissio sacerdotia paoenii 
quac et ipsa est gratia et donum dei^ quia fides remissionia et gratiae prae" 
sentis. Et haue meo senau dicer^n esse eam, quam noetri dootorea dioont 
per Bacramenta ecclesiae efficaeiter conferri^ Nchi autem ipsam prunam iusti- io 

9töm. 1, iT.ficantem, quam ante sacramentum oportet adesse in adultisi Sed, ut Bo: i. 

^rbr. 11,6. dicitur, Fides in fidem: oportet enim acoedentem credere. At baptaaatom 
oportet etiam credere, se recte credidisse et accessisBe, aot pacem nunquam 
habebit, quae non nisi ex fide habetur. Non ergo prins solvit Petrua quam • 
Christus, sed dedarat et ostendit solutionem. Cui qui crediderit cum fiducia, i» 
vere obtinuit pacem et remissionem apud deum (id est^ oertus fit se esse ab- 
solutum) non rei sed fidei certitudine propter infallibilem miserioorditar pro- 

^^yj^'/;;^'^;mitteiitis sermonem: Quodcunque solveris &c Sic Bo: v. lustifioati gratis 
per gratiam ipsius, pacem habemus ad deum per fidem, non utique per rm Ac. 

Quae si recte et vere sapio, non est falsum neque improprkun (ut illi y 
v(dunt) dicere, quod Papa remittat ciüpam, immo remissio culpae est inconi- 
parabiliter melior quam remissio quarumcunque poenamm, licet haue ita 
solam praedicent, ut remissionem culpae foecerint nullam esse in ecdesia, 
cum contra potius sit: ubi enim homo per remissionem culpae (quam tibi- 
ipsi dare nequit, cum nemo sibiipsi credere debeat, nisi qm malit ex una » 
turbaticme duas fiEM^ere) per fidem absolutionis aoceptam pacatus fuerity omnis 
poena ei nulia poena est. Conscientiae enim confiisio üdt molestam poeDam, 
iucunditas vero conscientiae optabilem facit poenam. 

Et hanc intelligentiam in }K)pulo de potestate claviiun videmus abnn- 
dare, qui simplid fide quaerunt et accipiimt absolutionem. Doodoi^s vero so 
quidam suis nituntur sese contritionibus et operibus atque ccmfessionibus 
fiEtcere quietos et nihil aliud agunt quam quod de inquietudine in inquietudiDeni 
eimt, quia in se et sua confidunt, cum, si sentirent conscientiae malum, debe* 

aRatt^.i6j9. rent Christo credere dicenti: Quodcimque solveris &c Ad hoc antem ood- 
scientiae malum Theologi recentiores nimis foeliciter cooperantur, dum sacra- ss 
mentum poenitentiae sie tractant et dooent, ut populus diseat per suas ocm- 
tritiones et satisfactiones oonfidere se peccata sua posse ddere, quae vanisaimt 

9Karr. 5, 86. praesumptio nihil aliud potest efiSicere quam ut ciun haemon^issa Enaagdica 
ac consiunpta in medicos tota substantia peius et peius habeant Fides foimo 
in Christum, gratuitum remissionis largitorem, docenda erat et desperatio pro- n 
priae contritionis et satisfactionis persuadenda, ut sie fiducia et gaudio cordis 

16 cortus Bit A 




B^flolutiones disputationum de indulgeniiarum virtute. 1518. 543 

de misericordia Christi firmati tandem hilariter odirent peocatum et eon- 
tereraitmr et satisfaoerent 

Nee Inristae eiusdem camifieinac s^nes sunt authores^ qui^ dum nimio 
studio extollunt potestatem Papae, plus foecenint aestimari et mirari pote- 
5 statem Papae quam verlmin Christi honorari tide^ Cum dooendi sint homines, 
ut non in potestatem Papae^ sed in verbum Christi Papae promittentis con- 
fidere discaut^ Si modo velint esse pacati in consoieutiis suis. Non enini 
quia Papa dat, aliquid liabes^ sed si credideris te accipere^ hal)es: tan tum 
hmbes, quantum ci^dis propter promissionem Christi. 

10 Nisi autem potestas Clavium sie valeret ad pacem cordis et remissionem 

oulpae^ tum vere (ut aiunt quidam) \41ificarentur indulgentiae. Quid enim 
magoi coitfertur, si remissio poenanmi oonfertiu*, cum Christianomm sit etiam 
mortem contcmnere? 

Item cur dixit Christus: Quorum remiseritis peccata^ remittuntur eis^^o^. 20.23. 

u nisi quod non sunt remissa ulli^ nisi remittente saoerdote credat sibi remitti ? 
Ideo in verbo 'Quorum remiseritis peccata^ eonfertur potestas^ sed in verl)o 
'remittuntur eis'' provocatur peccator ad fidem remissionis^ Sicut et in verbo 
'Quodcunque solveris' potestas datur, in verbo 'soluta erunt"" fides nostra 
excitatur. poterat enim dioere 'Quorum remiseritis poenas vel vindietas^ si 

so voluisset id intelligere, Sed scivit quod consdentia iam iustificata per gratiam 
sua trepiditate evomeret gratiam, nisi suocurreretur ei per fidem de gratiae 
praesentia ministerio saeerdotis, immo peccatum maueret, nisi remissum 
crederet Non enim suf&cit remissio peocati et gratiae donatio, Sed oportet 
etiam oredere esse remissum, et hoc est testimonium, quod reddit Spiritus sjüm. 8, le. 

95 dei spiritui nostro, quod sumns filii dei, quia esse filium dei est tam abscon- 
ditum (cum appareat sibi esse hostis dei), ut nisi credatur ita esse non possit 
esse. Sic enim mirificat dominus sanctos suos, quod nemo sustineret manum 
iustificantis et medentis, nisi credat eum iustificare et mederi, Sicut medicus 
ocxrporis incidens infirmum non creditur id studio medendi facere ab infirmo, 

30 nisi boni anuci persuadeant ei. 

Sive ergo sacerdos sit causa sine qua non, sive aiia remissionis peo- 
catorum, non curo, dum verum esse aliquo modo constet sacerdotem remitiere 
peocata et culpam, Sicut amicis infirmi vere imputatur sanitas, dum sua 
snadela efiecerunt, ut crederet infirmus caedenti medico. 

S5 Nee hie oportet cogitare 'quid, si sacerdos erraret?^ quia non in sacer- 

dote, sed in verbo Christi nititur remissio illa. ideo sive sacerdos id faciat 
lucri vel honoris causa, tu modo optes remissionem sine Actione et credas 
pmmittenti Christo: immo etiam si ex levitate absolveret, adhuc obtineres 
paoem ex fide tua, sicut baptismum seu eudiaristiam dat, sive ille hicnmi 

40 quaerat sive levis ac Indens sit, tua fides plenum accipit« Tanta res est 

1 contomiiorontnr A, naäf betn ^xuäft^ttt^^tiäfmi baf ür ju fe^en : coiitemnoront (tooi^l 
loieber ein Serfe^).' CMge SeSart auerft in bct Safeler Gairnndino 24 romifiMim A 



544 Resolutiones dispatationnm de indulgentianim virtuie. 1518. 

verbnm CSiristi et fides eiiis. Nam l^imus inter gesta martyrom^ quendam 
mimiim iooo, immo ilhidendo baptismnm, baptisari voloisse et inter bapti- 
sanduni oonversuni vere baptisatum a suis oolliisoribiis gentUibns et statim 
inartAiio ab eisdem coronatiun. Item S. Athanasins puer pueros bi^tisavit, 
qnoB Episeopus Alexandrie postea baptisatos indicavit, ut in Eode^astica & 
hystoria. Et B. Cyprianiis pacem a quodam Episcapo Therapio datam prae- 
propere reprehendit quidem, sed ratam esse voluit Igitiir fide infitificarnnr, 
fide et paeiiicamiir, non operibus neqne poenitentüs aut confessiombns. 

Circa hane sextani et septimam ooncliisionem leonte illa^ noetra cum 
gloria triumphat, immo de me cantat encomimn ante victoriam. Et ex sentina lo 
illa opinionum aliani disdngiiit poenam satis&ctivam et vindioativam, aliam 
niedii^ativam et curativam^ quasi neoesse sit haec vel somniantibus credere^ 
({uauquam coram populo hanc distinetionem prudentissime ocdant, ne viiescant 
indulgentiae vel potius lucra, si populus intelligeret tarn modicas et steriles 
vindicativas (id est ooiifictas) remitti poenas, deinde ut notum &ceret omnibus, i^ 
sese nescire, quid sit vel vetus vd novum saoodotium^ Introdncit aliaiii 
verbcmim caliginem et distixiedoiiem clavium, alias authoritatisy alias exod- 
lentiae, alias ministeriales. Adeo nihil novenmt etiam Magistri nostri odmü, 
haereticae pravitatis inquisitores et Catholicae fidei defensoros, niai quod ex 
laciniosis et praerancidis quaestionibus quarti Sententiamm suxerunt^ vdentes so 
forte, quod, quicquid Christus solvent davibus exoellentiae in caela (nam ia 
terra non solvit ipse), solutum erit in super caelo apud deum. fiursum ut 
et deus sit Pontifex, alius fingendus est deus superior, apud quem ait aolutnin, 
quioquid ipse solvent clavibus authoritatis in super oaelo. Sed fiM»nant 
nugae: unas novimus daves, tantum in terra traditas. lam quod infenmt » 
*Ergo errat qui dicit, saoerdotem novae l^s tantum approbando et deda- 
rando solvere"* (hoc euim iudaici erat saoerdocii), O acumen ingenii et pondos 
ingens eruditionis, dignissimi plane viri, qui inquirant haereticos et defendant 
Catholieam iidem, sed ad versus l£q)ides et lignal Quanto rectius Apoaldas 
Paulus sacerdotium vetus asserit constitisse in iudicandis leprosis, in iustifi- » 
cationibus et mimdiciis camis, in cibo et potu et vestitu et festts ^ebos ^! 
Quibus ut figiura signifioatae simt iustificationes in spiritu et mundidae 
cordis, quas ministerio novi saoerdoeii operatur in eodesia Christus. Qjuan- 
quam igitur sextam condusionem ipse non posui ex animo, ut dixi ibidem, 
sed quia alU sie sentiuut, tamen quia nee ipsi adversarii cum Omnibus suis » 
Magistris usque hodic possuut osteudere, quomodo sacerdos remittit culpas, 
nisi haereticam illam sed usitatam sententiam proferant, qua didtur, saora- 
menta novae legis iustificantem gratiam dare illis, qui non ponunt obieeni, 
Cum sit impossibile sacramentum conferri salubriter nisi iam credentibus 
^br. 11, c.et iustis et dignis (Oportet euim acoedentem oredere, ddnde non sacra- ^ 
mcntum sed fides sacrameuti iustificat): ideo quicquid blatterent opiniosi 




Resolutiones disputationum de indulgenüarum virtute. 1518. 545 

soptuBtae^ verisimilius est^ quod sacerdos novae legis declarat duntaxat et 
approbat solutionem dei (id est ostendit) et hac osteixfiione et iudicio suo 
quietat conscientiam peccatoris, qui eins iudioio tenetur eredere et paceni 
habere. Quo raodo vetuä sacerdos quietabat eos, quos corpore vel veste 
& mimdos iudicabat^ cum tarnen ipse nullum posset mundare^ nee seipsum. 
Quod euim ille in corporibus, hoc iste in conscientiis operatur, Et sie respoiidet 
Spiritus literae et veritas figurae. Et expecto hos Catholicae fidei defeiisores, 
quomodo sine pravitate haeretica aliter possint exponere claviuni virtutcni. 

coNCLVsio vm. 

10 Canones poenitentiales solum viventibus sunt impositi, 

nihilque raorituris secundum eosdem debet imponi. 

Hano disputo^ etsi multi sunt, qui mirentur eam esse dubiam. 
Primo probatur }>er illud Ro: vij. Lex dominatur in homine, quantowöm. 7, i. 
tempore vivit &c. Quod cum Apostolus de lege divina interpretetur, multo 

15 magis venun est de l^e humane, unde ibidem dicit: Cum mortuus fuerit»öm. 7. 2. 
vir eius^ sohita est mulier a lege viri. Multo magis ipse mortuus est solutus 
a l^e uxoris viventis. Arguit enim a minori Apostolus: 8i vivus solvitur 
per mortem alterius, multo magis ipse mortuus, per quem solvitur vivus. 
Secundo. Ij^es Canonicae sunt alligatae circumstanciis temporis, loci, 

20 personarum, sicut omnes aliae l^es positivae dist xxix. ut omnibus notom 

est. De solo enim verbo Christi dictum est: Inaetemum, domine, permanet^f. 119, 89 f. 
verbum tuum, in saeculum saecnli veritas tua. Et iusticia eins manet in^f. m, 3. 
saecnlum saeculi. Verbum autem et iusticia hominum manet ad tempus 
duntaxat Quare illis mutatis cessant et leges, nisi dicendum est, quod 

2r> vastata civitate adhuc ipse locus desertus teneatur ad omnia, quae prius 
&ciebat civitas, quod est absurdum. 

Tercio. 8i ins cogit etiam cum viventibus dis))ensare et l^em mutare, 
qnando legis conditio cessat vel in peius vei^t, cum (ut Leo Papa dicit) 
non debeat contra charitatem militare, quod pro charitate statntmn est, ita 

30 certe quod contra unitatem, pacem &ü. coeperit militare, quanto magis mori- 
turis l^es sunt tollendae, cum non solum cesset ibi condicio l^um, sed ipse 
qnoque, cui et cuius conditionibus positae fuenmt. 

Quarto ex ipsis verbis l^s, in qnibus exprimuntur clare dies et anni, 
ieiunium, vigiliae, labores, per^rinationes &c. quae manifestum est esse huius 

35 vitae et per mortem cessare, ubi homo longe in aliam vitam migrat, ubi nee 
ieiunat nee plorat nee comedit nee dormit, ut qui non habet corpus. Inde 
Joannes Cerson damnare audet indulgentias titnlo multonun milium annorum 
donatas, ut mihi miracnlum sit, quidnam aeciderit haereticae pravitatis inquisi- 
toribus, ut himc vel mortuum non combusserint, qui contra morem omnium 



29 debet A 
Sut^erS HBetfe. I. 35 



546 ReaoluÜones disputatioiiiim de indulgentianim viriaie. 1518. 

Btationum urbis, tum maxime contra osum efiiisortö illiiis indulgentiamin 
Sixti quarti tanta fiducia prouiinciat, ut etiam moueat prdatOB officia sua in 
hiis corrigendis atqiie providendis fatiias et su})er8ticio8a8 appellana titulationeß 
taliuni indulgentianim &c. 

Q,iunto respiciendo ad inteutioneni latoria Canouum, quos oertum est & 
ne cogitaHse quidem^ ut eiusmodi Canones imponerentur morituris* Fii^ 
eniin, uos intem^are Pontiticem taks ferentem 'quoH intdügia, o paler^ in lege 
tua, vivoB aiit mortuos?^ Quid respondebit nisi *inmio vivos? quid enim cum 
niortuis agere possuui^ qui egressi sunt fonini meum?^ 

Sexto. Cnideliäsinie faoeret Baeerdo8 Qiriäti, »i non relaxaret fratri lo 
sicut Hibi vellet fieri, et non est causa quare non debeat^ cum sit in eins 
potestate. 

Septimo. Si Canoues poeniteutiales manent mortuis^ eadem ratione et 
caeteri omnes. Celebrent ei^o, agant festa et ieiuiüa et vigilias^ dioant horas 
Canonicasy non comedant ova^ lac, oarnes certis diebus, »ed tautum oleum, u 
piscen, fructus, legumina, induant vestes pulla^ vd Candidas pro differentia 
dierum et alia onera gravissima, quibiis nunc premitur misera iUa^ olim 
liberrima Eeclesia Christi. Nee enim ulla est ratio^ quare aliqui ceasent 
Canones propter tempus et non omnes. Quod si oessant ilUi quae tamen 
siuit bona et meritoria ad vitam^ cur non magis afiHictiva iUa et starilia so 
atque impeditiva? An hie etiam permutationem nobis fingimus, ut, sicut aUas 
poenas pro illis proportionatas patiuntur^ ita et alia opera illis pn^rtionata 
ibidem faciunt^ ut nihilominus dicendi sint l^ere horas Canonicas? 

Octavo. De facto infimiis corpore, et si non sunt morituri, toUuntur 
Canones, tam poenitentiales qiuuu morales. Sacerdos enim infirmus non s5 
tenetur orare, celebrare, deinde alii quoque nee ieiunare, nee vigilare^ nee a 
eamibus, ovis, lacte abstinere. Sunttjue onmia non modo libera, inuiio pro- 
hibita, quae prius erant sanis praecepta. Alioquin cum eos iam manus domini 
^iob 19, 33. tangaty diceretur eis : Quare me persequimini sicut deus et camibus meis (id 
est infirmitatibus) saturamini? Arguo itaque: Canones sunt impoaiti non » 
infinnis, sed sanis et valentibus, ergo miilto minus mortuis, sed viventibus, 
aut si morituri et mortui non sunt liberi, cur infirmi etiam non eiadem pre- 
muntur et vexantur? denique recepta sanitate non tenentur repetere omissa 
in infirmitate, quomodo ergo credentur post mortem repetendi aut aolvendi 
Canones ? » 

Sed hie dicunt quidam 'Quid, siquis sanus impositas poenitentias 
omiserit et postea moriturus coniiteatur? videtur, quod tales (Hnnino neoesse 
sit in piu^torio solvere, etiam si aliae non imponendae sint aut non impo- 
nantur\ Bespondeo, quod nequaquam, quia per talem omissionem nihil est 
factum aliud, quam quod contra praeceptum ecclesiae peccatum eat, de quo «o 
dolendum est, non denuo repetendum ac implendum pro praeterito, sed pro 
watt^. 6, 34. futuro tantum. Sufficit diei malicia sua, crastinus sollicitus erit sibi. Quod 




Resolutiones dispntationum de indalgentiarum virtate. 1518. 547 

gi praecepti transgressio ullins esset repetenda^ iit nulla maueret, maxirae 
id in dei praeoeptis fieri deberet Sed est impossibile, iit adiilterium non sit 
factnm amiBsae castitatis. 

Nono. Quicimqne maiorem poenam subit quam sibi imposita est, huie 
s merito et natiurali iure remittnntur minores, sed moritwnis subit ultimam, 
sommam et maximara poenarum, scilicet mortis. Qnare praesente morte 
omnis alia debet tolli, cum vix ullus suifieiat huie soli poenae. Et itenira 
finge, ooram legislatore moritiuiun sese ad mortem offerentem, an non ille 
suas statim retractabit? 

w Decimo. Illustres quidam in ecclesia doctores dicun^ quod Christiauus 

quilibct sit ditissimus, quia per mortem voluntariam potest omnia solvere et 
statim evolare. Cum nihil sit malus voluntaria morte propter deum suscepta: 
ergo frustra Canones illuc reservantur. Huius sententiae sunt Vuilhelnuis 
Parhisiensis, Gerson et sequitiu* eos non irrationabilis multitudo. 

lÄ Undecimo. Si mors satis poenanuu non est, nisi mortuus et Canones 

temtf ergo Canonum paena maior erit mortis poena, quippe quae ultra mortem 
durat, et fiet iniuria morti Christianorum, de qua dictum est: Preciosa in^f. 116. 15. 
oonspectu domini mors sanctomm eins. 

Duodecimo. Finge, peccatorem rapi et in ipsa confessione Christi 

20 statim subire martjTium, antequam canonibus satisfecit (ut de S. Bonifacio 

Martyre l^tur), Hunc ergo remorabitur purgaterium, ne sit cum Christo? 

Et fiet ut oretiu» pro Martyre in ecclesia? At omnis voluntarie moriens (de 

hoc enim loquimiu', id est de Christiane) etiam pro voluntate dei moritur. 

Tereiodecimo. Cur non Civiles quoque l^es post mortem manent 

25 solvendae, cum et ipsae ligent coram deo et in caelis, non sua virtute, sed 

Christi et Apostolorum Petri et Pauli, qui tradimt ex animo et propter con- ^ijli*.^i|f f ' 
scientiam illis subiici oportere, quia sie est voluntas dei? i.*ctr.2.i3 

Quartodecimo. Canones cessant, quando laicus poenitens mutat statum, 
scilicet in saoerdocium, aut sacerdos in episcopatum aut in monachatum, Et 

ao haec cessatio fit in hac vita, et non oessat in mutatione mortis? Quid 
absurdius? 

Quintodecimo. Quod talis sententia de Canonibus post mortem sol- 
vendis prorsus nullam habet authoritatem scripturae, canonum aut ratioms 
probabilis, sed videtur sola inertia et negligentia sacerdotum introducta, 

u sicut et multa alia sui>ersticiosa. 

Decimo sexto. Ad hoc habemus exempla patnmi antiquonun et certe 
onus Cyprianus vel rigidissimus ecclesiasticarum censurarum et disciplinamm 
observator: is tamen Epist. xvij. li: üj. praecipit pacem dandam iis, (pii peri- 
culo mortis simt obnoxii, ut ad dominum cum pace veniant^ facta confessione 

40 sua vel presbytero vel diacono, ut ibidem dicit. At datio pacis illa nihil 
est quam id quod nimc rcmissio plenaria vocatur, ut patet intuenti. 

3 omissae A 

35* 



548 Resolutioiies dispatAiionum de indulgentianim virtuie. 1518. 

Concludamiis ergo^ quod Caoones Don nLsi viventibus nee iis niai sanis 
et valeutibuB imponendi Biint^ immo noR nisi pigris et qui sponte sua melius 
agere iiohint. Haee oerte uon tam late produxisseniy »i non acireiu quoBdam 
nimiH tenaoker atiserere oontrarium, qiiod tarnen niüla via probare possunt. 
Nam 81 cum ingeniosiB et eruditiH vellem agere^ meliuä tacerem (|uam loquerer. & 

At hie dicat aiiquis *Sio dioere e8t nimis viliiicare indidgentJas, ai solum 
Canonicae poenae, neo omnes tarnen, nee ni^i huius vitae remittimtur'. 
Respondeo: Praestat viles fieri indiilgentiaA quam cnicem Chriöti evacuari, 
et melius est viles habere indulgentiaa quam aliquid in eeelesia doeere, quod 
fictionis possit argiu' in ecclesiae confiisioneni. Ego sane libera fronte con- w 
fiteor atque protestor, me non magnojiere curare indulgentias quo ad remis- 
sionem poenanun (in qua illi sola gloriantur), sed maxime veneror, ampleetor, 
gratulor in ein quo ad remissionem oulpae seeundum sensnm meum supra 
positum, quam illi nullam esse putant. 

Huic oetavae obiieitur pugio unus plumbeus, quod videlicet in iuribus « 
iuvenitur etiam mortuos excommunicari, ut prae eeteris testatur c. A nobis, 
extra, de sen: exe^m. Quam timebam, ne etiam inveniri dicerent, poena8 
sensibiles et satisfactioues infligi mortuis! At bene est, quod tantnm ex- 
conimunicari dixerunt mortuos: ita et absohn mortuos, nemo est qui negat. 
Sed quid ista absolutio ad remissionem poenanmi? Heoeine est illa sub- » 
tilissima dialectica, sine qua doeent non fieri Theologum? forte in quinta 
figura tenet illa eonsequentia 'Aiiquis absohnitur ab excommimicatione, ergo 
remittuntur ei poenae satisfactoriae.' ut quid ergo passim indulgentias pro- 
Amduut, si absolutiLs a peccato mox etiam remissionem habet poenarum? 
Si autem absolutis adhuc remanet satisfactio, quomodo ergo absolutio mortuis » 
prodest aut tollit poenam? Igitur futilis est iste Syllogismus, quod siciit 
exconmiunieatio sese extendit ad mortuos ita et remissio poenarum. Lnnio 
ut ipsimet iuriste dicunt: Excommunicatio mortui mortuo nihil infert, sicut 
absolutio nihil eonfert, sed omnia haec nobis fiunt in terrorem, nisi quod 
non pro tali publice oratur. Non plus igitur ille patitur a tali excommuni- » 
catione quam pateretur domus vel vestis si excommunicaretiu*: sie rursns 
nihil plus iuvatur absolutione. Sed quiescam deinceps confiitare contra- 
dictiones istas garrulas, cum nihil in se contineant quam opiniones sdio- 
lasticas nee in Scripturis nee eeelesiajstieis patribus nee Canonibus fundatas. 
Semper enim j)etit principium aut, si hoc non facit, more iratarum mulicr- » 
eulanmi saltem blatterat haee verba 'Errat, furit, insanit, error, errare*. In 
hiis enim verbis siunmam sapientiae et scientiae suae oonstitutam vult videri. 

CONCLVSIO IX. 

lüde bene nobis facit Spiritussanctus in Papa excipiendo 
in suis decretis semper articulum mortis et necessitatis. lo 




Resolntiones disputationnin de indolgentiaram Yirtate. 1518. 549 

Isla condusio magis est probatio praecedentis. Certum est enim, quod, 
si articulos necessitatis temporalis Summus Pontifex vult exceptos^ multo 
magis neoessitatem aetemam, ad quam homo per mortem vadit, cum in- 
firmus aut impeditiis legittime solmn temporali impotentia teneatmr. Quin 
5 etiam si qua Smmnus Pontifex non excipit necessitstem^ tarnen excq>ta 
non minus intelligitur^ cum necessitas non habeat legem. At mors neces- 
sitas neoessitatum et impedimentum impedimentorum omnium ultimum et 
maximum est 

CONCLVSIO X. 

10 Indocte et male faciunt sacerdotes ii, quimorituris poeni- 

tencias Canonicas in purgatorium reservani 

Et haec quoque corollariimi manifestum est conclusionis viij. Et certe 
sunt nonnulli, qui mireutur, si häec fiant a sacerdotibus. At utique fiunt. 
Cum vero id sit plus obedlentiam Canonum quam obedientiam vocantis dei 

15 ponderare et viliora Canonum opera praeferre precio preciosissime mortis 
Christianorum, nescio, si illi rectae fidei regulam teneant, qui tali imbuti 
sunt opinione. 

Secundo. Id notimi est et insignlbus anthoribus celebre in Ecclesia, si 
quem deus hominem in mediis ipsis operibus obedientiae ecclesiasticae ad 

20 ecstasim raperet vel singularem illuminationem, tenetur homo tum opus inter- 

mittere et obedientiam ecclesiae relinquere et deo obscqui magis quam*<»flf<^-5'»- 
hominibus. Immo dicunt in ipsis horis canonicis attentionem verborum 
debere omitti contra praeceptum ecclesiae, si qua arriserit caelestis illustratio 
et affectio. Si ergo in iis vocationibus feriantur leges ecclesiae, quomodo 

35 non feriantur in vocatione et ecstasi tam magna, scilicet mortis? Nisi forte 
stultorum sequi oportet multitudinem, qui in operibus suis caeremonialibus 
ita haerent, ut manifestam obedientiam dei et hominum propter illa saepius 
postponant et recte sibi foecisse videantur, si illa tantum, caetera vero nun- 
quam foecerint 

30 Tercio. Esset sane ecclesia tum satis impia in deum, si scilicet eum 

in suo foro retineret inferiori, quem deus iam ad suum tribunal supremum 
vocat Aut quando patitur Summus Pontifex reum teneri 1^ iuribusque 
fori inferioris Episcopi aut prelati, postquam vocatus est suo foro sisti? an 
ipse id a suis inferioribus requirit, quod ipse homo suo deo superiori non 

35 pcrmittit? Claudit ergo manum dei homo, et homo non potest claudere 
homini? Absit At certe si morituro imponit Canones, darum est quod eum 
secundum suum forum iudicat et punit 

Haec sunt itacjue ferme viginti rationes, quae me moverunt (ut spero) 
non temere dubitare de materia illa canonicanim poenarum, cum in con- 

40 trariam partem nulla sit auctoritas, nee Canon, nee ratio, nee universalis usus 
ecclesiae, sed abusus quorundam tantummodo. 



550 Resolutienea dispatationom de indulgentianiiu viriute. 1518. 

CONCLVSIO XL 

Zizanift illa de mutanda poena Canonica in poenam pur- 
gatorii videntur certe dormientibus episoopis seminata« 

Hie T'ogo, nnllas existimet me ealnmniam R. Episoopis struere, quod 
dixerim eös dormivisse. Etiangelii, non mea sunt verba, nlsi quod ibi non s 
sKatt^. 13.25. ponitiu' nomen Episcoponnn, sed hominum. Certnm fest tarnen; quod per 
'homines'* intelligit maiores et rectores Ecclesiae, nisi per tropologiam ünitiB- 
cuiusque spiritum et mentera super corpus suum acceperis. Igitur Pontifices 
ecclesiae ista quidem non docent^ quia (ut dixi) nullus Canon, nuQum statutum 
ex illLs habemus, unde id possit doceri. Frustra itaque laborant quidam lo 
Canonistae, dum uituntur ostendere, quales sint illi anni, dies, quadrägenae 
in piu^torio, cuni vere nulH sint aut saltem esse non probetur, sed error 
inde venit, quod non advertunt Canones esse in tempore huius vitae statutos 
et super terram ligantes, sicut qui mutat municipium, et iura quoque muni- 
cipalia simul. Quod si quid debet prius cogitur satisfacere quam mutare. i^ 
Igitur morituris prorsus niliil est imponendiun neque remittendi sunt ad 
purgatoriiuu cum residuo poeuitentiae (ut Gerson in aliquo loco asserit) sed 
magls (ut idem melius alibi sapit) ad mortem constanter et volenter pro 
voluntate dei suscipiendam. 

Hie videndum commentum illud et futile cavillum, quo velut puellulos 20 
terrere larvis cupiunt, dicentes, (luia sacerdos ignorat mensuram contritionis 
absolvendi, ideoque forte non im}K)uit tantam satisfactionem quantam iusticia 
divina requirit, quare neoesse est et huic vel proprio opere vel indulgentüs 
satisfieri. 

Primum vide, ut nuda sua verba pro oraculis sonent sine ulla proba- s^ 
»mod 3. 7. tione, cum tarnen propheta dicat: Non faciet deus verbum> nisi revelaverit 

seoretum suum ad servos suos prophetas. Nee est credibile, cum deuB noster 
sKitfta 6, 8. sit, qui docet nos utilia, sicut j)er proplietam loqnitur, non etiam hanc suae 

iusticiae exactionem alicubi revelarit 

Deinde nescio, an sie dicentes deimi velint usurarium aut mercatorem * 
facere, ut (jui non remittat gratis, nisi ei velut precium reddatur satisfactio. 
An forte volunt, ut cum iustida dei tractemus de nostris peocatLs, coram 
qua nullus iustificatur liomo? 

Tercio. Si id ita est, cur ei^ Papa plenarie absolvit, cum aeqtie 
ignoret mensuram contritionis, nee ipse potest supplere contritionis imper- ^ 
fectionem? perfecta autem eins absolutione non eget Nee habet alterins 
, generis potestatem quam aliiis sacerdos, sed alterins quantitatis, quia ipse 
omnium peccata, alii aliqua remittimt, et quantam satisfactionem illi in all- 
quibus, tantam ipse in omnibus potest remittere, nee amplius, Alioquin 
monstrum esset ecclesia ex diversi generis potestate constituta. « 



Besolutiones dittputationum de indulgentiarum yirtute. 1518. 551 

Quarto. Et ecdesia primitiva ignorabat contritioDis mensuram et pondiis 
spirituum, nihilo tarnen minus remittebat plenarie peccata post peractam 
poenitentiam, quam satisfuisse non potuit Bcire iuxta horum sententiam. 

Quinta Iterum somnium prooedit ex eo, quod remifisionem peocatorum 

5 non super fidem et verbum miserentis Christi^ sed super opus currentis 

hominis aedificant^ quia reniissionem plenariam dari non posse fingunt^ nisi 

perfecte contritis, quorum nullus est in hac vita, Et tamen eoncedunt eam 

dari a Papa, etiam imperfecte contritis. 

Sexto. Si iustieia dei aliquid requirit, iam extra manum est ecclesiae, 
10 quae nihil habet mutare quod deus vult aut imponit. Stat enim iirma sen- 

tentia: Consilium meum stabit et voluntas mea fiet 3ef. 46, lo. 

Eadem ratione et Ulud confutatur, quod alii dicunt, ]^>oenas Canonicas 
esse declaratorias poenarum a iustieia divina requisitarum. Primum illud non 
probatur: ergo eadem facilitate contemnitur. Si declarat, eigo impossibile 
»* est, ut relaxet ecclesia easdem, quia non imposuit, sed impositas a deo de- 
clarat, Aut dicere cogentur, quod verbum Christi sie sit ordinandum : Quod- 
cunque ego ligavero, tu solves. 

coNCLVsio xn. 

OHm poenae Canonicae non post, sed ante absolutionem 

20 imponebantur tanquam tentamenta verae contritionis. 

Iterum probat octavam haec duodecima, quia Canonicae poenae adeo 
sunt temporales, ut finem sui habeant ipsam absolutionem. Cum autem nullus 
moriturus non debeat absoha (caeteris paribus), patet, quod non imponendae, 
sed etiam impositae et imponendae sunt potius relaxandae : quod si mos ille 

25 priscus ecclesiae hucusque fiiisset servatus, non fuisset error iste natus. Nunc 
vero cum absolutio praecedat poehas, factum est^ ut in absolutionis iniuriam 
non absolutum remittant in mortem et rem monstro faciant simillimam, dum 
absolvendo non absolvunt et absolutum eadem voce ligant. 

Primo probatur conclusio ex ipso usu solennis poenitentiae in Canonibus 

30 descriptae, cuius vel exemplum vel reliquum vestigium adhuc agitur in homi- 
cidii poenitentia. Cur enim hie viventem absolvunt a poena et non remittunt 
eum ad alias in vita agendas, qui tam rigidi sunt in morituros? 

Secundo. Sic B. Hieronvmus scribit Fabiolam suam absolutam. Sic 
B. Ambrosius suum Theodosimn absolvit Denique apud nullum firequentius 

S5 id Ic^tur, quam apud gloriosum martyrem Cj'prianum li: iij. epistolarum 
suarum. Item in Ecclesiastica et tripartita hystoria. Item apud Dionysium 
in ecclesiastica Hierarchia Status poenitentium et energumenorum describitur. 
In iis Omnibus videmus non fuisse receptos tunc ad gratiam et absolutionem 
peccatores, nisi peracta poenitentia. 

2 plenariae A 6 satisfactionem plenariam A. OBige Se^xt fd^on in ed. Wite- 

bergae 1545 37 energimenorum A 



t.f^Li i ;^^^ii 



552 Besolutiones disputationum de indalgentiarum yirtate. 1518. 

Tercio. Neque Chrißtus abßolvit Mariam Magdalenaiii et adulteram 
msi post lachiymasy unctioDem et vehementifiaimain et humillimam 
1. SRof. 44. Querto. Sic l^imus Gen : zliiij. loseph fintree suoe multis 

tentationibufi^ ut exploraret, an vere essent erga se et Beoiamin affectiv quo 
oognito revelavit ae eis et in gratiam rec^it s 

coNCLVsio xm. 

Morituri per mortem omnia solvunt et legibus Canonum 
mortui lam sunt, habentes iure earum relaxationem. 

Haec eoncludit praedicta et satis patet. Esset enim haec res mira 
satis, si moritunis solvitur ab omnibus operibus, rebus, l^bus, hominibus, w 
insuper ab ipsis l^bus dei, scilicet ubi praecipitur eleemosyna, oratio, 
ieiuninm, crux, labor et quicquid per corpus geri potest, denique ab ipsis 
sanctae dilectionis (quae nimquam excidit sola) operibus erga proximum, et 
solae rerum sint Canones, a quibus non possit sohd. Tum Christianus 
miserabilior erit cunctis gentibus, puta, quem etiam mortuum vexent leges i5 
vivorum, cum ipse potius talis sit, ut etiam inter mortuos esse debeat liber 
per Christum, in quo vivit 

Colligamus nunc tandem Epilogum, ut videamus, quantis remittuntur 
|>oenae per indulgentias. Sextuplex hominum genus mihi videtur excoeptum, 
quod non egeat indulgentiis: Primo mortui seu morituri, Secundo infirmi, » 
Tercio legitime impediti, Quarto qui non commiserunt crimina, Quinto qui 
crimina, sed non publica commiserunt, Sexto qui meliora operantur. Osten- 
demus haec et faciemus saltem verisimilia. 

Primum quod forte maxime movet, scilicet quod publicis criminibus 
solum necessariae sunt indulgentiae, ut sunt adulteria, homiddia, usurae, 2* 
fomicationes, ebrietas, reboUiones &c. Tales enim si fuerint occulti, ad 
Canones non videntur j)ertinere. Primo quod Canones statuunt publicas 
pocnitentias nee habet ecclesia iudieare foris de occultis. Secundo quod 
pcccatum occultum, sicut non debet publice puniri, ita nee eget publice 
remitti, sed indulgentiae sunt remissiones publicae et in facie Ecclesiae fiunt, » 
ut patet, immo sunt nonnulli qui nonnihO distare putant inter indulgentias 
publicis Bullis concessas et privatim in foro conscientiae donatas. Tercio, 
Occultis peccatis non est offensa ecclesia, se<l solummodo publicis: ideo 
non tenentiir ad poenitentiam publicam, ut resarciant scandala et rursum 
aedificent, quod destruxerunt. Quarto, Et nunc iurisconsulti non damnant ^ 
publice criminosos, nisi fiierint iure notorii, tolerantes facto notorios, quorum 
sententiam certe non reprobo neque erronea mihi videtur, cum nulli liceat 
altenun iudieare, damnare, despicere quantumlibet peccatorem, nisi pote- 
«8m. 14, 4. statem habuerit iudicandi super cum, ne dicatur ei *Tu quis es, qui iudicas 



28 faciamuB A 




ResolutioneH difiputaiionum de indul^ntiurum viriute. 1518. 553 

alieiium »ervum?^ NegligeDtia tarnen charitatis reprehendenda e8t tum prae- 
latonim tum subditonuu, quod notorios facto sinunt libere agere iicc curant, 
ut fiant notorii iure secundum illud praecepium Christi: die ecclesiae^ simam.is,n. 
ecdesiam non audierit &c 

& Secundo. Credo omnibus patere^ quod solum pro criminibus impo- 

nantur poenae Canonieae: ergo indulgentiae (si sunt remissiones Canoniun) 
non nisi criminosis sunt utiles. Ideo qui oommuni vita agunt, quae sine 
peccatis venialibus non agitur, non habent opus veniis; maxime oum nee 
debeat institui poena venialibus, immo nee coniiteri teneantur: multo minus 

10 venias redimere opus habent Alioquin esset necesse poenas Canonicas ab 
omnibus omni tempore ferri^ cum nemo (ut dixi) sine venialibus vivat. Atque 
amplius loquar: nee pro onmi peccato mortali sunt veniae redimendae. quod 
sie ostendo: Nemo certus est, s^ non semper peccare mortaliter propter 
occultissimum superbiae vitium. Si ergo super onmi mortali starent Cauo- 

i& nicae poenae, non esset tota vita fidelium ultra exucem euangelicam, nisi 
etiam canonicarum poenarum camificina. Qiuu^ et semper redimendae essent 
indulgentiae atque nihil aliud agendum. Quod si hoc absurdum est, patet 
indulgentias non esse nisi super peccatis a Canonibus punitis : peccata autem 
a Canonibus puniri nulla possunt nisi certa et publica crimina, Aut si multmn 

20 urgear, saltem quae sibi certa sunt esse crimina, ut dixi de adulterio, furto, 
homicidio &c. id est manifesta opera foris. Quare cousensus cuiuscimque 
mortalis non pertinet ad Canonicas poenas vel imponendas vel remittendaii», 
ut nee verbum oris, nisi sit occasio operis futuri, ut etiam ex verbis Ca- 
nonum patet 

25 Tercio. Nee sie sunt criminibus impositi Canones, quin cessent, sicjuis 

melius quid operetur, ut si intret monasteriiun aut se deputet ser\ätio j)au- 
penun et hospitalis aut pro Christo patiatur aut pro voluntate dei nioriatur aut 
simile vel maius quippiam liiis foeeerit: in üs claret, quod Canonieae poenae 
cessant, nee indulgentiae eis aliquid prosmit Unde solum inertibus, frigide 

30 poenitentibus, delicatis scilieet peceatoribus sunt impositae: ideo et solum- 
modo duriß et impatientibus indulgentiae proprie concedi videntur. 

Quarto. Impeditis iustissima causa, ut jxKJnas ferre non possint, non 
est dubium, non impositas intelligi, ut siquis captivus esset Turois et infi- 
delibus, si ser\'us alicuius domini, cui tenetiu* obedire sub praecepto euangelii 

35 aut etiam debitum reddere, servire iixori et liberis oj>ere maimum et victu 
quaerendo: illis enim impeditus, non tenetur ea dimittere, immo tenetur ea 
facere et Canones omittere et deo obedire. quare nee remissiones illonuu 
habet necessarias, quonmi non fuit capax impositionis. 

Quinto. Infirmis nilül imponunt Canones, sanus ei'go quaeritur, et qui 

40 non sit de nmnero illorum, qui dicuut: Manus domini tetigit me. Hiis enim ^iob 19.21. 
non impositio poenarum, sed visitatio et consolatio debetur, secundmn illud 
Christi: Infirmus fui, et non visitastis me. Alioquin dicetur pontificibus :«««*. 25^3. 



554 Resolutiones disputationum de indulgentiaram yiriuie. 1518. 

$f. 69» 27. Quoniam quem tu percussiBti, persecuti sunt^ et super dolorem vulnenim 
^iob 19, 22. meorum addiderunt, Et iliud lob: Quare me persequimini siout deu«* ergo 
nee ÜB sunt neceesariae veniae. 

Sexto. Tandem mortuis et moriturisy de quibus dictum est. 

Yides ergo, quam multi sint Christiani, qnibus veniae non sui^ neoes- s 
Bariae nee utiles: sed ad eonclusionem tandem revertor^ ut hanc materiam 
aliquando finiam et proprio eos fodiam ^adio. 

Constat apud omnes in ecclesia, quod in agone et articulo mortftB qui-* 
libet sacerdos Papa est, ergo omnia remittit moritura quod si deest saoerdoa, 
oerte votiun sufiicit: quare absolutus est ab omnibus, quibus a Papa potost lo 
absolvi, ergo indulgentiae defunetis nihil conferre videntnr prorsus, ciun, 
quicquid soivi potest, solutum sit in morte. Ex quo simul patet^ quod gra- 
duiun et legum differentia solum super viventes et sanos intelligitur. Igitur 
veniae sunt utiles manifeste mminosis, viventibus^ sanis ac validisi non im- 
peditis et melius agere non volentibiis. Hie si erro, revocet me qui potest n 
et scierit 

8i autem quaeras 'a quibus ergo iK)eni8 redimuntor animae, vd qiias 
patiuutur in purgatorio, si canonicae nihil respondens patiuntur?^ dioo: 8i 
id egq scirem, quid disputarem et quaererem? Ego non sum t«n esqiertus 
et sciens, quid deus faeiat cum animabus separatis, ut illi copiosissimi ani- » 
manim redemptores, qui omnia udeo secure pronunciant, ac si fiierit impos- 
sibile eos esse homines. Aooedit ad difficultatem, quod sunt doctores, qui 
putent^ animas nihil ab igne^ sed in igne tantummodo pati, ut sit ignis non 
tortor, 8cd curcer animarum. Idcirco et hie ingredior multo maxime dubiam 
et disputabileni materiam, et quid 8Ui)er iis rebus peroeperim, profiaro. » 

coNCLVSio xnn. 

Imperfeeta sanitas «eu eharitas morituri neeessario secum 
fertmagnum timorem, tantoque maiorem, quanto minor fuerit ipsa. 
1. 3o^. 4, 18. Patet per illud i. Toan : iiij. Timor non est in eharitate, perfecta charitas 

f()ra.s niittit timorem, quia tiraor poenam habet. Igitur si perfecta charitas foras » 
mittit timorem, neces.sariimi est, ut inn)erfecta timorem non mittat foras, Ac 
per hoc timor sit cimi eharitate imperfecta. Sed ubi est illa j)erfecta charitas? 
et (ut digrediar paululum) Quis est sine timore mortis, iudieii, infemi? nam 
in homine quautumeunque saneto reliquiae sunt vetustatis et peceati, et non 
possunt filii Israel in hoc tempore lebusaeuni, Cananaeum et reliquas gentes * 
penitus delere, manet vestigium prioris Adae. Haec autem vetustas est error, 
concupiscentia, ira, timor, spes, desperatio, mala conscientia, horror mortis &c, 
Haec euim sunt veteris et carnalis hominis : minuuntur autem in novo homine, 
sed non extinguimtur, donee et ipse extinguatur per mortem, Sicut ait 

11 ^nferri A 33 digredior A 



Resolutiones disputationum de indolgenüaram virtute. 1518. 555 

Apostolus: licet is qui foris est noster homo comimpatur^ ille qui intus est^-^**'^-*»^*- 
renovatup de die in diem. Igitur ista mala reliquiarum vetustatis per indul- 
gentias non tolluntur nee per coeptam contritionem; sed incipiunt tolli ac 
proficiendo magis ac magis tolluntur. Haec est sanitas Spiritus, nihil aliud 
5 quam fides seu charitas in Christo. 

Isto sie posito, patet condusio satis, quia si quispiam iuerit prae- 
occupatus morte, priusquam sit perfectae charitatis, quae timorem pellat, 
neoessario cum timore et horrore moritur, donec perficiatur charitas et foras 
mittat timorem illmn. Hie autem timor est ipsa conscientia mala et trepida 

10 {»opter defectum fidei. Nulla est enim formidolosa conscientia , nisi quae 

fide vel vacua vel imperfecta est. Sic enim et Apostolus ait, sanguinem^fbc 9, u. 
Christi libenire consdentias nostras ab operibus mortuis. Et iterum Heb: x.€»cbr. 10, 32. 
Aspersi corda a conscientia mala in plenitudine fideL 

Breviter si possum probare, quod causa horroris et timoris sit diffidentia, 

i& rursom causa securitatis sit fides, credo simul probatum esse, quod moriens 
in fide imperfecta necessario timet et horret: sed dülfidentiam esse causam 
teiTorifi, desperationis, damnationis, in euangelio saepius l^tur, Primum 
quando Petrus dominum a se iussit exire, 'quia homo peccator ego sum'^^Suc. 5, s. 
mquit, Secundo quando cepit mergi propter modicam suam fidem, Terdo wottr^. i4,3o. 

30 quando disdpuli prae turbatione voluerunt elamare, ubi Christum super mare ^(^ttn. 14,26. 
ambulantem phantasma putabant, Quarto quando tiu'bati existimabaut se^uc. 24,37. 
spiritum videre, cum intraret ad eos ianuis clausis. In hiis omnibus ostenditur, 
diffidentiam esse causam timoris et horroris: veuit ergo omnis turbatio ex 
diffidentia, omnis securitas ex fiducia in deuni, fiducia autem ex charitate, 

25 quia necesse est^ ut is tibi placeat, in quem confidas. 

CONCLVSIO XV. 

Hie timor et horror satis est se solo facere (ut alia taceam) 
poenam purgatorii, cum sit proximus desperationis horrori. 

Nihil de igne et loco purgatorii loquor, non quod ea n^m, sed (juod 

30 alia est illa disputatio nee a me nunc instituta, deinde quod nesciam, ubi 
sit locus purgatorii, licet B. Thomas illum sub terra esse putet Ego vero 
interim cum B. Augustino remaneo, scilicet quod receptacula a nimarura abdita 
sint et remota nostra cognitione. Quae ideo dico, ne Pighardus haereticus 
in me sibi videatur obtinuisse, purgatorium non esse, quia loeum eins ignotum 

35 esse confiteor, Aut ideo Komanam ecclesiam errare, quia opinionem B. Tomae 
non explodit Mihi certissimimi est^ purgatorium esse, nee multum me movet, 
quid blatterent haeretici, quando iam mille et plus centuni anni simt, quod 
B. Augustinus in suarum confessionuni li: ix. pro matre et patre suo orat 
et orandum petit. Et eadem sancta mater eins moriens (ut ibi scribit) memo- 

40 riam sui optaverit ad altare domini, sed et a B. Anibrosio id factum narrat. 
Quod si etiam tempore Apostolorum non fuisset purgatorium (ut superbit 




55(5 BeHolutiiones disputationum de indalgentianim virtute. 1518. 

fa8tidio8Us Pighardus), nunquid ideo credendum est haeretioo vix quinqua- 
ginta aimos nuper Dato et fidem tot saeculonun falsam fuisse contendendum? 
Diaxime cum ipse nihil aliud faciat, quam quod dicit ^non credo'^ et sie 
probavit orania sua et improbavit omnia nostra, quasi non et lignum et lapis 
non credant. Sed haec 8uo operi et tenipori. 5 

Igitiu* concesBum est; horrorem esse in animabus: nunc probo^ eum 
esse poenam purgatorii vel maximam. 

Primo. Omnes coucedunt easdem esse poenas puigatorii et iBfemi, 

nisi quod differunt aetemitate. At soiptura describit poenas isfemi esse 

$f- 1. 4. turbationcm, pavorem^ horrorem, fugam, ut ps. i. Non sie impii, non sic^ 10 

sed tanquam pulvis, quem proiicit ventus. Sed et in lob et Isaie et multis 

aliis locis impii comparantiu* stipule et pulv^ turbine n^s atque dispersis, 

'4Sf- 2» y in quo niniirum Hignificat fiigaro horribilem damnatorum. Item ps. ij. Tone 

2fl 28, 16. lcK]uetur ad eos in ira sua et in fiu^re suo conturbabit eos. Et Isaie c xxviij, 

Qui confidit in illum, non confundetur, id est non festinabit, non pavebit i& 
neque fiigiet confiisus et horrens, uti(|ue volais, quod non confidentes con^ 

«pr. 1, 33. fiindentur et pavebunt. prover: i. Qui me andient, absque terrore requiesoet 

«f. ut?, 7.et abundautia perfruetiu*, timore malonun sublato. Et ps. cxL Ab auditione 
mala non timebit Hiis enim et aliis locis scripturae terror, hoiTOT, pavor, 
timor, tremor exprimitur ])oena impionmi, quando piomm contraria asserit v^ 

3ac. 2. 19. denique et B. lacob dieit, quod daemones credunt et oontremiscunt. Et 

5.«wof.28,65f. Deut: xxviij. elare pronunciat^ poenam impii esse jmvorem, dicens: Dabit tibi 

dominus deus cor pavidum &c. Nam si pavor ille non esset^ nee mors nee 

^otici. 8, 6. infemus uec ulla poena esset molesta , sicut ait in Canticis : Fortis ut mors 
dilectio, dura sicut iufemus aemulatio, quod satis osteusum est in Marfyribus, s& 
^|. M. 5. adeo ut de impiis (hcat Spiritus ps. xiij. lUie trepidaverunt timore, ubi non 

©pr. 28, i.fuit timor, et pn)ver: xxviij. Fugit inipius nemine persequente, lustus autem 
quasi leo confidens absque terrore erit. Alio(|uin, cur unus timet mortem 
et dolet, alius vero contemnit, nisi quia intus iusticiae fiducia destitutus timet^ 
ubi timere non debet? » 

2.x^cff.i,8f. Secundo. ij. Tessa: i. Qui non credunt Euangelio, dabunt poenas in 

interitu aeternas a facde domini et a gloria virtutis eins, quia scilicet solo 
\niltu virtutis suae torquet eos et cruciat deus, cum sit eis insustentabilis. 
ideo fiigient et non effugient, sed deprehendentur inter angustias. Sic illud 

%?*2i,^'io! Sapieiitiae : Cito apparebit vobis horrende. Et ps. xx. Pones eos ut clibanum » 

^oi 10, 8. ignis in tempore vultus tui. Alioquin, unde illa vox: Montes, cadite super 

5ff. 3, 10. nos, et colles, operite nos. Et illud Isai. ij. Ingredere p^ram et abscond^^e 
in fossa humo a facie furoris domini et gloria maiestatis eins, Et illud 

^iob 14, i3.Iob: Quis mihi tril)uat, ut in infemo protegas me et abscondas me, donec 

transeat furor tuus? Patet itaque, quod a facie domini oritur eorum maxima *» 



15 conüduut A 22 Deut: xxxij. A 



Resolutiones disputationuni de indulgentiarum virtuie. 1518. 557 

pottia, diim confimduntur a focdissiiua siia immundieia ad tantam piiritateni 
comparata. 

Tercio. Et ecclesia in perBona auinianim psaJlit ot gemit ps. vi. Con- ^f. e, 3 f. 
turbata Hiint ossa niea et aninia niea tiirbata ent valde. Et ps. cxiiij. C'ir-^^ji. 116,3. 
s cumdedenint me dolores mortis, et pericula iiiferiii invenenint nie. Linde 
et usitatissinia oratio est^ nt eis ix^inieio optemns, ntique intelligentes, quod 
sunt inquietae. At poenae non facdunt inquietiidineni, ut patet in Martyribus 
et ooBBtantibus viris, sed horror et fiiga poenariun, ijuae oritur ex infirmitato 
iiduciae in deum. Sieut credit uniisquisque, sie fit ei et taJes sunt ei poenae 

At> et omnia, qualis fnerit et ipise. Inde non c^nturbat iustiuu quiex^uid ac;ciderit 

ei (ait Bap.), Kui*suui inipios terret (Levi: xxvi.) sonitus folii volantis, Et ® JJ^jl ^ß^Ji. 
Isa: Ivij. Impii quasi mare fervens, quod quieseere non potest et redundant 3n-»7, 20 f. 
ättctus eius in eoneulcationeiu et lutiuu, non est pax impiis, dieit domi- 
nus deus. 

^^ Quarto. Viventes aliqui eas poen&s gustaverunt, scilicet infemi: ergo 

raulto magis mortuis credendum est eas inferri in purgatorio. nani David 
expertus dieit: Nisi quia dominus adiuvit me, paulominus habitasset in infemo VI 94, 17. 
anima mea. Et alibi: Repleta est lualis anima mea, et vita mea infemo ^f. 88, 4. 
appr(^ittquavit Et rursum: Dissipata sunt ossa nostra secus infeiTium, Et||;28^J' 

90 assimilatus sum deseendeutibus in lacum. Et itenim: Quam multas osten- $f. 71, 20. 
disti mihi tribulationes magna« et malas, et de abyssis terrae it^um reduxisti 
me. Ezechias vero dicit: Ego dixi Mimidio dierum meorum vadam ad portas^o'. 38, 10. 
inferi'. Et infra: Sieut leo contrivit omnia ossa mea, quod oerte non nisi 3f|. 38, 13. 
intollerabili factum horrore potest intelligi. 

25 Quinto. Quam miilti sunt, qui usque hodie bas poenas gustant! nam 

et Joannes Taulerus in suis teutonicis sermonibus quid aliud doeet quam 
earum poenarum passiones, quanun et exempla nonmdla adducit? atque hunc 
doctorem scio quidem ignotum esse Scholis Theologorum ideoque forte eon- ^ - 
temptibilem, Sed ego plus in eo (licet totus Germanorum vemacula sit con- 

30 scriptus) reperi theologiae solidae et syncerae quam in universis omniimi 
universitatum Scholasticis doctoribus repertimi est aut reperiri possit in suis 
sententiis. 

Sed et ^o novi hominem, qui has poenas saepius passiun sese assenüt, 
brevissimo quidem temporis intervallo, sed tantas ac tam infernales, quantas 

85 nee lingua dicere nee calamus scribere nee inexpertus credere potest, ita ut^ 
si perficerentur aut ad mediam horam durarent, immo ad horae decimam 
partem, funditus periret et ossa omnia in cinerem redigerentur. Hie deus 
apparet horribiliter iratus et cum eo pariter universa creatura. Tum nulla 
fuga, nulla consolatio, nee intus nee foris, sed onmium accusatio. Tunc 

40 plorat hunc versiun: Proiectus sum a facie oculorum tuonun, nee saltem «f. si, 23. 



11 Lcvi: xvi A 13 et luctum aüt tludgaben 19 ossa fel^U A 



558 Resolutiones diBputaidonum de mdalgentiamm yirtate. 1518. 

^f. 6. 3. audet dioere: Domine, ne in furore tuo arguas me. In hoc momento (mkabile 
diotu) non polest anima credere, sesc posee unqiiam redimi; nisi quod sentit 
noiidiim completani poenam. Est tarnen aetema, neque potest eam tempo- 
ralem existimare, solum relinquitiir nudiun deBideriimi aiixilii et horrendoß 
gemitiLs, sed nescit unde petat auxilium. Hie est anima expansa oiim Omsto, 5 
ut dinumerentiir omnia ossa eins. Nee est nllus angulus in ea non repletus 
amaritudine amarissima, horrore^ pavore, tristieia, sed hüs omnibus non nisi 
aet«mis. Et ut dem simile utcunque: si sphaera transeat super' lineam rectam^ 
quilil)et punctus liueae taetus totam fert sphaeram^ non tarnen compidi^idit 
totam spliaeram, Ita anima in suo puncto , dimi tangitur a transeunte inun- lo 
datione aetema^ niliil sentit et bibit, nisi aetemam po^iam, sed non manet^ 
iteiTmi enim transit Igitur si viventibus eontingit illa inferorum poaia, id 
est intolerabilis ille pavor et inconsolabilis^ multo magis animarum in pur- 
gatorio videtur talis esse poena, sed continua. Et hie est ignis ille internus 
multo atrocior quam extemus. Quod siquis ista non credit^ non contendimus, n 
sed id tantum effecimus, quod Uli veniarum praecones multa dicunt^ quae 
vel ignorant vel dubitant^ nimis audaeter. Magis enim credendum est expertis 
in hiis quam illis inexpertis. 

Sexto. Ad id facit auctoritas ecclesiae, quae canit 'Libera eas de ore 
leonis, ne absorbeat eas tartanis', Item *a porta inferi*: quibus verbis certe » 
videtur significari, esse animas velut iam in porta et introitu damnationiB et 
initio infenii, quod dixi prope desperatiouem esse^ nee vana esse verba 
ecelesiae credo. 

CONCLVSIO XVI. 

Videntur infernus, purgatorium, caelum differro, sicut a 
dcsperatio, prope desperatio, securitas differunt 

Siqui.s duas praecedentes conclusiones veras putaverit, hanc qnoque 
facile admittit, immo, cum in caelo credanuis regnare pacem, gaudium et 
securitatem in luce dei, in infemo vero contra servire desperatiouem, dolorem 
et horribilem fugam in tenebris exterioribus , Piu^torium vero sit medium » 
inter utnimque, sie tarnen ut propius sit infemo quam caelo (qoia non 
habent gaudium et pacem, inmio niliil de caelo participant, cum ponatur 
esse eadem poena cum infemo, sola diu^tione differente), sätis patet, quod 
et in ipso sit desperatio, fuga, Horror et dolor. Sed addidi prope desperationem 
dicens, quia tandem cessat illa desj>erdtio. Alioquin revera, dum est in illo, » 
anima non sentit nisi desj^erationem, non quod desperet, sed quod in tanta 
. est j>erturbatione et confasione pavoris, ut non sentiat sese sperare. Sohis 
«öm. 8, 26. Spiritus adiuvat ibi quam maxime infimiitatem eoram in gemitibus inenarra- 
bilibus pro eis interpellans. Sic enim fit et tentatis in hac vita, ut nesciant 
an sperent vel desperent, immo sibi desperare Wdentur, solo superstite gemitu ♦« 

19 Libera eos A 




Resolutiones dispuiationum de indulgentiaram virtute. 1518. 559 

pro aiudlio. Ex quo signo non ipsi, sed alii intelligunt cos aclhuc sperare. 
Sed omitto verbosius de ea re loqui^ qiiae est abstrusiäsiina, iie et mihi obii- 
ciant veniales quaestores, quod sine probatione loquor, quanquam iion ut illi 
assero quae ignoro, aed diBputo et quaero et ^oruni praesumptam certitudinem 
5 dubiam ioimo nullam esse coDtendo. 

coNCLVsio xvn. 

Necessarium videtur animabus in purgatorio sicut minui 
horrorem ita et augeri charitatem. 

Et haec nititur praeoedentibus tribus Conelusionibus. Sed tarnen decJa- 

10 remus eam et ponamus (sicut coepimus) animarum decedentium tria genera, 
Primum earum, quae sunt fide omnino vacuae (id est dainuatae): has necesse 
est in morte excipi summo horrore et desperationc, iuxta illud: vinun iniustum Vf. i4o, 12. 
mala capient in interitu, Et itenim : Mors jieccatonun pessima, sciHcet quia *j. 34, 22. 
non habent iiduciam in deo, ideo comprehendit cos ira. Secundum earum, 

15 quae sunt fide omnino plenae atque perfectae (id est beatae) : lias necesse est 

in morte excipi summa secimtate et laeticia, iuxta illud: lustus cum cecideritVf. 37, 24. 
non coUidetur, dominus enim supponit manum suam, Et itenim: PreciosaVf. ne, 15. 
in conspectu doniini mors sanctorum eins, Et iterum: lustus si morte prae-i5Bfi»i>. 4, 7. 
occupatus fuerit, in refrigerio erit Et causa utriusque est, quia iniustus 

20 invenit quöd timuit, timuit autem semper mortem et poenam. lustus autem 
satur huius vitae maxime cupivit dissolvi, ideo desiderium eins tributum 
est ei. nie non dimidiavit dies suos, iste ultra perfectum prolonga\Tit inco- 
latum suum: ideo quod ille horret, iste quaerit, diversissimo studio afiFecti, 
quod illi summus Horror est, huic est summum lucrum et gaudium. Tercium 

25 earum, quae sunt fide imperfectae et hae varie differentes inter plenam et 
nullam fidem. Credo autem non. negari ab ullo, quasdam animas imperfectae 
fidei decedere, secTtamen infra id suadebimus latius. Igitur cum imperfectio 
fidei sit nihil aliud nisi imperfecta novitas vitae in spiritu et adhuc reliquum 
de vetustate camis et Adae (Si enim esset perfecta, non timeret poenam nee 

so invite moreretur aut cum affectu terreno huius vitae migraret), darum videtur, 
animabus necessarium esse non solum tollere poenas, sed etiam addere per- 
fectionem novitatis et tollere residuum vetustatis (id est amorem vitae et 
timorem mortis atque iudicii): nam quantumcunque tolleretur poena (si esset 
poBsibile), non per hanc ablationem esset sana, sicut nee in ista vita per 

35 ablationem poenarum solam quis melior fit, sed per additionem gratiae et 
remotionem peccati: quare et illis prirao peccatum auferendum est, id est 
imperfectio fidei, spei, charitatis. 

Secundo. Nulla poena vincitur fuga aut timore. verum est enim pro- 
verbium *Q,ui timet infemum, descendet in cum', immo qui timet pniinam, 

2 obatrosisuma A 34 hanc obUtionem A 



560 Resolutiones disputationum de indulgentianim virtute. 1518. 

^iob c, ]r».cadet supev euin nix, lob vi. id est^ plus cadet super eum quam timiut 
Oninis poeua timore 8ui augetur et roboratiu*, sicut aniore minuitur et infir- 
niatur. Yiucitur autem poena amore et ampiexu sui: deinde DuUa poena 
e::it molesta, diun fuerit victa: ideo amanti poenas et mortem non sunt moleste, 
scd diile^^, quia per ainorera et spiritum victae, Sunt autem molestae timenti, s 
(|uia per timorem et literam ei dominantur. 8i ergo purgatorium affligit 
auinias et molestiis est eis pavor, evidens est, eis deesse amorem et spiritum 
libertatis et adesse literam ac timorem, atque liunc defectum amoris voco 
imperiectam sanitatem Spiritus: cum autem sine perfecta sanitate nullus 
caelum iutrabit, tandem concludo, necessarium illis esse augeri charitatem et lo 
sanitatem^ sicut minui horrorem. 

Siquls ista negaverit neque crediderit contenderitque, animas esse ibi 
}>erfectas in vita spiritus solumque debita praeterita poeuarum luere, Kespondeo 
primuni : proI>ent et ipsi suam sententiam, quam et ego n^o et certus sum, 
quod vel nullis vel infirmioribus rationibus sua probabunt Secundo age: i& 
Quaero, an uegent triplex illud supra positum animanun genus deoedentium. 
8i admittunt tercimn quoque genus, respondeant ad praedicta, quomodo aufe- 
mtur pusillanimitas spiritus et timor, quaiido perfeetus homo, sicut pater eius 
deiis, niiül timet, onmia potest, omnia sufiert^ in omnibus gaudet ac delectatur. 
8i non admittunt, sed in morte perfici fidem arbitrantur, ac sie solummodo 20 
poeuae solvendae restent et hoc totum sit purgatorium, ratio scilicet debi- 
tanun poenarum, tum praeter id quod iam fortissimum et insolubile produxi 
argumentum, videlicet, quod nulla scriptura, uuUa ratione suam sententiam 
possint probare, tarnen adlmc via suasoria procedam. Sic enim et illi opi- 
natores et postillatores faciunt. ss 

Primo. Ad quid deus vult puniri perfectos in spiritu? ad satis- 

faetionem? Contra: Super omnem satisfactionem est charitatis satis£stctio: 

neque enim deus ipse etiam per poenas lülum aliud requirit quam ut per- 

i.lirtr. 4, s.fieiatur charitas. Charitas enim (nisi Apostolus mentitur) operit multitudiiieDi 

peccatonun. At illos iam esse perfectae cliaritatis positum fuit » 

Secimdo. Deo maxime satisfit per volimtatem, ubi üon invenit fitcul- 
tatem, ut ciun B. Augustino sentit tota ecclesia. At illi, si sunt perfectae chari- 
tatis, talem habent vohmtatem necessario, et tamen facultatem non habent 
defectu vitae, quare necessario sola voluntate abunde satisfaciunt. 

Tercio. Perfecti üdes omnia reddunt deo, quaecunque debent, quia nihil » 
amplius debent, quam ut sc totos ipsos cimi intima voluntate offerant: deus 
3pr. 23, 3ß. enim ab homine nihil rec^uirit amplius quam ipsum totiun, sicut dicit: praebe, 
fili, cor tuuni mihi, inmio per poen&s <M>git homiuem ad id, ut se totum 
oiferat, quomodo ergo eo facto poenae maaent? ad quid oogimt? 

Quarto. Finge aniniam in morte perfectae fidei et charitatis, quae adhuc ^ 
forte del)eat vij dies ieiunare aut aliam Canonicam poenam implere. Hie 
ei*go deus tarn crudelis est, ut animam quae summa charitate ad eum sitit 




Resolutiones disputationum de indulgentiaram virtute. 1518. 561 

eumque super omnia vehementisHime diligit, quae proximo suo omnia plenissime 
ignovit et sibi omnia ignosci vehementissime cupi\nt, oui propter haec etiam 
debita fiiit apud deum et homines ignoscentia (Talis est enim anima^ quae 
Sana charitate moritur), hie, inquam, deus non remittit Septem illos dies 
& ppopter summam in eiun et proximiira charitatera et humilitatem, quae sunt 
siunmae omnium eleemosynanmi, qui tarnen in euangelio dicit, omnia reraitti^uc. n, 4i. 
et munda esse iis, qui dant non de corde, sed de iis quae superfluunt elee- 
mosynas^ et servo solum roganti et nihil facienti nisi promittenti omne de- 'Ro"*'- 1^» 
bitum dimisit etiam promissione data libera, Nee saltem intuetur deus in hac 

10 re, quod tarn facilis est viventibas sineque mortis periculo talia conoedere, 
morituris vero et summo iam periculo pressis tam difficilis est ad remittendum 
tarn parva tam magnae charitati? quis credet? aut quibus id viis snadebunt? 
aut ergo desinant sua tam oonfidenter praedicare aut melius roborent et ista 
difisolvant Nos interim sentiemus, anim&s in purgatorio non propter solam 

15 poenam^ immo propter defectiun charitatis laborare in poena, quia hie nolne- 
runt laborare ad perfectionem, aut, si perfectae sunt, omnibus poenis amore 
triomphatis liberas esse: nee enim sie de dei bonitate sapio, quod intuitu 
perfectae et aetemae charitatis non remittat quibusdam poenam temporis bre- 
vissimi, qui propter modicam charitatem omnibus passim remittit aetemam, 

30 et qui saepius in vita ignovit omnes poenas pro uno opere inoeptae chari- 
tatis, non remittat unquam in morte aliquas poenas pro omni opere consum- 
matae charitatis. veruntamen haec sunt disputata, quia mirabilis est deus in 
sancds suis: melius faceremus, si tam dubia relinqueremus et in popuhun 
alia certiora doceremus. potens est deus cum illis nee secundum haue nee 

25 secundum illam sententiam agere: non enim nostro sed suo iam iudicio 
subiecti, quia potest et ibi pimire gratis, ut ostendat gloriam gratiae suae, 
sicut foecit in lob et Paulo. Tamen ultimo et 

Quinto suadeo conclusionem. Si purgatorium tantummodo est poenarum 
officina, cur non vocat«r punitorium jwtius quam piu^toriiun? Ratio enim 

30 et vis vocabuli purgationem aliquam imj>ortat, quae intelligi non potest nisi 
vetustatis et peccati relicti, quo sunt inunundi, qui terrenorum affectu fidei 
puritatem impedienmt. Quod si nova (ut sunt ad distinctiones prompti) usi 
aequivocatione dixerint ease piu^tionem hie idem quod solutionem, ut tum 
pmgatae dicantur, cum poenae fuerint solutae, Respondeo: hoc eadem facili- 

35 täte contenmitur qua probatur. Quod si et ipsi contempserint vim vocabidi 

ad piu^tionem vitionmi extendi, esto sane, non contendo: id tamen eflFectum 

est, utrumque esse dubiiun, ideo praepostere altenun illorum tanta certitudine in 

pöpulos dispersum, maxime ciun nee ratio nominis illorum sententiae conveniat. 

Sexto. Et ad hoc valet illud Gregorii dis: xxv. c. qualis, ubi non 

M poenas tantiunmodo, sed culpas remitti dicit in ftituro, scilicet veniales, ut 
ibidem exempla ponit. At remissio culpae non fit sine gratiae infusione, et 
horror mortis est sanctLs peccatiun veniale, sed non parvum. 

Sutl^etS 2Bexfe. L 36 



562 ReflolutioneB disputationum de indulgentdaram virtute. 1518. 

coNCLVSio xvm. 

Nee probatum videtur ullis aut rationibuä aut scripturis, 
quod sunt extra Btatum meriti seu augendae eharitatiä. 

Hoo enim robii8tisKiiuuüi est meimi adversus oppositam opinioiiem ar- 
giimentuni, quod videlkset sine autboritate docetur. Nostra autein certe vel ^ 

1. 9oi). 4, 18. ea nititur autboritate, quod sine addita gratia nulhis tinior pellitur, quem sola 
perfecta c;liaritaü foras mittit Haec auteni conclusio praevenit argiuuentum 
eoriuu, qui dicerent coutra me 'sunt extra statum meriti, quare tres praece- 
dentes couciusioneH fal8ae\ I^o autem, ut opinaudo et disputando, nibil 
assereudo, sieut eoepi, prosequar, dico: Si purgatorium sohuu est solveudarum i«> 
poenanuu offidna et aniuiae in iUo simt suo affectu (ut ego seütio) immuudae, 
nee ab eo vitio purgantur, fieret purgatorium idem quod iuferuus, quia iufenius 
est, ubi poeua est cum culpa mauente. At in animabus purgatorii est culpa, 
3(f. 8, 13. scilicet timor poenarum et defectus amoris, cum iustus secundum Isa : viij. 

nihil debeat timere nisi solum deum, ergo peccaut sine intermissioue, quamdiu i** 
horreut poenas et (|uaerunt requiem. Quod probo, qoia quaerunt quae sua 
sunt plus quam voluntatem dei, quod est contra charitatem. Quod si amant 
deum, amant amore concupiscentiae (id est vitioso), cmn etiam in suis poenis 
debeant diligere deum et glorificare ac fortiter susüuere. Atque ut inter tot 
disputationum spineta etiam asseram aliquod, Ego libere confiteor me credere, ^ 
niillam animam redimi de poenis purgatorii propter suum timorem, douee 
posito timore incipiat amare volimtatem dei in tali poena et plus dei volun- 
tatem amet quam poenam timeat, inuno solam dei voluntatem diligat, poenam 
vero vilipendat aut in vohmtate dei etiam amet. Quia oportet, ut iusticiam 
diligat, antequam salvetur, At iusticia est deus, qui baue poenam operatur. ^^ 

matti). 10.38. deinde illud Christi: qui non acxupit (id est volens et amans portat) cruceiu 
suam et se(]iiitur me, non est me dignus, at crux animarum est illa poena. 
Quae cum ita sint, et verissima credo, dicat qui potest, quomoilo iste amor 
poenarum cum timore mutari potest sine nova gratia infusa. Ego fateor me 
nescire, nisi dixeris, quod purgatorium non liabeat terrorem poenarum, ac » 
per hoc nee similem infenio c<>utra praedicta, atque timc frustra oramus pro 
eis quas audimus volentes et aiuantes e^se poenarum suarum sine timore. 

nttm. 8,28. Secundo pn)bo, quod augeatur eis charitas. A{>ostolus dicit: Diligentibus 

demn onmia cooperantur in boiuun, hoc autem bonmn non potest intelligi 
nisi augmentum iam possessi boni: ergo et purgatorium äuget boaum dileo- ^ 
tionis dei, iumio maxime onmium äuget, dum sieut infemus dura est aemu- 
latio et in tantis malis etiam diligit, sicut fornax aurum probatum facit, ita 
poena dilectionem. 

a. «or. 13, 9. Tercio. VirtiLs m infirmitate perficitun omnis enim poena, si praesens 

est charitas, est salutaris et proficim: non enim pennittit preciosissima eha- ^ 

6 e<) nititur A 




Resolutiones diaputationum de indolgentiarum virtuie. 1518. 563 

ritas atque foecnindissüna aliciuid secum sterile. At in purgatorio est niaxima 
iniimütas, ergo maxime perficit charitatem. 

Quarto. ImposHibile est esse statum in via, via autem dei est charitas 
ad deum tendens: ergo necesse est aninias vel prooedere vel retrocedere a 

Ä charitate dei, cum nondnm sint in termino et visiode, iit patet 

Qiunto. ImpoBsibile est uUa perseverantia oreaturae, nisi assidne acci- 
piat magls ac niagis: inde enim dicnnt acuti quidani, quod conservatio rei 
Sit eins continuata creatio. Sed creare est semper novom facere, ut etiani 
patet in riv^is, radiis, calore, frigore, maxime dmn snnt extra snum prin- 

10 cipium« Quare et spirituali calori, id est amori dei, in animabus opus est 
continnata conservatio (donec absorbeantiir in suura principium divinum) ac per 
hoc et augmentinn, etiam si verum esset, quod essent perfectae, licet extra deum 
esse nee pervenisse et esse j>erfectum sint contraria. 

Sed videre dignum est, quibusnam cansis moveutur, ut animabus statum 

15 meriti negent aut u^andiim probent. 

Primimi illud vulgatissimum B. Augustini : Hie omne meritnm compa- 

ratur, post mortem nuUum: 'ergo, inquiimt, purgatorium non est merendi locus'. 

Respondeo: B. Augustinus et quicunque patres similia dixenint ex 

atithoritate et usu scripturae loquuntur, quae multo fortius in hanc sententiam 

20 loquitur, ut est illud Gral: vi. Operemur bonum, dum tempus habemus. Et®a(. 6, 9. 
Christus loan: ix. Venit nox, quando nörao potent operari. Et Apo: Opera ^^^- J^ ^^3 
enim illonim sequuntur illos, et illa manifestissima Heb: ix. Statutum est jort^r. 9,27. 
Omnibus homiiübus semel mori, post hoc iudicium, deinde finis. Gal: vi. »01.6,7. 
Quaecunque enim homo seminaverit, haec et metet* Item : oportet nos omnes 2. cor. 5, 10. 

25 manifestari ad tribunal Christi, ut recipiat unusquisque, prout gessit in cor- 
pore sive bonum sive malum. et multae aliae quae omnino sonant, ac si post 
mortem onmino sit iudicium recipiendi sicut gestum est, id est meritum hie, 
secuudum illud Ecclesi&stis : Lignum ubicunque ceciderit ibi erit. ^t(r>, 11,3. 

Sed haec omnia aeque contra totum purgatorium pugnant, quia non 

30 ponunt statum medium inter mortuos danmatos et beatos. Si ergo illis non 
obstantibus purgatorium defenditur vere, etiam id defendi potest, quod auge- 
atur illis gratia, non obstante illo quod dicitur, hie omne meritum comparari, 
quia loquitur non de pui^torio, sicut et ille authoritates nihil de purgatorio, 
sed de caelo vel infemo loquuntur: utrinque ergo intermittitur purgatorium. 

35 Quare illa verba Augustini ad purgatorium non sunt tendenda: Omne meritum 
hie, non illic, id est non in caelo aut infemo. denique secundum B. Augustinum 
etiam hie meritum illud comparatur, quo dignns sit homo in purgatorio suf- 
fragio invari. Alioquin in caelo vel infemo mdlum habet meritum, quo mereatnr 
ibi iuvari, sed tunc quidem ad purgatorium respexit, hie autem nequaquam. 

40 Si autem quispiam contentiosior voluerit asserere, authoritates iam 

adductas nihilo adversus purgatorium pugnare, quod salvari possimt per 

22 Heb: vüj. A 

36* 



564 Besolutiones dispntationain de indnlgentianiin yirhite. 1518. 

duplex indichun seu duplioem retribationeni post mortsem; Temporalem scilioet 
quae est purgatorii; Aetemam quae est inferni, et sie alius metit pui^tarimny 
alias infemnm, item alimn seqnuntar opera sua ad ptirgatorimn, alium ad 
infernnm^ Hie respondeo: Sie dicendo potius destnnmtur illae anthoritatee 
quam salventur cnm piirgatorio^ per tarn violentam et arbitrariam aeqiiivooa- s 
tionem, cum altera pars aeqnivocatioms nmiqiiam pObsit probari et meo 
iudieio non esse licitnm credo longeque pessimimi usnm quibnsdam hueDsqne 
I fuisse ser\'atura, scilicet scriptitrae sanctae simplicem sensum in aequivoeum 
1 et dubimn dividere. Rectins enim dicitur hanc authoritatem de hac re non 
loqiii quam, dmn de utraque re intdligere conamur, de nulla oertam rdin- lo 
3rf. 28, 20. quamus: palliimi enim breve est, ait Isaias, utnmique operire non potent, et 
ut vulgo dicitur *Non est altare alterius nuditate omandum\ Igitm* dioendmn 
est, quod homo illic metit, qtiod hie seminavit, inteliigatar de praesenti et 
flitura vita. Messis enim sine nostra torsione et aeqnivocatione arbitrii nostri 
relinquenda est in ea significatione, qua utitor scriptura, scilicet ffatari et i5 
universalis indicii. Atque ita illae autoritates nihil pugnant adversus pur- 
gatorium, non per aequivocationis cavillum sed per ablationis sensum. Eodem 
modo et ilhid 'hie omne meritum, illic nuUnm'. Alioqnin quantns iherat 
sudor ingenio meo, si et ^o meritum equivocarem duplex, scilicet post 
mortem non esse meritnm huins temporis, sed bene meritum illius stalas et so 
Augustinum loqui de primo: sed nolni. 

»Trt. 11,3. Quid autem dicent ad illud Ecciesiastis: TJgnum ubicunque ceciderit 

sive ad Aquilonem sive ad Austrum, ibi erit? siquidem per casum intelli- 
gunt mortem. Si ergo per Aquilonem infemum, per Austrum caelum, quo 
cadent qui intrant purgatorium? *ad Austnim* dicent, sed aequivoce. sed » 
quid dicent: *ibi erit'? 'ibi manebit'? ergo nunquam exibunt purgatorium? 
An hie quoque aequivocatur mansio, scilicet temporalis et aetema? claret 
itaque, quod haec authoritas recta facit contra purgatorium, quinetiam per 
aequivocationem sui facit ex purgatorio infemum. non potest itaque solvi, 
nisi dicatur (sicut dixi) nihil eam de purgatorio loqui, non plus quam illam: » 

SRattt 1, 1. Liber generationis Ihesu Christi. 

CONCLVSIO XIX. 

Nee hoc probatum esse videtur, quod sunt de sua beatitu- 
dine certae et securae^ saltemomnes, licet nos certissimi sumus. 

Nos enim, quia credimus nullam in purgatorium venire^ nisi sit de s& 
numero salvandomm, certi sumus de beatitudine illarum, sicut c^rti sumus 
de electorum salute. Quanquam non nimis impugno, siquis asserat eaa esse 
certas : ego non omnes dico esse certas. sed quia totum negocium de ammabns 
in purgatorio absconditissimum est, ideo suadendo magis quam d^nonstrando 
declaro conclusionem. lo 




Resolutiones disputationom de indulgentiarum virtute. 1518. 565 

Primo ex supradictis; Si poena puigatorii est pavor ille et horror dam- 
naüonis et infemi, pavor autem onmis facit animum perturbatum^ iacertum, 
inopem consilii et auxilii^ et tanto magis quanto fueiit vehementior et inopi- 
natior. Animarum autem est omnium veheraentissimus et inopinatissimus, 
5 ut supra dictum est^ et Christus : tanquam laqueus supervenit dies illa. Et ^uc. ai, S5. 
Apostolus: Dies domini sicut für in nocte ita veniet Quare valde probabileii^^.'s/a.* 
est eas prae confusione nescire^ quo statu sint, an damnatae vel salvatae, 
immo sibi videntur iam ire in damnationan et desoendere in lacum omni- 
noque iam esse in portis inferi, sicut Ezechias dicit Sed et L Heg: ij. ^Llm' a?'6. 

10 Dominus dedudt ad inferos et reducit igitur nihil aliud sentiunt quam incipere 
suam damnationem, nisi quod sentiunt nondum clausam post se portam inferi, 
necdum etiam dimittunt votum et desiderium auxilii^ licet nusquam apparentis: 
sie enim loquuntur, qui id experti sunt. Accipiamus simile. Siquis ad 
iudicium mortis inopinatus veniat, puta incidens in hitrones, qui. dum intentant 

i& illi omni ex parte mortem^ etiam si statuerint eum terrere^ non ocddere, hie 
ipsi certi sunt eum victurum; Ipse vero nihil nisi praesentissimam mortem 
videt atque eoipso iam moritur^ solum id sibi reliquuum est; quod noodum 
sit mortuus possitque redimi a morte, sed nescit unde (videt enim iUos posse 
sed nolle), igitur fere nihil differt a mortuo: Ita videtur in pavore aetemae 

20 mortis fieri^ quod non aliud quam aetemam sibi sentiunt imminere onmi ex 
parte. Sic canit ecclesia pro eis 'A porta inferi erue animas eorum. Et libera 
eas de ore leonis, ne absorbeat eas Tartarus &c.' Solum id reliquum scientiae 
habent, quod deus possit eos redimere^ sed nolle illis videtur. Damnati vero 
statim huic malo addunt blasphemiam, illi vero solam querelam et gemitum 

25 inenarrabilem, sustentati a spiritu. Hie enim fertur Spiritus super aquas^ i. «of. i, a. 
ubi sunt tenebrae super faciem abyssi. Sed de hoc supra latius. 

Secundo. Multa l^untur exempla, in quibus habetur nonnullas animas 
hanc sui Status incertitudinem confessas iuisse, apparuerunt enim tanquam 
euntes vocati ad iudicium^ ut de S. Vincentio &c. Rursum l^untur midta, 

30 in quibus oertitudinem suam sunt eonfessae. Ad quae dico: Primo, me dixisse 
non omnes esse certas. Secundo, forte melius secundum praedicta, eas non 
fiiisse certas sed prae nimio auxilii desiderio, tanquam certae essent, velotius 
iuvari postulasse, ita ut potius opinentur et timide praesumant sese certas 
quam sciant, sicut et in euangelio de da^nonibus dicitur, quod sciebant^ 

35 ipsum esse Christum, id est vehementer opinabantur, ut oit glosa. Ita enim 
fit naturaliter in omni angustia et pavore, ut vehementer opinemur nos esse 
adhuc reparabiles, cum tamen magis sit ibi cupido reparationis quam spes 
ant scientia, sicut in daemonibus plus fiiit c»ipido scioidi quam soientia. 
Scientia enim salutis noa pavet neque trepidat^ sed confidit omniaque fbrtia- 

40 sime tolerat. 



6 valde parabile A 8 iam irae A 



566 ResolutioneB disputationum de indulgentiarutn virtnte. 1518. 

Hic dicitur: 
'Quid ergo de iudicio particulari^ quod in morte ciiiuslibet hominis 
fama ent agi et Innooentiu« testatur? videtnr enini per i})6um oertus fieri 
homo de »uo 8tutii\ IieH})ondeo, quod non »equitiir eiini certuni fieri, etiam 
ftl Sit particulare iuditiimi. Potest fieri iit homo mortuiw iudicetur, inmio ^ 
acciwetur, ned tarnen neiitentia dift'eratur nee ei reveletur. Interim autem 
aocusante conMcientia, iirgentibuH daemonibiiH et miiiante ira dei nihil alind 
iaciat nÜHera anima quam ut treniat u Hententia omni momento cum horrore 
s Wof. 28,exi)ectata, 8icut de corporali morte facit et minatnr Deu: xxv'iij. Dabit tibi 

dominum cor pavidimi et )>endebit vita tua ante te. Mane dicen *quis det lo 
mihi veHj^ere?'* et ve8i)ere dices *qui» det mihi mane?* Ita et ibi mors aetema 
simili pavore ieriat et horribili horrore cniciet animam; nee idta ^ententia 
sRatt^. 5,2i.multiun abflona enl veritati, quandoquidem et Matt: v. Dmiiimis distingiüt 
inter reum iudicii et reinn consilii et reuiu geeniiae, id est inter a(x;iiHatmn 
et convictum et danmatum. 8ed et in^ignes ([uidam auttiore» ncientia plu»- i> 
qiumi fama audent <lioere, qiiasdam animas pro miae trepiditate N^itae per 
mortem rai>i et a deo 8ic proiici, ut nsque in finero mimdi nenciant, an sint 
danmatae vel ^alvandae. Et si recipitur hystoria iUa de monacho morituro 
et propter peccatum fomicationiH vehit danmato iani blui>tphemante, deinde ad 
Sanitätern neverHo, natis patet, quod iudicium et accu»atio iniemi potent animam 20 
affligere, et tarnen nondum esHe difiinitam sentendam latam. Ad idem, id 
quod in omelia reeitat qitadam B. GregoriuH de iuvene, (|uem in morte draoo 
absorbere volebat 

Haec itaque de tota materia poenarum porgatorii verisimiliter pono, 
motus primum ex natura horroris et pavoris; Deinde quod scriptura hanc v> 
poenam tribuit damnatis, Tandem quod omnin ecclesia dicit easdem esse 
poenas, infemi et purgaiorii, et ita credo hanc nostram sententiam in scrip- 
tiiris satiä fundatam. Buccinatores vevo indulgentiarmn videntur poena8 ani- 
marum ita imaginari, quasi ab extra inferantur siutque penitus extemae, non 
autem ab intra in con^cientia nancantur^ quasi deus solum ab eis auferat 30 
poenas^ cum sit contrarium verius, quod animas potius a poenis auierat^ sicut 
9f. 8h 7. scriptum est: Divertit ab oneribus dorsum ein», Non ait 'Divertit onera a 
3cf. 43, 2. dorso eins*. Et itenmi: 8i transibis per ignem, flamma non nooebit te. Quo- 
modo non nocebit? nisi quia dat fiduciam cordi, ut ignem non timeat, Non 
autem, ut ignis non sit, ciun transeundum ei per illum sit. Quare diversio » 
dorsi ab oneribus non fit, nisi sauando animae timorem et coufi^rtando eam, 
sicut et supra dictum est, quod nulla )K)ena vincitur timore sui, sed amore 
et contemptu. At timorem non auferunt indulgentiae, immo inferunt quantum 
in eis est^ dimi velut odibilem rem poenas relaxandas suadent Dens autem 
proposuit halwre filios imjiavidos, securos, generosos aetemaliter et perfecte, w 




16 tepiditate A 



Resolutiones disputationuiu de indulgentiarum viriuie. 1518. 567 

qui prorsus nihil timeant, sed j>er gratiae 8iiae fiduciam omnia triumphent 
atque conteninant» poenasque et mortes pro ludibrio habeant. Caeteros ignavos 
odit) qui oDiniiim timore confiiuduiitur, etiam a sonitu folii volanti8. 

Iteruni obiicitur: 
h 'Si volenter {K)eiiai> feruiit aniniae, cur pro eis oramiiH?^ Roäpondeo: 

Nisi eas volenter ferreut^ certe dauinatae enscnt^ sed nunquid non ideo optare 
debent omtioues? qiiaudo et A|)ostolu8 optavit pro se oratioiie^ fieri, ut übe- 
raretur ab infidel ibii8 et Kibi o8tium verbi aperiretiU'^ qui tiunen onmi iiducia <ioi. 4, s. 
plenuB mortem contemnere se gloriabatur. Etiam »i animae non optarent 

10 oratione», tarnen uostnun est, earum labori coudolere et succiuitire oraüone, 
8icut quibuHÜbet alii^ quantumlibet fortitcr paoientibus. Deinde, cum animae 
non ad«N> doleant (Hjena praesenti quam horrore instantia »ibi et iutentat^e 
perditioni», non e8t luirum, si cupiant suffiragimn, ut per^everent et non defi- 
ciant in fiducia, cum 8int incertae (ut dixi) de statu 8Uo nee tarn timeant 

n poena^« infemi (fuam odium dei, quod est in infemo^ »icut dicitur: Noo est ^6.6. 
in morte qui memor sit tui, in infemo quis oonfitelntur tibi? Et sie patet, 
qu<Kl non timore poenae patiuntur, sed amore iu^tidae, ut supra. Timent 
enim magis, ue non laudent et ament deum (quod fit»^ in infeino) quam ne 
patiantiu*. Et hoc eonun sanctissimum, sed anxiosissimum desyderium merito 

20 iuvat omhis ecclesia, quantum potest^ maxime quando et deus vult^ illas per 
eoclesiam iuvari. Et hie taiidem sit aliquando finis tarn obecurae et dubiae 
disputationis de animanun poenis. Quibus qui potest mdiora proferre, non 
invidebo; modo id faciat melioribus scripturac authoritatibus nixus, uon 
fumosis hominum opinionibus obnubilatus. 

2.S CONCLVSIO XX. 

Igitur Papa per remissionera plenariam omnium poenarum 
non simpliciter omnium intelligit, sed a seipso tantummodo 
positarum. 

Hanc dispute, nondum pertinaciter assero. Rationes meae simt: 
30 Prima ex dictis eonclu: v. Quod solum Canonica {>oena remittitur per 

potestatem Claviimi, ideo haec conclusio corollarium est illius et illa negata 
negatur et ista, 

Secunda ex ipso stilo Pontificis, quo dicit *De iniunctis poenitentiis 
misericorditer relaxamiLs\ Ergo non iniunctas a se vel a Canonibus non 
35 relaxat. Necjue hie curandimi puto arbitrarium commentiun quonmdam, qui 
dicunt, Quando Pontifex non addit hanc claiLsulam de iniimctis poenitentiis, 
timi intelligi onmium simplicitor remissionem poenarum. Dicerem ego: Et 
si non additiu*, tamen subintelligitur addi, tanquam necessaria et de essentia 
still clausula aut illi probent aliquo textu, quod dicunt 

14 incerti A 



568 Besolufciones duputationum de indulgei^aram virtute. 1518. 

Tema. Ad solitum venio aigumentum; sed omnium fortissimum , et 
requiro: Quibusnam authoribiis probent edam alias poenas per daves tolli 
quam Canonicas? Et exhibent mihi Antoninum^ Petrum de Palude, Augustinum 
de Anoona, Capreolum« Deinde et Angelus summista suum Franciscum 
Mayronis inducit redemptiones veniarum eousque vehentem, ut meritorias eas 5 
pronunciare sit ausus, si Christo plaoet Quasi vero illi homines tales sint 
ac tanti^ ut quicquid senserint statim ueeesse sit inter articnlos fidei numerare. 
Verum illi magis sunt rq>rehendendi, qui ad igncHnimam nostram et iniuriam 
illorum allegant pro assertis, quae illi pro jho suo studio fiierunt c^inali, 
i.x^ff.5,2i.pror8UB nihil advertentes iUud Apostoli fidele monitorium: Omnia probate, 10 
quod bonum est tenete, longe stnldores Pytfaagorids^ Quippe cum hii ea 
tantum assererent quae Pythagoras dixisset, isti vero etiam ea quae illi dubi- 
taverunt. Sed ad originem et fontem veniamus rivulorum istorum, id est 
B. Thomam ^ Bonaventuram« Ex hüs enim illi partim aoceperunt, partim 
de suo addidenmt Hii itaque et sancti et graves plane authoritate viri. i& 
Verum cum et ipsi ma^ opinentur quam asserant, denique S. Bonaventura 
oonfiteatur esse rem dulnosissimam omninoque incertam, Nonne darum est 
ex ipsis etiana nihil posse ^astrui ? Tu vide, si ullum textnm aut scriptoram 
adducant? Nee mirom, quod ipsi nihil asserant Cum enim haeo res sit 
fidei quidam articulus, si fuerit determinatus, adeo non pertinet ad doctores so 
diffinire, quod edam ad solum concilii universalis tudieium sit suspendendus nee 
summus Pontifex quid temere in iis habeat statuere quae sunt fidei, Nisi soli 
praecones veniarum. Ulis omnia quae libuit lioent Unicam tarnen habent 
omnes rationem suae seutentiae, quam et Panormitanus li: v. de pe: et re: c 
Quod autem, affert, videlicet hanc: Si indulgentiae solum Canonicas po^ias 2s 
dicuntur remittere, hoc est indulgentias nimis vilificare. Itaque ne viles sint 
indulgentiae, magis placuit fingere quod nesciunt, cmn nullum sit periculum 
auimarum, si indulgentiae etiam nihil essent, nedum viles, miserrimum vero sit, 
animabus figmenta et illu^iones praedicare, etiam si indulgentiae utilissimae 
essent Adeo non habetur ratio salutis animarum, sod tantummodo, ue non so 
optima videamur docuisse, plus laboramus pro gloria nostri verbi, etsi non 
necessarii, quam pro fide simplicis et nobis commissi populi, sola necessaria. 
Sed antequam ad B. Thomam et Bonaventuram respondeam, dignum videtur 
recitare opiniones de indulgentiis, ne ego primus aut soliis eas in dubium 
vocasse videar. » 

Glosa super c. Quod autem, li: v. de pe: et re: assumens dedarationeni 
super efücatia et virtute indulgentiarum, sie indpit: Quid valeant tales remis- 
siones, vetus querela et adhuc satis dubia. 

Alii dicunt, quod prosunt quo ad deum, sed non quo ad Ecdesiam. 
Quoniam siquis sine mortali decedat nondum peracta poenitentia, minus ^ 

3 Ang: de Anco: A 5 Maronis A 21 consilii A 33 ad B. T. et B. 

respondeam A 



Resolutiones dispatationum de indolgentiarom virtute. 1518. 5(39 

sentiet poenas purgatorii luxta modum remissionis sibi fadae, Ecclesia tarnen 
viventi non propter hoc relaxat satisfacticMiem. Haec opinio daninatiir a 
Panormitano ibidem^ et plaoet eins danmatio. 

Alii diounty quod prosunt quo ad poenitentiaiu hie inionctam ex 6U})er- 

6 abundanti ei ad cautelam, id eet tantum eas poenais^ quas non secundum 
modum^ sed in cautelam superabundantius quam peccatum mcrebatur imposuit 
Et haec plus damnanda quam prior. 

Alii^ quod proannt quo ad deum et ecclesiam^ Sed remittens onerat sc 
ad satis&ctionem pro illo. Et haec eet abeurda. 

10 Alii, quod prosunt ad r^nissionem poenitentiae ne^g^iter omissae. 

Haue Panormitanus damnans dicit, quod ista remunerat negligentiani. Sed 
meo iudicio haec non omnino est falsa, quia vere remittuutor poenac quae- 
cimque etiam uegligenter omissae, dmnmodo displiceat negligentia, immo 
remittuntur etiam non n^igenter omissae atque adhuc perfidende. 

15 Alii, quod valeant ad relaxationem iniunctae pooiitentiae, dumniodo 

sacerdos qui iniunxit poenitentiaiu pemiittat, ut possit oommutare poenitentiam 
cum remissionibus. Et haec est proba sententia et vera in re, ^nisi quod 
restaingit potestatem conferentis indulgentias. Verum est enim, quod iniunctas 
poenit»itias relaxant: sed non requiritur eonsensus eins qui iniunxit 

20 Sexta, quam ultra istas quinque in glosa praedicta positas Panomiitanus 

adducit, quod prosunt, prout sonant N^erba, et quo ad deum et quo ad poeni- 
tentiam hie iniunetam, et hanc dicit teneri a Grofiredo, Hostiensi, loanue 
Andrea. Et hanc ego quo<iue teneo, ut iacet et sonat in verbis. Sed non 
sequor intelligentiam omiiium, maxime propter istnd verbum 'quo ad' deum*. 

25 Per quod si intelligunt etiam poenas a deo impositas remitti, sive hie, sive 
in purgatorio, ultra poenitentias ab Ecclesia vel Canonibus iniunctas, non 
credo verum, nisi sub tali moderatione, quia }K)enae purgatorii rranittiuitur 
sine potestate clavium per solani contrition^u. Ideo siquis perfecte fuerit 
contritus, credo, quod sit quo ad deum a purgatorio absolutus. Quo ad poenas 

30 autem huius temporis dico, quod id nullam habet auctoritatem, ut supra satis 
dictum est condusione v. Non est enim nominabilis illa poena, quae quo 
ad deum remitti credatur. Ideo ego dicerem, quod illud *quo ad deum"* 
debet intelligi non de poenis a deo impositis, sed de eisdem ab ecclesia 
iniunctis, ut sit sensus: Kemissio illa iniunctarum poenitentianun ab ecclesia 

35 tenet tam apud deum quam apud ecclesiam, eo quod deus approbet hanc 

ecclesiae suae remissionem secundum illud: Quodcunque solveris super terram,9Katti).i6a9. 
solutum erit et in caelis. Non ait 'Quodcunque solveris super terram, aliud 
erit solutum in caelis', Sed 'id idem, quod tu solvis, et ego solutum habebo\ 
Quia per hoc deus vult homines subüci sacerdoti, Quod non fieret, nisi deum 

40 approbare facta sacerdotis sciremus. 

Vides ergo onmia adhuc in opinionibus herere. Porro id quod Angelus 

20 Pauor adducit A 



570 Resolutioues dibputationum de indulgentiarum virtute. 1518. 

ex 8UO FnuiciHco Mayronin adducit, quod iodulgeutiae eüaiu valeant ad aug- 
meutiuu gratiae et gloriae, uou advertit> quod indulgentiae nun sunt opera 
bona, sed renii.sKi(>uei> bonorum operum propter aliud niinus opu8. Etei 
enini opas l>onuni, propter (|Uod dautur indulgeutiae, Hit meritorium, non 
tarnen ideo iudulgeutiae äiuit nieritoriae, (%uu opui^ 8eor»uiu factum ikmi minus » 
esset lueritorium et forte niagis. Indulgentiae vero seorsum bumptae poiius 
sunt denieritoriiie, quia renii8Kione8 b<morum o[)eruni. Igiiur cum in osmii 
materia dubitata licitum 8it uuicuique diäputare et opponere> et e^ quoque 
dico, lue a ß. Thonia et Bonaventura in liac {>arte disseatirei donec melius 
prolxmt sua atque disHolvant nontra. Ego enini praeter opinionen nihil video lo 
(pi(xl prol>ent nee* saltem umim Canouem, cum tot scripturas ^o superius 
conclusicme v. produxeriiu pro mea parte. Et nunc, ne sine Canonibus etiam 
l(K|uar, ecce. 

Quarta ratio. Capitulo, cimi ex eo: li: v. de jkj: et re: dicit: per indul- 
geiitiais sutisfactio poenitentialis enerv^atur. Hoc verbimi licet ex dolore i* 
|K>tius (piani ex gratia dicat Papa, tarnen Canoniste sicut sonat iutelligunt 
Ergo si satisfactio euerv atur poenitentialis, patet, quod non nisi poena Canonica 
remittitur. Cum satisfactio poenitentialis sit nihil aliud nisi tercia illa pars 
poenitentiae ecclesiasticae et sacramentalis. Nam de satisfiEtetione euangelica 
niliil ad ecclasiam, ut supra. so 

Quod siquis mihi obstet, Papam non n^are etiam alias poenas ener- 
vari, Sed affirmat duntaxat nee exdusive loquitur, dum dicit 'Satisfactio 
lK>enitentialis ener\'atur^, Respondeo: proba ergo, quod et alias relaxat et non 
exclusi^e loquatur, quod cum non foeoeris, ^o probo quod exdusive loquitur 
per c. Cum ex eo, ut supra, ubi dicit, quod quaestores eleemosynarum praeter a 
id, (|uod in literis eorum continetur, nihil permittantur proponere populo. 
Sed nihil continetur in ullis literis Apoetolicis [uueter remissiones sads&ctioms 
sacramentalis, sicut ipsemet dicit Papa: Satis&ctio poeniteotialis ^lervator 
per indulgentias indiscretas et superfluas. Immo hoc verbo adhuc rigidius 
Papa indulgentias restringit, Quia si superfluae indulgentiae solum enervant lo 
satisfactionem saeramentalem, ergo modestae et legitimae nee ipeam sstis- 
factionem poenitentialem enervant, multo minus caeteras ullas poenas. Sed 
haec sunt non mei fori aut professionis, Viderint Caaomstae. 

CONCLVSIO XXL 

Errant itaque indulgentiarum Commissarii ii, qui dicilnt » 
perPapae indulgentiae hominem ab omni poena sei vi et sftlvari 

Hanc omnino assero et probo. 

Quia saltem relinqultiu* poena tercia, id est Euangelica, immo et quinta, 
puta mors et aegritudo et in multis illa onmium maxima poenarum^ scilicet 

1 Maronis A 11 quae probeiit A 



J 



Resolutiones dispatationum de indulgentiarum virtute. 1518. 571 

horror mortis, tremor couscientiae, infirmitas ficlei, pusillanimitÄS npiritus: 
qoas poenan si comparas ad reminsa» per indiilgentias, sicut si rem cum 
umbra compares erit comparatio. Sed iiec^ue men« Papae est, ut tarn frivole 
et impune fabiilentiir, ut patet ex c. Cum ex eo. 
^ Quod si dixerint 'nee nos diciimiß has |K)ena*s tolli jwr indulj]^entias', 

respondeo: Cur ergo populum iion inHtniis de eognitione poenarum quas 
remittis, sed omniuo omnes remitti claiuas, quaseunciue pro peccatis suis 
luere del>eret coram deo et ecclesia? Quomodo populus |>er .seij).suni intel- 
liget, quod tarn obsciut; et large loqueris? 

10 coNCLVsio xxn. 

Quin nullam remittit animabus in purgatorio, quam in 
hac vita debuissent solvere Recundum Canones. 

Hanc non latius as8en> quam octavam, ex qua fluit eeu Corollarium, 
quixl Canones poenitentiale« non transeant in aliam vitam. Quia onmis 

1» pocna temjwralis nuitatiu* in poenam mortis, immo propter mortis pcwnam 
tollitur et toUenda est. immo finge (ut latius suadcamus), Romanam ecelesijun 
esse, (pialis erat etiam adhuc tempore B. Gregorii, quando non erat sujht 
alia8 ecclesia«, saltem Graeciae, clanmi esset, quod Canonicae poenae non 
obligabant Graccos, sicut nee nunc obligant siqui sunt Christiani non subiecti 

20 Papae, ut in Turda, Tartaria, I^ivonia. Ulis ergo nulla istanim indulgentianim 
est necessaria, sed tantum in orbe Romanae Ecdesiae CH3nstitutis. Si ergo 
istos vivos non obligant, multo minus mortuos, qui sub nulla ecclesia sunt. 

CONCLVSIO xxm, 

Si remissio ulla omnium omnino poenarum potest alicui 
2* dari, certum est eam non nisi perfectissimis, id est paucissi- 
mis, dari. 

Hanc de poenis omnium generum intelligo et sie assero. Nam cpuKl 
remissio poenitentialis satisfactionis possit nnicnique dari, non est dubium, 
ut satis est dictum. Immo hanc condusionem corrigo et dico, Quod prorsus 
ao nnllis sive perfectissimis sive imperfectis potest dari omnium poenarum 
remissio. Quod probo: Nam licet perfectissimis deus non inferat flagella 
seu üij. gemis poenarum, saltem omnibus et semper, tamen tercia manet, 
scilieet Euangelioa, immo et quarta, puta mors et quae mortis et ad mortem 
sunt j)oenae. Licet enim posset deus omnes perficere in gratia, forte sine 
3i poenis, non tanien statuit id facere, sed ad imaginem filii sui, id est cmcem, mm. 9, 2\*. 
omnes eonformare. Et quid opus est multis? Quantumcimque magnificc 
extoUatur poenarum remissio, quid, quaeso, efficitur apud cum, (pii mortem 
et timorem mortis atque iudicii ante oculos habet ? Huic si omnis alia remissio 
praedicetur et haec non remitti conceditur, nesdo si consolatiouis aliquid 



572 Resolutiones dL»putaÜonum de indulgentiarum virtute. 1518. 

re|K)rtet Igitur horrorem mortis et infemi attendei et remissiones poenarum, 
velis uoUh^ nilül curabis^ ac sie noa nostro studio, sed rei neoessitate vilifica- 
biuitur iudulgeutiae, quae timorem mortb non tdlunt. 

C!ONCLV8IO XXim. 

FalH ob id necesse est maiorem partem populi perindif- s 
fer(?ntem illani et raagnificam poenae solntae promissionem. 

Et haue assero et scio ita contingere. Nam ego ipse audivi mültos 
nun secus intellexisse quam quod sine omni poena evolarent per inda%entias. 
Nee minim, quando illi sie scribunt, legunt, elamant, quod, siquis venias con- 
secutus ante recidivam moreretur, statim evolaret. Haec omnia ita loquuntur, lo 
quasi non sint peccata nisi aetualia, ae si fomes relictus nulla sit immun- 
dicia, nulluin impedimentum, nullum medium, quod moretur ingressum regni, 
Cum, nisi ipse sanetur, impossibile sit intrare caelum, etiam si nullum assit 
Dffb. 21, 27. aetuale. Nihil enim inquinatum intrabii Quocirca horror ipse mortis, Cium 

sit Vitium fomitis et peccatum, etiam se solo impedit introitom r^ni. Quia ^^ 
(jui non voluntarie moritur, non obedit vocanti deo nisi invitus, Et tanlüm 
ibi non facit voluntatem dei, quantum invitus moritur, Tantum autem peocat, 
quantum non obedit voluntati dei. Ideo rarissimus est, qui post omnes 
venias non etiam in morte })eccet, nisi ii qni cupiunt dissoivi et vocant 
mortem. Igitur ut non omnino cum eis discordem, dico, quod siqids Sit » 
jKirfecte contritus, id est odiens se vitamque suam et summe düigens mortem, 
statim evolabitj remissis sibi poenis: sed quotus sit hie, tu videris. 

CONCLVSIO XXV. 

Qualem potestatem habet Papa in purgatorium genera- 
liter, talem habet quilibet Episoopus etCuratus in su« diocesi » 
et parochia specialiter. 

Haec est illa blasphemia, quae me mille mortibus dignum foecit^ iudido 
seilicet ({uaestonim, ne dicam quaestuariorum. Verum antequam ego haDC 
couclusionem ostendam, paululum prae£aJx>r de propoaito meo, Primum dico 
iterum, hie me disputare, non quo ad sententiam quam inteudo \sü» verbis » 
(Haue enim constanter^ assero, quia eam tenat universa Eodesia) sed quo 
ad verba. Deinde adversarios meos etiam rogo, ut ferant dolorem meum, 
quo crucior, dum audio ea predicari in Eodesia Christi, quae nunquam 
scripta et statuta simt. Quando sanctis olim paUibus legimus visum esse 
periculosissimum, aliquid ultra praescriptum caeleste doceri, Ut inquit Hilarius, » 
et sanctus Spiridon, Cypri Episcopus, huius disciplinae tarn xigidus obser- 
vator fuit, ut interrumperet sermonem eins, qui tantom graeoi vooabuli aequi- 



23 xxxY. A 37 qui tameu A 




Besolutiones digpntationnm de indulgenüarum yirtnte. 1518. 573 

vocatione usus *Tolle cubile tnum et vade"* dixerat pro 'Tolle grabatum seu 
lectum tuum et vade^ reprehendens emu in re^ quae sensum nihil niutarat 
Atque huius doloris mei veniam puto mihi iustissime ah illis deberi, quando 
nos ferre cogimur, nunquam rc^ti aut moniti, eonim praesumptiones ({uibus 
5 delectantiu* ea praedicare, in quibus nos crucianiur audiendo. 

Non haec dico aut ago, quod tarn impudenter arrogans sim, ut nie 
inter doctos Eoclesiae aanctae numeraudum puteui^ multo minus inter eos, 
quorum haec sit statuere aut destituere. Atque utinam novissinmm nierear 
Eloclesiae raembrum fieri aliquando! Sed id potius ago: Cum sint in eeelesia 

10 et doctidsimi pariter et sanctissimi viri, ea tarnen est nostri saeculi infoeli- 
citas^ ut etiam tanti non possint ecclesiae succurrere. Quid enim potuerit 
hodie doctrina et pius zelus, satis probavit infoelix eventus eorum doctissi- 
morum et sanctissimorum virorum, qui sub lulio Secundo studuenint refor- 
mare ecdesiam instituto ad hanc necessitatera eoncilio. Sunt et alii passim 

15 quos novi optimi et eruditi pontifioes^ sed exeniphun pauconmi imponit 

Silentium plurimis. Est enim tempus pessimum (ut ait Amos propheta), ideo 9Cmo« 5, 13. 
prudens in illo tempore taoebit Denique est nobis hodie Pontifex optinms 
Leo Deoimus, euius int^ritas et eruditio delitiae sunt omnibus bonis auribus. 
Sed quid ille suavissimus homo potest unus in tanta rerum couiiisione, digints 

ao profecto qui melioribus temporibus pontificaretur aut meliora tempora essent 
sui pontificatus? Nostro saeculo digni siunus pontifieari non nisi lulios 
Secundos, Alexandros Sextos aut siquos alios atroces Mezentios vel finxe- 
runt poetae. Nam bonos ridet hodie etiam Koma ipsa, immo Roma omnium 
maxime: in qua enim orbis Christiani parte liberius ludimt etiam in summos 

35 pontifices^ quam in vera illa Babylone Boma? Sed sat ista. Cum itaque 
praeter innumeros privatos etiam in sedibus suis habeat eeelesia doctissimos, 
si prudens voluissem existimari illorum exemplo, et ipse tacerem. Sed praestat 
vel a stultisy a pueris, ab ebrüs veritatem diei quam onmino taceri, ut fiducia 
doctiorum et sapientium animosior fiat^ ubi audiunt nos rüde vulgus tandem 

30 pro rei nimia indignitate damare, sicut ait Christus: Si hii tacuerint^ lapidesfiuc. 19,40. 
clamabunt 

Ista itaque praefatus ad condusionem venio^ et primo de ea secundum 
sententiam, deinde secundum verba seu sententiam aliorum. Igitur in liac 
conclusione nihil loquor de potestate iurisdicdonis^ quam in£ra seqi^nte mox 

35 condnsione nc^o et supra xxij. et viij. idem n^avi. Hanc enim potestatem illi 
ex lis verbis coeperunt^ de qua dico sicut dixi: Statuat Ecdesia alteram partem 
eins quaestionisy et sequar libentissime. Cessent Interim temerarii suorum 
somniorum assertores. Ego dubito et disputo^ an habeant potestatem iuris- 
dictionis in purgatorium. Et quantum hucusque l^go et video^ teneo nega- 

40 tivam, paratus tenere affirmativam^ postquam ecclesiae sie plaeuerit Interim 



30 in dignitate A 



574 ' Resolutiones disputatioiium de indolgentiarum virtote. 1518. 

hie loquor de potestate virium, non iurium, de poteetate (^randi^ non impe- 
randi, ut sit sensiis: Papa uullam quidem habet potestaiem in purgatoriumy 
siciit nee iillii» aliu8 Pontifex. Si autem habet aliqiiam, talem oeite habet, 
qualin sit et inferioribuB participata. Haec autem est qua Papa et quilibet 
Christiaiuis potest »uffragari, orare, ieiunare &j^ pro animabus defiinctis, 5 
Papa generaliter, Episcopus particidariter, Chrifltianufi individualiter. Patet 
itaque conehisio verissima. 8icut enim Pi^ una oum tota ecoleBia suffitir 
gatur animabus (quäle fit in die omnium aiiiinaruni)^ Ita quilibet Epiiioopuß 
eiuu sua diocesi id facere potest (sicut fit in diebus, quos vocant commuiies) 
et Curatus in sua paroeliia (sicut fit in exequiis et anniveraarüa) et quilibet 10 
Christiauus in sua devotione. Aut ergo n^a, sutfragiiun esse interoessionem, 
aut eonc^ede, quemlibet praelatiun cuni suis subiectis posse sufiragtri animabus. 
Haec igitur puto non esse tarn dubia, qiuim sunt audaoes illi sermones de 
iurisditi(me Ecelesiae iu purgatoriiun. 

CONCLVSIO XXVL is 

Optime facit Papa, quod non potestate clavis (quam nullam 
habet) 8ed per modum suffragii dat animabus remissioneni. 

Non credo necessarium iterum protestari, quid disputem aut quid aaserani, 
^h\ (null nostro saeo^do sint tarn «elosi haeretioae pravitatis inquisitore», ut 
(yhristianiHsime c^itolicos vi conentur ad haeresim adigere, oportuniun tuerit ^ 
super singulis syllabis protestari. Nam quid aliud foeoennt loannes Picus 
Mirandulanus, Laiu*eutius Valla, Petrus itavennas, Joannes Vesalia et no- 
vissime diebus istis loaimes Reuchlin atque lacobus Stapulenais, ut inviti 
(X)gerentur et bene sentieudo male sentire, non facile viderim, nisi quod 
oniiserint forte pn>testationem sujier singulis (ut dixi) syUalus: tanta est hodie 2:^ 
iu E(*x;lesia pueronun et eöeminatorum tyrannis. Itaque pn>testor denuo, duo 
in ista conclusioiie me factunmi, Primum, de potestate claviiuu in ])arga- 
torium disputare et u<^tivam probare, doneo alius affirmativam melius probet, 
8ecundo, de modo illo suffragii inquirere. 

Primum probo sie: 30 

Primo per illam vulgatam Hostiensis rationem, videiicet: Si elaves sese 
ad ])urgatoriiuu extendereut, possent evacuare purgatorium, atque cmdelis 
esset Papa (]Uod non evacuat purgatorium. 

Haue solvunt sie: Papa potest, sed non debet evacuare, nim subsit 
iusta eausa et rationabilis, ne adversus iustieiam divinam temere agat Hane ^ 
frigidam et oscitantem soludonem, vix puto proferreat, nisi vel neu adN^ar- 
terent, quid loquuntur, vel inter vitulos marinos profundisaime sterteDtea se 
l(K|ui arbitrarentur. Ita fit, ut ex uno absurdo dato plum «equantur. Et, 
ut ille ait, Septem mendaeiis ^;et unum mendacium, ut verum videatur. 

Igitur argimientum vix potuit robustius firmari quam tali solutione. *^ 
Quaerimus enim, quod tandem nomen erit huius eausae rationabilis ? Constat 




Resolutionea disputationum de indulgentiarum virtute. 1518. 575 

aatem^ quod vel pro hello contra infideles vel pro structiira sacra aut com- 
muni aliave neoessitate huius vitae indulgentiae donantur. 8ed niilla illanim 
tanta est^ quin incomparabiliter maior Bit charitas^ iustior et ratiouabilior. 
Si itaque iustitia divina non offenditiir, si propter corpora fidelium et res 

5 eonim tuenda aut propter inanimatas fabricas aut U8um huiu8 comiptibilis 
vitae brevissimum remittnntur tot, quot voluerit (etiam «i onine** in eo numero 
oomprehendis, ut sie etiam evacuetur purgatoriuni)^ quanto magin non oifen- 
ditar, »i pro sancta charitate redimantur omnes, Nisi forte iugtieia divina 
tarn est iniqua aut forte melancolioa , ut plus faveat charitad in corpora et 

10 peeuniaii viventium quam in animan tam egenas exhibitae, maximc cum tanta 
res Bit succiurere animdbus, ut fideles deljeant malle serN'^ire Turcis et corijo- 
raliter occidi quam animan non redimi. Sic ergo propter id quod minus 
est infinitafi et forte per hoc ipsum onmes redimet, cur non et propter id 
quod maximum est, id est charitatem? Hie tarnen ^o illis angustia clausis 

Vo consilium dederim, ut dicant causam rationabilem nullam esse posse, ut sie 
secure elabantiu: huic obiectioni. Et ita si Papa ]>ossit quo ad se, non tamen 
potest quo ad causam, quae non esse potest 

Secundo, ipee stilus Papae idem probat^ in quo diciUur de iniimctis 
poenitentiis. Manifestum est autem, quod tantum donat quantum sonat et 

20 eo modo donat quo sonat, ut sie Episcopus xl^ Cardinalis c dies de iniunctis 
poenitentÜB, ita Pa}>a prorsus omnes plenarie dies de eisdem iniunctLs relaxat, 
8ed purgatorii poenas uulla clavis iniunxit Hie vero bellus quidam som- 
niator sie fieübnlatur: Quando Papa dicit 'damus indulgentias omnium j)ecca- 
tonim de poenitentia iniuncta', intelligitiu* de poena imposita per sacerdotem, 

25 Quando autem dicit 'damus indulgentias omniiun peccatorum, de quibus 
contriti et confessi fuerint'', tunc non remittuntur oblita vel ignorata, Quando 
vero dicit 'damus remissionem omniiun peccatorum^, tunc evolaret, si moiv- 
retur, Et sie in manu Papae est, quos volet salvare. O fturor! Vide pro- 
nunciatorem hunc quam secure asserit, ac si oraculum ederet. Cui si dicerem : 

30 obsecro te, unde probabo haec, si fuero iussus rationem reddere huius fidei? 
fortasse nova alia finget mendacia, quibus illa priora statuat magna maioribus. 
Infoelioes Christiani, qui c(^untur omnia audire quaecunque tandem nugari 
libuit ineptissimis hominibus, Ac si non haberemus ipsam scripturam, quam 
praecipiente Christo populum doceremus, et tritici mensuram, non lappanmi 

35 et tribulorum cahos illis tribueremus. Inter caetera portenta, quae hie sua- 
vissimus author fingit^ id quoque nobis audet persuadere, quod in manu Pa{)ae 
sit remittere vel non remittere ignorata vel oblita, quasi non sciat universa 
Ecdesia, quod post omnem solutionem Papae cunctis ftdelibus restet dicere: 
Delicta quis intelligit? ab occultis meis mimda me, domine. Et quod etiam %\. 19, 13. 

40 bona opera nostra cum lob vereri oporteat, ne inveniantiur apud deum hör- ^lob 9, 28. 

35 «u8 bet »ofeter ©amtnlunfl ift bie Se§art cados ftott cahos in bie öefotnmtougfioben 
ü^degangen. 



576 Resolationea disputatioiiam de indulgentiamm virtate. 1518. 

renda peccata. At Clavis Ecclesiae, bona opera ai sint mala coram deo nee 
ne, nescit nee iudicata multo minus remittit. Secundo prooedit eins somninm 
ex laboriosa illa et inutili arte confitendi, immo desperandi et perdeodi 
anima^y qua hucusque docti sumus areuam numerare, id est aingula peoeata 
discutere, colligere at(|ue ponderare ad £BK;iendam contriticmem. Quod cum & 
feeerinius, fit ut refricemus vel ooncupisoentias vel odia praeteritonmi me-> 
nioria, et dum eonterimur de praeteritis, nove peooemus. Aut oeiie si fiat 
optima eontritioy sit tantunmiodo violenta, tristis mereque factitia de meUi 
pi>enanuu simiilata duntaxat. Sie enim dooemur peoeata cont^^ id est ad 
impostiibile vel ad peius oonaii. Cum vera contritio sit incipieoda a benig- to 
nitate et benefieiis dei, praesertim a vulneribus Christi, ut bomo ad sui in- 
gratitudinem pnmo veniat ex intuitu divinae bonitatis et ex illa in odium 
Hui ac amorem beuignitatis dei: tum fluent lachiymae et odiet sdpsum ex 
eorde, citra tamen desperationem, tum odiet peccatum, non propter poeoam 
sed propter iutuitum bonitatis dei, qua inspecta oonservatur, ne desperet et i^ 
sese ardentiösime odiat, etiam cum gaudio. Sic dum fiimt unius peocati 
stam. 2,4. vera contritio, omnium simul erit Sic Ko: ij. Ignoras, quod baiignitas dei 
te ad poenitentiam adducit? O quam multi id ignorant^ sancte Paule, etiam 
4.9Rof.2i,9. aliorum magistri! Sic in Numeris l^imus, filios Israel non fiiisse a aerpen- 

tibus suis ignitis liberatos per intuitum et horroron eorum, sed potius averso s» 
2.Wof. 14^0. intuitu ab eis et ad serpentem aeneum, id est Christum, oonverso. Item et 
ab Aegyptiis visis territi sunt, sed dato eis dorso mare transeuntes salvati sunt 
Ita sunt peccata nostra in vulnerato Christo magis quam in nostra conscientia 
tractanda. lUic enim mortua sunt, hie vivunt Alioquin si illorum fliimiiimifr 
servanda est, fieret, ut, siquis subito ad mortem raperetur, non possit salvari, » 
quia non habet tempus colligendi peccata. Sed habent quod hie dicunt. 

Quare ad commentum illius commentatoris dici potest: In omni remis- 
sione summi Pontificis, praesertim illa publica et coram Ecclesia (ut fit in 
veiüis) debet subintelügi ista clausula de iniunctis poenitentiis, sive sint 
peccata oblita sive ignorata. Haec enim ad fonun ecdesiae non pertinent so 

Ortum est autem istud pelagus sermonum (ut mihi videfcur) ex qoadam 
incuria inspiciendae originis indulgendarum. Nam tunc temp<ms quando 
vigebant Canones poenitentiales, magnum erat relaxare üij dies, post hoc 
coeperunt centum dan, deinde mille dies, tandem multa milia dierum et aani 
et annorum centenaria et millenaria. Sic enim paulatim processit maior ac ^ 
maior lai^tas veniarum. Post haec coepit septima pars omniam peooatorum 
remitti, deinde tercia pars, novissime dimidia pars, ac sie perventum est ad 
plenariam remissionem onmium peccatorum, ut satis potest videri adhuc in 
stationibus urbis Romae. Quod si in primis gradibus intelligitur poenitentia 
iniimcta, certe et in plenaria remissione intelligenda est «o 

Tercio, iterum stilus Papae dicentis 'per modum suffragiP. Oportet 
enim diversum esse modum suffiragii a modo potestatis. Quod si ipsi P^me 



Resolutiones disputationom de indulgentiarum virtnte. 1518. 577 

(sicut debemus) plus credemus quam illis et nobisipsis, patet^ nullam 
potestatem, sed BuHragiiun valere in purgatoriiun. Tutius est mihi cum 
Papa sentire quam ciun illis. Papa non arrogat sibi potestatem^ sed suf- 
firagium sibi vendicat Et satis miror^ qua fiducia illi contra expressam pro- 

& hibitionem c Cum ex eo, plus audeant praedicare quam in literis Papae 
oontinetnr, ciun sufiragii modus ibi solum contineatur. Quod si sie intelli- 
gunt, non habet potestatem quidem iurisditionis in purgatorium, sed tamen 
habet potestatem Clavium applicandi suffragia in illud. Hie dico et ^o, 
quod hoc nemo negat: potestas applicandi sive sufiragia sive satisfactiones 

10 sive laudes dei prorsus est in manu summi Pontüicis. Verum an illa potestas 
sie Sit solius Fapoe, ut non etiam aliorum pontificiun sit^ ut condusione 
praecedente dictum est, vel quid ^o nondum intelligo in isto modo appli- 
cationisy in secunda parte huius conclusionis dicam. Interim hanc primam 
prosequamur. 

i& Quarto et omnium fortissime Christus non ambiguis, sed claris, apertis, 

rotnndis verbis dicit: Quodcunque ligaveris super terram, ligatum erit et in axatt^. i«,i9. 
caelis, Et quodcunque solveris super terram, solutum erit et in caelis. Non 
finstra adiecit 'super terram\ Alioquin nisi restringere voluisset potestatem 
Clavium, satis fuerat dixisse 'Quodcimque solveris, solutum erit'. Aut ergo 

80 Christus ut nugator superftuit verbis aut potestas Clavium solummodo est 
super terram. Sed hie, o bone deus, quam prompta est quorundam super- 
stitio, qui sine scitu et sine voluntate Papae volunt in hiis verbis potestatem 
ei dare, ubi ipse sufiragium sibi usurpat duntaxat Et cum sentirent haec 
verba Christi sibi fortiter resistere et errorem confutare, non id ^runt, ut 

85 erroris patax)cinium desererent et verbis Christi incomiptis sensum suum 
accommodarent, Sed econtra verba eias sensui suo comipto accommodant et 
torquent, dicentes : Illud *super terram"* potest dupliciter construi, Uno modo, 
ut ad solventem, Alio modo, ut ad solvendiun pertineat. Et primo modo 
esse Christum intelligendum, scilicet 'Quodcunque Petras dum fuerit super 

30 terram, solvent, solutum erit et in caelis', Volentes forte, quod et si diabolum 
solveret (modo ipse solvens super terram sit) solutus erit in caelo. Nam qui 
dicit 'Quodcunque' et niliil addit, quo restringat, omnia oerte solubilia esse 
ostendit Nescio, quibus verbis hanc mdem et insulsam superstitionem, immo 
temeritatem insecter. Hieronymiano stomacho et eloquio dignus hie erat 

35 anthor, ut sanctorum verboram Christi tarn audax violentia et corraptio 
vindicaretur. Et ut omittam grammaticam, quae vel sola potuit eos docere, 
non posse hunc eorum sensum istis verbis stare (sed magis novas dialecticas 
quam veram sequuntur grammaticam), videntur isti eousque sapuisse, quasi 
Qiristus timuerit, ne quando talis Petrus vd Papa foret, qui et mortuus 

40 vellet ligare et solvere, et ideo necessarium ei fuerit tam insignem mor- 
tuorum pontificiun ambitionem et tyrannidem praevenire ac prohibere, ne ligent 
aut solvant^ nisi dum fiierint in vita et super terram. Et forte (ut tam dignos 
Stti^etS aönte. I. 87 



578 Besolutionee düipatatioiiiiiii de indolgentianim virtata 1518. 

scriptiirae interpretes digne ludamus) nee sine causa sie timuit Christus, ne 
videlioet aliquando oontingeret, nt mortuas Pontifex aliqnid ligaret et suiis 
.siiecessor vivus idem solveret Tum fieret magniis error in caelo et Christus 
aiixius ignoraret, cuiiis illonun approbaret oflieiuni; ut qiii temere permisisset 
utris(|ue idem officium nee addiderit 'super terranr, ut mortmis conipesoeretur. s 
8i enini ita u(m sapiuut^ quid aestuant? quid laborant ostenderey qiiod 'super 
terram' ad solventem j^rtinet? Ecee o vere aureum opusculiun aurei doctoris 
et aureis literis dignissinium et> ne nihil non sit aureum, aureis disoipulis 
^f. 135, lof.tradendum, iUis videlicet, de quibus dicitur: 8imulachra gentium aurum et 

argenUun, oi^ulos hahentia et non videntia &e. Kecta via isti ineedimt contra i« 
Christum. Christus enim ideo addidit 'super terram', ne Fontiiex, qui non 
potest nisi super terram esse, praesumat id ligare aiit solvere, quod non sit 
super terram, velut data opera nostri temporis adulatores foedissimos prae- 
veniens et prohil>ens, qui iuvito ot recusanti pontifiei rc^num tradere inci- 
piunt inferorum. Hos 8. Hieronymus pro suo fervore dixisset Theologos, id is 
est deiun loquentes, eum autem puta, qui apud Yergilium magnum \*atibus 
inspirat iiirorem. sed tarnen agamus oontra eos. 

Primo. öi per haue intelligentiam «laves solvunt mortuos, ergo et 
ligant, quia utrinque additur 'Super terram^, dioendo: Quodeimque ligaveris 
su})er terram. Ergo et hie oportet eadem industria et aeumine nobis distingui, » 
'super terram^ dupliciter eonstrui, uno modo ut ad ligantem, alio modo ad 
ligandum pertineat, ut sie eonchidant nobis Pontifieem posse ligare sub terra 
in purgatorio, modo id curemus (opere viddieet Medicorum), ut id vivus 
faciat et diun fuerit super terram: Nam mortuus non posset ligare. Quod 
si ista prima pars verborum Christi non reeipit hane torturam et violentam » 
elusionem, ut ipsimet quantumlibet sint sine iudido assenmt, Qua fronte 
audebunt alteri parti eam vim facere, eum sit simili schemate per omnia 
eomposita? nisi forte illis, more suo, omnia licuerit univoeare et aequivoeare 
et amphibologissare et paralogissare, sieut libuerit et ubi libuerit Dioant 
ergo quod 'super terram' in prima parte pertinet ad ligandum, sed in seetmda lo 
parte pertinet ad solventem, Quandoquidem et maiora monstra in sacras 
etiam literas invexerunt pro sua laudabili consuetudine. 

Quare eum omnes negent, Claves posse ligare in piugatorio, neoesse 
est negare, quod possint solvere, eum sint illae dime potestates aequales et 
aequaliter a Christo Eeelesiae suae datae. In hae sententia sunt quidam ss 
non pessimi luristae: an saniores eaeteris, viderint illi. 

Seeundo. Ex ipsa antitfaesi ista sententia etiam oonfiitatur, quia, Sieut 
*in eaelis"* utique ad solvendum in eaelis respieit, ita 'super terram' ad sol- 
vendum super terram respieiat oportet. Et rursus, 'in eaelis' ad ligatimi, 



1 3n bet Saferer Satnmtung unb ben il^r folgenben ^uigaBen, auO^ in ed. Erlang. 
landemiiH, tbA^renb im StudCfel^UTteraeid^nifi twn A (nilbtftdF(id$ oUge Moxt geforbett «rtib 



Resalutiones digpatationnm de indnlgentianiin virtnte. 1518. 579 

qnare et *sii{)er terram'* ad ligatum referri debet Unde Chri«tu8 vehit de 
industria non dixit 'Ego »olvam in eaeliR*, ßed *solntuni erit in oaelis*, nt, 
fliquifl primo vorl>o, scilicot *Qnodciinqne solveris super terrani*, falsao iiitel- 
li^ntiae eahininiam qiiaereret, in sequeiite retunderetiir nee permitterc^tiir ad 

5 flolvendum ajitare, qiiia solutiim in eaelis oogit eerte intelligi fiolntiim in teiTa, 
non »olventem, Et ligatuni in eaelis ex>pt intelligi non ligantem, sed ligatuni 
in terra ant saltein ntnimqne. 

Tcwm'o. Si ClavLs tenditur in pnrgatoriiun, qnid frnßtra laborant? enr 
non tollunt verbum suffragii? enr non persnadent Pontifiei, ut dieat p(T 

!• nKKluni potestatip et auctoritate potins quam snflfiragio Holvere et ligare? 
Quippe qiiodcimque solvent (tantnni eaveat ne sit mortnus) solutiim erit. 
Qnid no8 obtnndit vocabnlo suffragii, qnod nemo intelligit potestatem, «ed 
omnen intercessionem? Quin amplius faeiemus, et rogemus Papam, nt pnr- 
gatorium omnino toUat de remm natinra. Si enim Claves Eeclesiae, etiam 

>Ä quo ad solvendum duntaxat, iUue Bese extendunt, erit in mann eins totum 
purgütorium. Qnod probo sie: Det onmibus in illo existentibtis remissionem 
l>lenariam, Secundo omnibus morituris Christianis eandem similiter det remis- 
sioncm, Tunc ccrtnm erit, nt nullns in eo maneat, nullns in ipsiun veniat, 
omnes autem evolent et cesset purgatorium. Debet antem id faoere, et subest 

80 iustissima eaiisa, scilicet eharitas, quae per omnia, super omnia, in omnibus 
quaerenda. Nee timendum est, qnod iusticia divina oflendatur a charitate, 
ad quam potius ipsa nos lu^t. Quod cum factum faerit, deponamus totiun 
officium defimctorura, satis hodie molestimi et negjectum tamen, mutemnsque 
id in officia festiva. 

2.% Qnarto et ultimo. 8i purgatorii poi»na t«t castigatoria et aiflictiva, ut 

supra V. conclusione, timc certum est^ eam non posse solvi potestate elavium. 
At non esse aliam, satis puto ex sufficienti divisione patere. 

Patet itaqne prima pars huius conclusionis ac per hoc tota satis proba- 
biliter firmata, quod suffragiuni, non iurisditio intret purgatorium. 

30 Secundum, scilicet Modus ille suffragii, etsi non fiiit a me propositum, 

ut inquireretur, nee requiritur ad positiones meas seire, quis aut qualis sit, 

tamen volens exponara me in eo, quod iuste poteram omittere, ne videar 

* angulum quaerere, salva senijHT mea protestatione, qnod non meum, sed 

Pontificis, immo Ecclesiastici forte (!)oncilii sit statuere, (fuis sit ille modus. 

35 Menm est inquirere et disputare ac rationibus addnctis, quid intelligam aut 
nondum intelligam, indicare. 

Ergo duplici via im|>enditur suffragium animabas. Primo re ipsa et 
officio praesente, sicuti fit, cum sacerdos cum populo orat, ieiunat, sacrifieat 
alimine facit nominata opera pro nominatis animabas. De quo suffragio 

40 nuUum dubium est, quin vehementer prosit, et redimet animas secimdimi 
quod deo visum fiierit et ille menierint, secundum B. Augustinum. De isto 
superius dixi conclusione praecedente, quod talem potestatem habet Episcopus 

37 ♦ 



► 



580 Resolutiones dispataÜonam de indulgentiamm virtute. 1518. 

Bpedaliter, qualem Papa genenditer, scilicet non iiirisditionifi^ sed suffragii 
faciendi in purgatorium. De isto modo hie non quaeritur, ut notom est 

Seciindo inipenditiu* sine officio vel opere, sed mera iurisditione per 
literas vel voces pronunciata, Et id quoque ex duobus thezauris. 

Primus est triumphantis Ecclesiae^ qui est nieritum Christi et sanctomm & 
eins, superabundantius quam debuerant merentium. Et hunc esse reliotum in 
Ecclesia^ ut hie remimeretur et compensetur, dicuiit illi. 

Alter est militantis Ecclesiae, ut sunt merita^ bona opera viventium 
Cliristianorura, quae habeat siunmus Pontifex in manu sua, applioare ea vel 
pro satisfactione poenitentium vel sufira^o deiunctorum vel pro laude et lo 
gloria dei. Sic euim et ego aliquando et docui et scripsi^ Papam tripliciter 
habere militantis E}cclesiae merita in potestate: Prirao, ut ea offerat deo pro 
satisfactione aliorum, Secundo pro suflragio animabus^ Tercio in laudem dei. 
Et hanc facultatem spiritualem, si vera est, in suis diocesibus liabere Epi- 
scopos firmiter credo, Aut, si erro, revocet me qui potest Alioquin quomodo u 
stabunt sine errore fratemitates illae, in quibus sibi oommunicant sua studia 
et opera tam maiores quam minores prelati? Item monasteria et ordiues et 
hospitalia et parochiae. Id enim non potest verum intelligi, nisi quod tali 
modo unius opus pro altero satisfacit, sufl&agatur et gl(»ificat deum. 

Dico itaque: » 

Quanquam ^o prorsus non intelligO; quomodo sint ista merita mili- 
tantis Ecclesiae in manu Papae, tamen Interim sie pie credam, doneo suus 
Gordus hunc nodum dissolvat Causa autem, quare non intelligam, est haee: 

Prima. Si pro viventibus viventium offert opera, iam non video, quo- 
modo sit remissio gratuita et non potius vera et iusta satisfactio et persolutio » 
usque ad novissimum quadrantem. Licet enim iUe non operetur cui fit 
remissio, alii tamen operantur et satisfaciunt Tunc enim id fiet, quod onmes 
constanter negant, scilicet quod concedens oneret se ad satisfactionem: vere 
enim Papa tunc non remitteret sed satisfaceret^ scilicet per sibi subiedos. 

Secunda, quod sie Claves Ecclesiae nihil prorsus faeerent, nisi quod » 
iam de facto fit in ecclesia, etiam sine clavibus. Nam ex l^e charitatis qui- 
»ai. 6, a.libet pro quolibet tenetur orare. Et Apostolus ait: Alter alterius onera 
portate, et sie adimplebitis l^m Cluisti. 

Tercia, quod nomen indulgentiae huic sententlae repugnat, quia debet 
lUud indulgere, id est remittere, ut non faciat quod debet, non autem impoüere 34 
alteri vel impositimi dicere, ut indulgentia prorsus extinguat debitiun, non 
autem per alium solvat. Quare videtiu* potius sine isto thesauro nuda sufficere 
potestas Clavium ad indulgentias, maxime cum remittatur tantummodo Cano- 
nica, non autem Euangelica satisfiu^tio, Aut iterum hie dicendum erit, ut 
supra de remissione culpae dictum est, quod sie etiam renlittat per hunc 4o 
thezaunim poenas, id est declaret id fieri quod etiam sine eo fit, scilicet 
Ecclesiam pro eo satisfacere, cui remittitur. Quo modo B. Augustinus dicit, 



j 



Besolutiones disputationum de indulgentianun virtute. 1518. 581 

neminem suscitari nisi quem suscitat unitas Ecclesiae^ ut in vidiia figuratum 
dicit . Sed adhuc durat ratio prima et secunda, quod sit tunc potius satis- 
factio quam remissio, sive declaretur sive concedatm*. 

Quarta. Thesaurus ille Ecciesiae militantis magis operatur gratiam 
5 Spiritus quam remissionem poenanun et videtur satis viliter tractari^ si pro 
poenarum remissione af^lioetur^ cum remissio poenarum sit vilissimum donum 
in Ecclesia, etiam impiis donabile^ et sola davis potestate, ut videtur. 

Dico Seoundo: 
Non intelligo, quomodo aut quid fiat^ quando Papa eundem thezaurum 

10 applioat pro sufi&agio defimotorum. Causa est haec: 

Prima^ Quia iterum non plus videtur fiieere, quam quod de facto fit 
Nam universa Ecclesia de facto orat et sufiragatur pro defimctis^ nisi iterum 
hie putetur id facere dedarative. Nee video^ quid illud obstet quod dicitur 
de Missa, quae plus prodest, si per sacerdotem uni applicetur quam si sine 

15 applicatione pro omnibus celebretur. Fateor, id verum a me credi. Sed 
Papa ut aummus et generalis omnium sacerdos certe non potest nisi genera- 
Liter applicare^ immo debet id facere, etiam sine literis veniarum. 

Secunda. Ciuu per indulgentias non remittantur nisi poenae Canonicae, 
prorsus non possum intelligere, quid animabus remittatur, cum Canones eas 

20 non ligent. Denique in morte sunt ab illis absolutae, cum omnis sacerdos 
sit Papa in hora mortis. Item quod nulla anima patitur in purgatorio pro 
criminibus et mortalibus peccatis, sed tantum pro venialibus, ut dis: xxv. 
c. Qualis. Canones autem venialibus, immo mortalibus occultis non sunt 
impositi, sed tantum criminibus cognitis, ut supra dictum. Dicat ergo qiü 

25 potest^ quomodo indulgentiae suffragantur illis, id est remissiones Canonum, 
nisi non tantum indulgentias largiatur, immo illis velut in superabundantem 
cautelam datis (velut solent etiam mortui absolvi in facie Ecciesiae) simul 
involvat ultra indulgentias applicationem meritorum Ecciesiae, Et timc certe 
indulgentiae non fiunt sufTragium, sed cum sufiGragio tanquam altero dono 

90 dantur animabus, id est declarantur dari, vel applicantur. 

Dico Tercio: 
De thezauro meritonun Christi et sanctorum ad remissionem poenarum 
applicato dicam infra in sua conclusione Iviij. Vides ergo, quam sint omnia 
obsciurissima et dubiosissima, ideo periculosissinia doceri. Id uniun dico et 

35 video, quod Papa in Cle: de pe: et re: c. Abusionibus, damnare videtur 
hanc sententiam de redimendis animabus per indulgentias, dum dicit: Animas 
de purgatorio, ut asserunt mendaciter, extrahunt, Ubi glosa super verbo, 
mendaciter, ^quia, inquit, sunt iudicio dei reservate'. Et all^at ad hoc dis: xxv. c 
Qualis, Et certe mihi videtur recte sentire. Nam si per sufiragium redi- 

40 mantur, non utique sequitur, eas statim evolare: non est idem sufiragari et 



28 c fel^ A 27 vel ut solent A 87 ut asserunt, mendaciter extrahunt oUe Vtt8fta^ 



582 Resolutiones disputationum de indulgentiarom virtote. 1518. 

rediinere seu liberore. Itaque ego hucusque sapioi quod video indulgentias 

et sufifragium meritorum Ecdesiae esse duas res diversifisimas, alteram sine 

altera et cum altera dari potentem. Indulgentiis sufficit sola potestafi clavium 

sine addito illo thezauro^ qui tarnen poteet addi vel solus dari. Bolus datus 

&cit participem bonorum, ut supra satis est dictum. Haec si essent certa et ^ 

vera, sequeretur, quod indulgentiae, inquantum tales, prorsus nihil prodessent 

animabus, nisi quod coram Eoclesia absolverentur, id est denunciaretur eas 

esse absolutas, Aut si prodessent, non id fieret virtute ipsarum, sed alia 

adiuncta Ulis donatione, scilicet meritorum Eedesiae. Quae donatio itcmm 

distingiienda est a generali applicatione, qua Eodesia de facto per illa sufira- lo 

gatiu: aiiiinabus sine Papae applioatione, et videndum quid ipsa valeat. Sed 

etiam aliLs relinquendus est inquirendi labor, quibus est nondum fessum 

Studium in tantis dubüs. 

Nunc obiidtur: 

Primo. Celebre habetiu«, quod quidam Magister Parrhisiis tenuit in u 
disputatione »ua, Summum Poutificem habere potestatem in purgatorium, et 
Pontifex eo coguito et mortuo dedit eam assertam reiuissiouem velut com- 
mendans. 

Bespoudeo: Me nihil movet, quid placeat vel displiceat summo Pontifici. 
Homo est, sicut et eaeteri: multi fuerunt summi pontüices, quibus neu solum » 
errores et vicia, sed etiam porteuta placuenmt Ego audio Papam ut papam, 
id est ut in Canonibus loquitur et secundum Canones loquitur aut cum 
Coucilio determiuat, Non autem, quuiido secmidum suiuu caput lo(|uitur, ne 
forte cogar cum quibusdam male Christum cognoscentibus diccre, quod lulii 
Secundi horrendae caedes in Christianum populum fuerint quaedam beneficia ^ 
pii pastoris in oves Christi coUata. 

Secundo, B. Bonaventura li: iiij. dis: xx. Non esse resistendum impur- 
tuue, si quis asseruerit, Papam hal>ere [)otestatem in piu^torium. 

Respoudeo primum: Auctoritas S. Bouaveuturae in re hae non sufficit, 

secundo: Quando Papa id asseruerit, non erit resistendum, tercio: Bonaventura 30 

rectc dicit, quia addit .sei})sum exponeus 'dummodo id constet per auctori- 

tatem manifestam aut dietameu rationabile^, Sed illa nondum constat mani- 

festa auctoritas. 

Hie vero obücitm*: 

Primo. SLvtus quartus detemiinas.se dicitm*, quod per suffragimn ille js 
modus nihil minuit plenitudinem indulgentianmi. 

Respondeo: Primum, Siquis |)erthiax esse vellet, diceret: Proba quod 
dicis, opthne pater, maxime cimi solius Papae non sit novos fidei statucre 
articulos, Sed secundum statutos iudicare et rescindere quaestiones fidei. Hie 
autem erit articulus novus : ideo ad universale concilium pertinebit eins deter- 40 

37 Probo ed. Witeb. 1545, ed. leii. 1556 unb trofe bcffexet SSotlage ed. Erlang. 
89 deflciudere aOe ^hidgabcn 



Besolutionee disputationiun de indulgentiarum virtute. 1518. 583 

minatio^ multo mi^ quam coDceptio B. ViiginiB; praesertim cum hie niillum, 
illic multum et magnum sit animarum periculum. AlioquiD^ cum Papa sit uuus 
homo^ qui errare potest iu fide et moribus^ periculo assidue laboraret totius 
Ecolesiae fides^ si quicquid sibi visum fuerit neoeese sit verum credi. 
5 Secunda Etiam si Papa cum magna parte Ecclesiae sie vel sie sentiret 

nee etiam erraret^ adhuc non est peccatum aut haeresis^ oontrarium sentire, 
presertim in re non necessaria ad salutem^ donec fuerit per Concilium uni- 
versale alterum reprobatum^ alterum approbatum. Quod, ne multifi agam^ 
illo unico probatur^ quod Ecdesia Bomana etiam cum Concilio universali 

10 Basiliensi ae tota ferme Ecdesia sentit, B, Virginem sine peccato oonceptam, 
Et tarnen, quia altera pars non est reprobata, non sunt haeretici qui oon- 
trarium sapiunt. 

Tercio. I^o dico, mihi nondum visam iUam Sixti determinadonem, 
Sed haec mihi visa est, quod indulgentiae dantur defunctis per modum 

15 suffragii, Ex qua nondum sequitur, quod ideo animae evolent, quibus ille 
modus datiur. 

Quarte, Non possum esse alieni varbi, multominus Summi Pontificiß 
interpres. Quare donec seipsum interpretetur, interim opinemur, hcmoris 
gratia, defendendo dictum tale incognitum. Dupliciter potest idipsum intelligi. 

20 Primo: Modus suffragii non minuit plenitudinem indulgentiae, id est licet 
indulgentiae dentur ibi, non per modura indulgentiae, sed per modum sufiragii, 
tamen tali suffragio et intercessione nihilominus fit, ut evolent onmino, quibus 
fuerit impensus, Ac sie non solvendo, sed intercedendo evolant Hanc non 
teneo, sed illi ita putant dictum. Secundo: Modus suffiragii non minuit pleni- 

3& tudinem indulgentiarum, id est applicatio indulgentiarum per modum suffi*agii 
permittit eas esse quod sunt, scilicet indulgentias plenas, nee tollit id quod 
natura sua sunt, solum quod non agunt, ut indulgentiae, sed ut suffragium. 
Et hanc admitto et addo: Quod si non minuit aliquid, multo magis nihil 
äuget indulgentias illa applicatio sufiragatoria. Ex iis sequitur, quod non 

30 evolent animae per illum modiun. Et id sonant etiam verba, Quia non 
dicit 'Modus ille suffragii plene redtmit animas"", sed *non minuit plenitudinem 
indulgentianim', scilicet quod indulgentiae, licet plene, tamen tantum faciunt 
quantum facere potest suffragium, nee amplius. 

Iterum obiieitur: 

35 Forma absolutionis Apostolicae dicit *Remittendo tibi poenas purgatorii, 

inquantum Claves sanctae matris Ecclesiae se extendimt'. Et hanc formam 
servant poenitentiarii . Papae, etiam in urbe. 

Respondeo: Primo. Ista sunt extra propositum, quia est forma absol- 
vendi vivorum et morientium, non autem forma applicandi indulgentias iam 

40 defunctis. 



26 Hed iudalgentias A 32 plenitudiuem indulgentiae alle fbtSgftl^ 87 in f(|tt A 



584 Reflolutiones dispatationum de indalgeniiamm viriaie. 1518. 

Secundo, Tarnen quaerendae veritatiß causa dioo, quod, cum sint dulua 
et obficure posita ista verba, non potest errari in fide, siquk contra sonBerit 
quam putanto intelligenda. Oir enim trepidat illa fonna? cur vdut dubitans 
dieit 'Inquantum daves sese extendunt''? Suspecta est mihi iata tremula 
cauda. Non teneor firmiter crederei quod ipse non audet constanter pro- s 
nunciare. Cur hie solum et nusquam alibi adiungit 'inquantum daves se 
extendunt^? An nondum videmus quam vigil sit Christus in Eodesia sua, 
ut etiam errare volentes non permittat errare? si tarnen nosipsoSi n^ecto 
dus monitorioy non praedpitaremus in errorem* 

Terdo dico sicut prius: Etiam si Papa cum suis poenitentiarüs hie lo 
non erraret, non ideo sunt ha^:eüdy qui n^ent dus sensum aut non credant, 
donec fuerit Concilii universalis iudido utra partium definita vd reprobata. 
Sic enim, licet etiam indulgentüs omarint festum Conceptionis tanquam rem 
certam fidei, non tamen damnant aut ligant eos, qui solutionem talium indul- 
gentiarum non quaerunt. Ita quantumcunque donetur indulgentiarum, formam n 
ülam non est necesse credere esse veram, donec statuat Ecclesia. Et iterum 
vides, quanta sit necessitas legitimi et universalis Concilii. Sed timeo^ nostrum 
2.x^ff.3.ii.saecnlum non sit dignum donari nobis tale, sed potius ut operationibus erroris 
iUudamur, sicut meniimus. 

CONCLVSIO XXVn. ao 

Hominem predicant^ qui statim^ ut iactus uummus in cistam 
tinnierit^ evolare dicunt animam. 
«1. 116, 11. Hominem praedicant, id est vanitatem et mendada secundum illud: 

«f. 39, 6. Omnis htnno mendax. Et iterum: Vanitas omnis homo vivens. Atque ista 
positio, secundum meam sententiam^ non ^t probationCi Probatur tamen ^ 
per sequentem conclusionem, quia arbitrio dei et merito animae valet suf- 
fragium Ecclesiae. Ideo etiam si illorum esset vera seutentia, quod per 
modum sufiragii prosunt, non sequitur^ quod statim evolent 

Primo. Non sniTragimn^ sed exauditio suffi^i eiusque susceptio liberat, 
cum non orante Ecclesia sed oj^erante deo liberentur. » 

Secundo. Natura deus sie agit, ut cito exaudiat, tardet autem dare, 
ut patet in omnium sanctorum orationibus et doctrinis, ut probet peree- 
verantiam. Ideo longe distant suffragium, exauditio executioque eiusdem. 

Tercio. Quod hoc ipsum nove dicitur sine authoritate uUa contra pro- 
hibitionem Canonis, ue quid ultra quam in literi^ continetiu* dicatur. N(mi ^ 
ergo dei et Ecclesiae, id est vera, sed sua propria, id est mendacia, loquuntur. 

Quarto. Non differunt ille, qui loquitiur falsum sdenter, et ille, qui 
asserit certum quod nescit esse certum. Sic enim et verum loquens ali- 




87 Qaiiito QÜi fLu9qaUn [vOglü^, bag in A ein %bfd^itt bex CKinbf((Tift au8 Sktfe^n 
nngcbvttilt %tblitUn ift) 



Resoluiiones disputationum de indulgentiarum virtutc. 1518. 585 

quando mentitur. sed illa iam dicta sciunt sibi esse incerta, et tarnen certa 
aflSrmant tanquam Euangelia: nulla enim auctoritate vel ratione possnnt ea 
oerta esse probare. 

Qninto. Tunc snfiragium illud esset melius alieno officio et per accidens 
* quam suo proprio, quia non tantum prodest operario quam alten pro quo 
fit, immo hoc est peripateticum: ideo transeo, maxime cum Uli ausint con- 
cedere, quod non prosint operario, sed animae &c. Possem et ^o istas 
fabulas ridendas agitare et illudere, sicut ipsi per eas illudimt veritatem, Sed 
desisto, ne magis dogma quam probleuma ponere videar. 

io coNCLVsio xxvm. 

Certum est, nummo in cistam tinniente, q^uaestum et avari- 
tiam augeri posse, suffragium autem Ecclesiae est in arbitrio 
solius Dei. 

Mirum est, quod non tanto studio atque boatu etiam Euangeliuni Christi 

15 praedicant saluberrimum, Quae res suspectiun fadt n^ocium, quod plus 
quaestum quam pietatem existimare videntur, nisi forte iustissime exeusentur 
per hoc, quod Euangelium Christi ignorant Igitur cum indulgentiae sint 
nullius pietatis nee meriti nee praecepti, sed licentiae tantummodo quaedam, 
licet opus per quod redimimtiu* sit pium, videtur (mmino quaestus augeri {)er 

20 eas magis quam pietas, dum tam effase et sole tractantur Euangelio viliiis 
vix recitato. 

Probo primo, Quia suffragium Ecclesiae non est iurisditio Ts\\ae, nee 
in manu eins quo ad acceptationem dei, sed tantiunmodo quo ad oblationem, 
etiam si stet eonim sententia de animarum redemptione per illud. 

25 Secundo. Falsa esset B. Augustini vulgata sententia, quod suffragia 

tantum iis prosunt, qui ea sibi prodesse menierunt, quia potestate Papae, non 
autem merito animae prodessent, cuicimque prodessent, 

Tercio. Contra naturam et vim vocabuli est, ut sit m potestate Papae 
per suffragium redimere. Nam quantumcimque opus sit excellens, si ipsum 

30 vertitur in suffragium, non ut opus sed ut suffragium operatur. Exauditio 
sufiragii potius redimit Aut ergo aliis nominibus de re ipsa loquuntiu* et 
tunc peius fallimt, Aut si proprio vocabulo de re sua loquuntiu*, tum non 
stat sententia eonuu repugnante vocabulo sufiragii significationi et intellectui 
potestatis. 

3* Quarto. Tunc prorsas nulla esset differentia inter suffragiimi et potc- 

statem nisi voce tantiun: re ipsa erunt idem, quia idem efficiunt sine alio 
requisito ultra volimtatem Papae. Cur ergo non tacet suffragiimi et cessat 
nos cogere alia intelligere |>er suffragium quam |>er potestatem? 

1 certa non affinnant A 4 Sexto alle 9llt8gal6en 16 praedicat A. praedicatur 

JBafeUt 6aimnlung, fotoie tie il^ fotgenbcn ^luSg. unb bie ed. Erlang. 



586 Resolutiones disputationum de indulg^tiaram virtute. 1518. 

Hie iterum protestor, optime leotor, me de duffi*agio eiuBmodi loqoi 
iauquam vere esset tale. Nam meam sententiam dixi eu]»«^ quod dubitem 
nee iiitelligam, an sit aut esse possit tale. Quod ideo dioo^ ne mihi ipsi 
qiiisquam contrarium me sibi fingat, dmn hie velut assero sufiragimn, quod 
prius pene negavi. 5 

CONCLVSIO XXIX. 

Quis seit, 81 omnes animae velint redimi a purgatorio, 
sicut de Sancto Severino et Paschali factum narratur. 

Non quidem fidc dignam scripturara de iis duobus legi. Narrari tarnen 
audivi, quod potuissent suis meritis liberari, si minus voluissent glorificari: 10 
ideo potius sustinuerunt quam minuerent gloriam visionis. Sed in iis credat 
quisque quod velit, raea nihil refert. Non enim n^avi, quin et alias poenas 
luant animae in purgatorio quam supra dixi. Sed volui, ut etiam illis remisBi« 
non evolarent, nisi et sanarentiu' in gratia perfecte, posse tamen fieri, ut 
aliquae noUent redimi ex nimia dei charitate. ex eo fit verisimile, quod Paidus i*» 
et Moses potuerunt velle esse anathema et separatio a deo inaetemum. Si 
tale in vita facere isti prompti erant, non videtur negandum^ et a defimctis 
idem fieri posse, de quo exemplum de quadam virgine vide in sermonibus 
Tauleri, quae sie foecit. 

CONCLVSIO XXX. » 

Nullus securus est de veritate suae contritionis, Multo- 
minus de consecutione plenariae remissionis. 

Haec dico eomm sententia, qui volunt, contritionem esse neeessariam 
ad rcmissionem poenarum, et non \ndent, quam vehementer incerta reddant 
onmia. Et satis patet conclusio: Nam primam partem omnes asserunt, se- 25 
eunda autem necessario sequitur. Meo* autem iudicio potest fieri eerta remissio 
poenarum, sciHcet Canonicanmi, etiam si ille dignus non fuerit nee eontritus. 
Non enim contritio, nedum certitudo contritionis requiritur ad poenarum 
remissionem, Quia tenet remissio, etiam si fictis concedatur, cum sit in mera 
potestate Papae, Illi vero ut supra quoque dictiun est, si alias poenas quam » 
criminum vohmt remitti, scilicet quorumcmique mortalium peceatorum, faciunt, 
dum nimiiun magnificant indulgentias, ut nullae sint indulgentiae. Quia nee 
indulgentiae quidem simt, si incerte sunt, Incertae vero sunt, si nituntur 
su{>er absolvendi conscientiam, non super clavium potestatem, maxime vero, 
si et suj)er onmium pece^itorum mortaliiun, non tantum criminum numifestorum » 
eontritione nitimtur, cimi nulhis certus sit se sine peeeato mortali esse. CCTtus 
autem esse potest, quod sine crimine est, id est sine peeeato, de quo eoram 
Ecclesia possit aecusari, ut supra. Ideo iUam eonelusionem n^o esse veram, 



11 quam minuerent fielet alS l^iet einaufd^atteti im ^ru(ffe]^ett>er3ei4ni6 Don A; in ed. 
Witebergae 1545 unb ed. lenae 1556 ftnbet fi^ bafüx differri ^\t\fi 31 quarumconque A 



Resolutiones duputationum de indulgentiarum virtute. 1518. 587 

meo senjäu loquens. Posui autem^ ut viderent Uli absurditatem Buae iactaiitiae, 
qua indulgentiafi extendimt 

CONCLV8IO XXXI. 

Quam rarus estvere poenitens, tarn rarus est vere indul- 
5 gentias redimens, id est rarissimus. 

Iterum eorum loquor sententia, ut videant suae Hcentiosae praedicationis 
teineritatem, inuno contradictionem. Qui cum tam multis eas prodesse 
clamitent et tarnen confiteantur paucos esse, qui aiigustam viam ambulant, 
nondiun erubescunt neque attendunt quid loquantur, Sed nee minim. Non 
10 enim susoepenmt officium contritionis et angiistae viae docendae. Meum 
itaque sensum dico, quod, etsi pauci sint contriti, multi, immo onmes in tota 
Ecclesia possunt esse liberi a poenis Cauonum per ablationem Canonum, 
sicut et vere nunc sunt. 

coNCLVsio xxxn. 

15 Damnabuntur inaeternum cum suis Magistris, qui per literas 

veniarum securos sese credunt de sua salute. 

Hanc assero et probo. 

Sic Hiere: xvij. Maledictus, qui spem suam ponit in homine et ponit^f^- ". 5. 
caraem brachium suum. Non est enim nobis ulla fiducia salutis, nisi units 

20 Hiesus Christus, nee aliud nonien sub caelo datum, quo nos oporteat salvos 

fieri. Act XV. Pereat ergo fiducia in mortui« literis, in nomine veniarum, '^<»flf**-*' 12. 
in nomine sufiragiorum. Seeundo, sicut dixi, literae et veniae niliil conferunt 
salutis, Sed tantunmiodo aufenmt poenas, nee nisi Canonicas, nee Jias omnes 
tamen. Atque hie mecum utinam terra et plenitudo eins gemeret ac fleret 

25 super seductionem populi Clmstiani, qui passim indulgentias non aliter intelli- 
gunt quam salutares et ad fructiun Spiritus utiles. Nee mirum, cum non 
exprimatur eis rei manifesta veritas. Tnfoelicissimi Christiani, qui nee in suis 
meritis nee in sua conscientia bona possunt confidere de salute. Docentur 
confidere in scriptam et ceratam papynun. Cm* non ita loquar? Quid enim 

30 amplius ibi confertur, rogo? Non contritio, non fides, non gratia, Sed tan- 
tummodo extemi hominis poenae a Canonibus statutae. Atque ut paulum 
digrediar: Audi vi ego ipse multos, (jui datis pecuniis et redemptis literis 
totam fiduciam in illas posuerunt. Ita enim vel audierant (ut dicebant) vel 
(ut ^o honoris gratia credo) intellexerant precones veniarum docere. non hie 

^ taxo, sicut nee mihi licet, qui non audivi precones veniales. Excusent sese 
ultra nivem candidius: mea causa licebit Gerte populi redarguendi simt 
aures tam illoti, ut illis salutaria dicentibus ipsi non nisi pestifera audiant, 
scilicet dum Uli dicunt 'Ante omnia, öftres, in Christum credite atque con- 
fidite et poenitentiam agite, cnicem vestram tollite, Cliristum se^juamini, mor- 

8 eonfitentar atte SluSflaBen 



588 Besolutiones dispatationuiii de indulgeBtiamiii virtaie. 1518. 

tificate membra vestra, discite poena« et mortem non fonuidaie. Ante omnia 
miituam inter vos charitatem habete, invioem servite etiam negledis veuiis» 
primum pauperibus et ^(eiiis subvemte^ Haec, inquam^ et BÜmlia tarn pia 
et religiosa et sancta Ulis narrantibus insipiens vulgusi novo miracolo sub- 
vereusy longe alia audit^ scilioet haec 'O vq8 infiensatoB et carasai ooidiB & 
hominesy bestiis prope similes, qui non percipitb tantam effuaionem graliarum! 
En caelum undique apertum nmic est! Si nunc non intrea, quando unquam 
intrabis? En tot potestis redimere animaa! O duri duri et negUgentea! 
Duodecim denariis patrem extrahere pote» et tarn ingralus parenti in tantis 
poenis non suociuris? Ego sane in extremo iudicio excnaatus sum, voaque io 
magis aecusatiy quod tantam n^lexerids salutem. Dioo tibi, Si vel unam 
solam tunicani haberes, hanc quoque exuendam et distarahendam iudioo, qt 
tantas gratias obtinea«'. Tum ven), ubi ventum fuerit ad oblocutores gradae, 
cum Uli meras benedictiones innndent etiam ^ «tat tremens vulgus et caelum 
ruitiu-um ac terram hiatimmi formidat^ longe peiores quam infernales poenas i^ 
sibi minari audit^ ut verum forte sit, quod^ ubi illi maledicunt, deus benedicit 
eonun maledictionibus^ et ubi benedicunt, deus maledicit Nam qua via fieri 
possit alia, ut illi tam aliena lo<|uantur ab üs quae audiuntur^ quis possit 
intelligere? Undc istae, quaeso, verbonun lar\'ae? Sed nee omnia tarnen 
credo, quae ])opulus passim sese audisse dicit, Alioquin haeretica^ impia, ^ 
blasphema illis praedicata putarem. Non credo verum esse, quod unus 
illorum prohibuit fieri exequias defimctorum et sacerdotum invitadonem^ sed 
magis ut imponerent in cistaiu, qui exequias et missas parentaliaque v^eUent 
])eragere. Popidus liaec etiam fingit. Non (>redo &bulam iUam mendacüs 
refertam ab ullo dictam, videlioet, quod in quodam loco uescio quot milia ^ 
(si recte memini, tria vel quinque) animanmi fuerint redemptae per has venias, 
inter quas solum tres fnenmt daimiatae, quia detraxerant indulgentüs. Nemo 
hanc dixit, Sed passionem Chrisd uarrandbus talia populus audivit aut postea 
audisse finxit Non credo vcnmi, quod passim sive vectoribus sive hospitibus 
aut alias servientibus pro preeio daiit quattuor, quinque vel quot libitum ^ 
fiierit auimas. Non credo, quod in pulpitis, postquam impetuoso mugitu 
despumaverint suas exhortationes, ut populus imponat, damitent 'Impone, 
impone, impone^ (Hanc euim })opulus vocem caput et caudam, immo et ventiem 
ac totiun peue sermonem esse fingit): tum ut Apostolici praedicatores rem non 
verbis modo sed exemplo docent, descendunt primique ad dstam eunt in ^ 
omnium oculis, irritantes et provocantes simplicem et stultum populum^ ut 
penitus exugant meduUas eins, imponunt itaque splendide gestu atque sonoro 
tinnitu, tiun mirantur, si non pluant caeteri omnes totum aes suum, anident 
imponendbus, indignantur omittentes. Non dico ego istas nundinas esse 
animarum et mouopolia. Populiun indignor, qui tam pia studia pro sua ^ 

18 ut ilH andiant tam aliena ab iis, quae isd loqnantor? CDE ed. Erlang. quis 
possit intelligere? Unde istae, quaeso, verborom lanrae? fcl^lt CDE ed. Erlang. 23 Teilet A 



Resolutiones disputationum de indalgentiaram virtote. 1518. 589 

niditate non speciem^ sed uBque ad furorem avaritiam interpretatur. Quan- 
quam mihi forte digniis venia videatnr populitö^ qui ex istis novis spiritibus 
vd novam mentem vel errorem aecipiat, cum priiiB magis audire sit solitiis 
quae ad charitatem et humilitatem pertineant Sed si eatalogum }M)rteiito- 
5 sornm audituum velim percensere, novo vohmiine fuerit opus. Ego vero niea 
sententia eredo^ »i indulgentiae essent etiam praeeeptae et salntares, tanien 
qnia in tam grandem sunt nunc abiLsum et scandalum redactae^ ut vel liaec 
sit sola causa satis insta^ ut universae tollcrentur, Ne forte, si diutius \yei^ 
mittautur vigere, tandem praecone^t earum prac peounianun amore insaniant. 
10 Vere quideni credo, non omnia al> illis dicta esse, quae passim feruntur, 
verum debuerant salteni populum in hoc ai^gueTe et sese clarius exponere 
aut^ quod melius est» secundum Canones modeste loqui de indulgentiis. 

CONCLV8IO XXXIIL 

Cavendi sunt nimis, qui dicunt venias illas Papac donum 

15 esse illud dei inaestimabile, quo reconciliatur homo deo. 

Pestilentes haereticos debueram eos dicere. Quid enim magis impium 
et haereticum quam dicere indnigentias Papae esse gratiam reconciliationis 
dei? Verum ut stomachmn meum premam, volo potins eos niüla malitia 
aut voluntate taüa dixisse aut posuisse, sed mera inscitia et tam eruditionis 

so atque ingenii penuria, licet et in hoc sit temeritaS; quod tam indocti non potius 
bubulci opus fecerunt^ quam opus docendarum animanun Christi subirent 
Audiamus itaque istum bubulcum sua verba gmnnientem. Sic enim in libello 
suo^, postquam indnigentias in quattuor principales gratias distribuerat et 
multas alias minus principales: Prima, inquit, gratia principalis est plenaria 

2s remissio omnium peccatonun, qua quidem gratia nihil maius potest dici eo 
quod homo peccator et divina gratia privatus per iUam perfectam remissioneni 
et dei gratiam denuo consequitur. Haec ille. Obsecro, quae haereticonun 
sentina tam haeretice unquam locuta est? vel ex hoc loco disce, qua causa 
fiat, ut, cum Uli sese sanctissima docere dicant, populus tarnen tam impia 

30 audiat Utinam hie sit divi Hieronymi zelus et eloqnium! Pudet me tantae 
iemeritatis, quod iste blatterator non fuerit veritus eum libelliun edere in 
fiunem quattuor illustrium et circiun iacentiimi universitatiun, ac si omnino 
ibi ingenia versa essent in fungos putidos. Doleo et haereticis nostris pro- 
pinquis Pighardis tandon venisse occasionem iuste criminandi Ecdesiam 

SÄ Romanam, si haec in ea doceri audierint. Qiio<l autem iste insulsus author 
non malitia forte, sed inscitia ista dixerit, ex illo videre licet, quia inquit 
*per illam (id est primam gratiam plenariam remissionem) consequitiu* homo 
perfectam remissionem'. Quid est dicere *per plenariam remissionem con- 
sequitur perfectam remissionem et per gratiam dei consequitiu* gratiam dei"*? 

40 An non per febrem somniat aut phrenesi laborat? Sed ad sensiun haeretieum 

I) Instractio summaria, f. M. 3. @. Stapptn^ Banrnlnn^ k,, 2tipi. 1721. 6. 117 ff. 



590 Besolutiones disptitationam de indalgentianim yiiiate. 1518. 

verte ainmiim. Hanc primam gratiam vnlt eam esse qua mains did nihil 
potest et quam consi^quitiu* homo privatns gratia, quod, nisi de insdficante 
gratia Spiritus intelligi non potest, nee ipsnni aliter intellexisse cleniin eet. 
Alioquin non esset, qua mains dici nihil potest Quanquam si etiam de gratia 
iustiücante alias loqueretur, satis impie loqueretur^ ciun solus deus sit id, quo 5 
maius dici non potest B. Augustinus enim non sicut ille, sed in donis oreatis^ 
inquit, nullum est maius oharitate. Hie vero gratiam Dei et gratiam Papae 
in wüus vocabuli cahos confudit, dignus author tali vel opinicHie vel errore. 

Bequitur in eodem libro: Per quam etiam peecalonmi remissionem sibi 
poenae in piugatorio propter offensam divinae maiestatis Inende pknissime 10 
remittimtur atqiie dicti piu'gatorii poenae omnino delentur. Delphicum andi- 
vinuis oraoulum, ut nihil omnino dubitat, qui onmia ignorat: de potestate 
claviiun in purgatorimn secure pronimciat Sed satis de hiis supra, 

äec|uitur ibidem : Et licet ad tantam gratiam merendam nihil satis dignimi 
possit retribui eo quod doniun dei et gratia aestimationem non habent &(*, is 
Vides, ut iterum doniun et gratiam dei inaestimabilem yocet id quod Papa 
remittit, homo dignissimus, qui ecclesias docea^ id est haereticorum prostibula. 
Postquam hiis verbis gratiam illam ad forum et nundinas studiose adomarat, 
mox tarnen Mercurium suiun habitu lovis vestit, ne ullus intelligat^ qnod 
lucnmi quaererety nisi qui non plus quam ipse intelligit. Permittit panperibus 30 
quoque eam gratis dari, ita sane si primiun undecimque pecunia» oorradere 
teutaverint a bonis (ut inquit) fautoribus, ita ut maadioantes firati^es sine 
licentia suorum superiorum ))ecuniam prociu^nt, quia multo melior est apnd 
huno pseudoliun remissio vel fictae poenae quam salutaris obedie&tia. Cum 
vero nusquam patumt via corradendi pecuuias, ut gratiam illam ledimant 25 
(id est denuo emant^ Non cjuod illi vendant, sed quod nimia rerum similitudo 
oogit vocabulis abuti), tum demum dicit: Begnum enim caelomm non plus 
divitibus patere debet quam pau|)eribus; Iterum per venias volens patere 
oaelum. Sed subtraho calamum, ne pro meritis in eos debacohetur. Sit satis 
indieasse fidelibas, pestilentiam eorum sermonum tam insigni (ut par emi) 30 
involutam inscitiae et niditati, ut dignum esset operculum vase. 

coNCLVsio xxxnn. 

Gratiae enim illae veniales respiciunt tantuni poenas satis- 
faetionis sacramentalis ab homino constitntas. 

Haeo abunde patet ex quinta supra et vicesima. » 

CONCLVSIO XXXV. 

Non Christiana praedicant, qui docent, quod redempturis 
animas vel Confessionalia non sit neeessaria contritio. 

Obsecro, ciu* istam dilationem dant hominibus in pericnlum? Et quid 
prodest Ulis talia praedieari; nisi quod pccunia quaeritiur et non salas ani- 10 



Besolutiones disputationum de indolgentianim virtute. 1518. 591 

manim^ etiam si essent vera? nunc cum sint et impia et falsa, niultomagis 
sunt explodenda. Sane et ego superius penntöi, posne poena» remitti etiani 
ÜB, qui non sunt ooutriti, quod illi negant Hie nirsum, quod Uli uffirniant, 
n^andum puto. Atque de üonfeseionalibus quidem ideni mihi quod de poenis 
f, iudieiiuii ent^ scilioet uttx)bique non requiri oontritioneni nequc (juo ad redenip- 
tionem eonun neque quo ad uhuiu, quod negant, similiter et in p^Kuiis 
remittendisi Quandoquidem pars confessionaliA est reniissio poenae. 8ed in 
redimendis aniniabus omnino dissentio et peto, ut prol)ent dic^a sua. Ego 
quidem in redimendis animal)us longe aliud videri puto quam in remissione 

10 poenanuni äiquidem in remissionibus poenae homo recipit bonimi, sed in 
redimendis animabus iaeit bonum. At impius reeipere bonwn potent, sed 
nullo modo faoere, Nee potest plaoere opus eins deo, qui i})se non plaoet, ut 
Gen: iiij. Kespexit dominus ad Abel et ad munera eius. Deinde contra i. Wof. 4, 4. 
scripturam est, ut quis primo alteri misereatiu* quam animae suae et ])rius 

15 festuoam de oculo fratris eiiciat quam trabem de suo, atque omnino ut ser\Hi8 
diaboli redimat filiam dei, et 1k)c apud ipsum deum. lüdiculum est, ut hostis 
pro aniico regis intercedat Quis, rogo, furor hie est? qui, ut vilissime poenae 
remissionem et ad sali^m inutilem magnificent, peccata, quonun {Ktenitentia 
sola fuerat magnificanda, extenuent Si hoc non est liaeretieiun, malesonans, 

so scandalosum, piarum auriimi offensiviun, quid tandem est, quod hiis nominum 
portentis appellari possit? An hiis titulis liaereticae pmvitatis iuquisitoi^es 
ideo catholicos caüiolicasque sententias vexant atque fatigant, quo liceat eis 
aolis impune et pro libitu haereses iuiuidare? 

Dicunt autem, quod redemptio illa non innititur operi redimentis, sed 

25 merito redimendi. Bespondeo: Quis hoc dixit? mide probatiu*? Cur ci^) 
non sine opere redimentis merito redimendus projirio Uberatur? sed non timc 
cresceret pecunia cupita propter salutem animarum. Cur ei^ non invocamus 
Tureas et ludaeos, ut nobiscum etiam suas pecunias imponaut, non propter 
nostram avariüam, sed propter redemptionem animarum? Nee obstare videtiu*, 

30 quod illi non simt baptisati, quando hie non est opus nisi pecunia dautis, 
nequaquam anima pereuntis. Non enim illa datio innititur nisi redimendac 
animae. Credo quod, si vel asinus imponeret aurum, etiam redimeret: quod 
si requiritur aliqua dispositio, necessario et grada, cum Christianus peccator 
magis displiceat deo quam ullus infidelis, nee tantiun dedecorat asinum 

35 rudibilitas quam Christianiun impietas. 

Secundo, dixi Confessionalia quidem peccatoribus sicut et remissiones 
poenarum dari posse, Sed non dixi, ut hortandi, immo nee permittendi sint 
talia redimere, sicut ipsi impie et crudeliter docent quod probo: 

Primo. Omnis doctrina Christi est exhortatio ad poenitentiam et id 

40 agit, ut homines quantocius a diabolo recedant^ sicut ait Ecclesiasticus : Ne etr. s, 8. 
tardes converti ad dominimi, Et ipse dominus: Vigilate, quia nescitis diem8Wott^.24^2. 
neque horam, Et Paulus: Festinemus ingredi in requiem illam. Et Petrus :^^'^;*^\\-^ 



592 Besoliitioiies diaputationum de indulgentianiin viriate. ^518. 

Cum ergo haee omtüa consimunanda sint, quales oportet vos esse in sanotis 
conversationibiiä et pietatibus, properantes in adventum diei &e. Sed haec 
ideo illi docuenuit, quia solliciti eraot, non quomodo pecunias oolligerent^ 
sed aMiinas salvarent Hii vero velut secure illis tribuant miaemm dilationem 
et, c|iiantiun iu eis est, in perieulo aeteniae mortis relinqmmt^ Ita vi nesosam 6 
an tali studio sint ab homieidüs auimanun excusati. Qiii[q)e noa quaeisitur 
hio saias dautis^ sed doniuu pereuntis, Cum^ si ess^t boni pastores witiiarum 
et vere Cliristianii omuibus studiis agereoti ut peocatoreia ad timovem dei, 
ad lioiTorem peccati induoereut, nee quiescerent flendo^ orando, monendo^ 
iucrepaudoy donec animam fratris lucrifacerent Quod si ilie pergei^t peoiimam lo 
2.(£or.i3,i4.dare perseveraturus m^lus, in faciem ei reiieerent et cimi Apoetolo dioerent: 
«t»9f<9. 8«3o. Nou qiiaen> tna, sed te^ Et iterum: Peeunia tua tecum in perdilioBem, et 
abhorrerent a eonspectu eins, sie sie recte agerent 

Sed absit hoc a Merouiio nostro: 'Quin id potius agamns, ai veoerint 
peccatores, mediatoribus idoneis üed (id est luccis) etiam invüo Christa onm u 
universis Apostolis, sint sicut imus ex nobis, nihil non potentes,. <)uod noa 
possumuSf etiam animas redimere, ipsi sine intermissione pereuntes, eiaam 
ridentibus uobis et de dono eorum secure gaudentibua. I«ta est cdiaritia in 
populum Cliristi et frat2*es nostros. Ita curamus animas eoirum, ut intelliguit 
in suis peccatis uos novissimam^ id est nullam^ compassionem habere.' . » 

CONCLVSIO XXXVL 

Quilibet Christianus vere comptinctns habet remissioncm 
plenariam a poena et cnlpa eiiam^ sine literis veniaftim sibi 
debitam. 

AHoquin in perieulo essent, qui literas eiusmodi non haberent, qood so 
fiüsum est, cum illae sint neqiie pftieceptae neque consnltae, sed libere. Neque 
peoeant, qui eas negligunt, neo ideo in perieulo salutis sunt Quod ex eo 
patet, quia tales iam sunt in via mandatorum dei, Et percai^nm, 8i qoando 
ei non daretnr einsmodi remissio, debetiir tarnen ei, nt dieit Papa. Sed hie. 
intereedit o acutassimum ingeniinn qnorundam dieentium, qtiod vera haee so 
essent, si Canones essent penae tantum a Papa positae, nunc vero «unt 
deelaratorii poenanun a deo infhotarum. Sic loqui deoet eos, qui ve rit atem 
semel perpetuo odio pensequi proposuertmt 

Primimi pronuneiant velut ex oraouio, quod deus pro peoeaiis poenam 
satisfactoriam requirit, Aliam seilioet quam enicem SnangeHcam (id est kiunia, v> 
labores, vigilias), Aliam quam eaRtigatoriam : non enim has intellignnt, quia 
has remitti nisi a deo non possunt n^are. 

Seeimdo, huic monstro addimt maius, seilioet, quod Canones declarent 
impositam. ergo Papa non habet nisi deelarare, nunquam autem imponere nee 



26 Bi quomodo A 



Resolutiones disputationam de indulgp^niiarum viitaie. 1518. 593 

reUxare. Alioquin contra verbum Chrusti hii sie dooebimt nod 'Qnicquid 
ego ligaveroy tu 8olve8\ 

coNCLVsio xxxvn. 

Quilibet Christianiis veru8, sive viviis sive mortuus, habet 

i participationem omninm bonorum Christi et Ecclesiae etiam 
sine literis yeniarum a deo sibi datam. 

Impossibile e«t esse Christiannmi qnin Christum habeat, Quod si Christum, 
et omnia simul qnae Christi. Dicit enim B. Apostolus Bo:xiij. Induimini »sm. 13, u. 
dominom Ihesnm Christnm. Et Ro: viij. Quomodo non omnia nobis cum »991. 8, 39. 

to iHo donavit? Et i. Corin. ig, Omnia vestra, sive Cephas sive Päuhis, 8ivei.(ioT.3,jif. 
vita sive mors. Et i. Cor: xij. Non estis vestri, sed membra de membro.i. Cor. 19,27. 
Et aKis locis, ubi describit, unnm corpus, unum panem, nos omnes esse ini.sor.10,17. 
Christo singulos, altenira alterius membra. Et in Can : Dilectiis mens mihi ^oW. », le. 
et ego illi. Quia per fidem Christi efficittu* Christianns unns Spiritus et unum 

IS com Christo. Emnt enim duo in came una, Quod sacramentiim magnum est i.wof. 3,94. 
in Christo et Ecclesia. Cum ergo Spiritus Cliristi sit in Christianis/ perc^ü. 5, 31 f. 
quem fratres c<diaefedes, concorporales et dves fiunt Christi, quomodo ibi 
possit non esse participatio omnium bonorum Christi? nam et Christus ex 
lodern spiritn habet onmia stia. Ita fit per inaestimabiles divitias miseri- 

10 cordianwi dei patris, nt Christianus possH gloriari et cum fiducia presnmei« 
in Christo omnia, sciiicet quod iusticia, virtus, pacientia, humilitas, omnia 
merita Christi sint etiam sua per tmitatem Spiritus ex fide in illum, Rursum 
omnia peccata sua iam non sint sna sed filhristi per eandem unitatem, in quo 
et abs(»i)entur omnia. Et haeo est fiducia Christian(»imi et incunditas con- 

25 scientiae nostrae, quod per fidem fiunt peccata nostra non nostra, sed Christi, 

in quem deus posuit peccata omnium nostrum, et ipse tulit peccata nostra, 3'f&3, 12.6. 
ipse agnus dei, qui tollit peccata mundi, Rnraum omnis iusticia Oiristi fitSi^i»». 
nostra. Imponit enim manum suam super nos, et bene habemus, et extendit 
pallium suum et operit nos, benedictos Salvator in saecola, amen. 

ao Verum, quando haec participatio suavisnma et incunda permutatio non 

fit nisi per fidem, hanc aulem homo nee dare neo auferre possit, satis dämm 
pnto, quod virtnte olavium vel benefitio venialinm literarum haec participatio 
Don dator, sed potius ante et sine illis datnr a solo deo, sicut remissio ante 
remissionem, absolutio ante absolutionem, ita participatio ante paiticipatioimn. 

s& Quid ergo participat Papa sua participatioiie? Bespcndeo: OK dicerent, 

ut supra de ronissione dictum est ocMiclusione vi., quod dedarative parti- 
cipat Nam quomodo possint aliter dicere, non inteD^ere me confiteor. 
Meum sensum sequente ponam condfurione. 

CONCLVSIO xxxvm, 

40 Remissio tamen et participatio Papae nullo modo est 

contemnenda, quia (ut dixi) est declaratio remissionis divinae. 
StttietS SBerfe I. 38 



594 Reflolndones dkputaüonutn de mdulgentiarum ybriate. 1518. 

NoQ qiK)d neoessaria mt iDa deelarafcio^ quae in literis puUiois fit indri- 
gentianim (sufficit enim ea quae fit in privata oonfeeeione), Sed qnod non sit 
oontemnendai quia per eam etiam Eoolesiae nota fit et approbatur privatim 
facta dedaratio. Sic enim ego intelligendum puto: Qui habet melioray dicat 
ea. NoQ enim, quid alias illa paiücipatio publica fiMiat, videa Vermn, & 
licet hanc conduBionem ah omnibos («t ptito) aooqytam noD negem^ dixi 
tarnen supra ooneluBione vL mihi non plaoere hnnc rnodnrn loquendi, quod 
Papa nihil aliud fi^nat quam quod dedaret aut approbet reminsioneni ^vinun 
seu partidpatioDem. Nam id primo nimis vikß reddit Eedesiae davea^ imroo 

watt^. 16.19. verbiun Christi facit irritum qaodammodo> übt dixH: Quodeunque Ac. Deda- i« 
ratio enim nimis modicum. est, äeoundo, Quia inoerta erunt omnia d, oni 
fit dedaratio^ licet alüs seu Ecdesiae foris in faoie certa fiat illiua ramissio 
et recondliaüo. 

Quare, dcut superios de remissione cnlpae, ita de participalione bonoram 
volo opinari, doneo erudiar melius^ videliceti Quod sicnt pecoator poet peo-« i& 
oatum difiidllime confidit in mismconfiam dei, adeo urget ad desperaftkniem 
peccatum onere siio^ graviasimum, midtoque fiidlins iram quam misericordiam 
dd cogitat^ sieut ante peooatiun fadlius misericordiam quam ixwn cogitat 
Onmi« enim perverse i«ithoBK>, timens »bi noo est tmmdum, ^ «pernndniii, 
sdlicet post peccatum^ presumens, uIh non est praesumendum, aed ttmendttm, » 
scilic^ ante poooatum. Cuins rd exemplum abunde <N3tensam est in resur- 
rectione Christi, ubi multis ai^gumentis opus fiiit, ut sese in cordibus disci- 
pulorum resusdtaret Denique prijpa annonoiatio Aüt muliebris et delyra» 
mentis ab ilUs comparata, ita et peccatori prima fiduda apparet mdlisy et 
Olli non vd vix credendum putet Ita multo düBdlius est coi^idere sese esse » 
paitidpem Christi bonorum , id est inenurabilium bonorumi nt sit particeps 

a.Vctr. i,4.divinae naturae, nt ait 8. Petrus. Magnitudo bonorum etiam operatur diffi- 
daitiam, viddioet non solum esse r^nissa tanta mala, vennn et coUata taata 
bona, ut sit filius dd, haerto regni, firat^ Christi, sotaus angelonmi, dominus 
mundL Obseoro, quomodo haec vera potest oredere, qui peccati sui morsu, m 
immo pond^re fessus trahitur ad inferos ? Hie itaque neoessarinm est indknum 
davisy ut homo sibi non credat^ credat autem petius davi, id est sao^rdoti. 
Atque nihil euro, si etiam sit forte indoctus daviger aut levis. Nam non 
propt» saoerdotem nee potestaitem dus, sed propter verbum dus, qui dixit 

statte 1649. et non mentitur: Quodcunque sdveris &e. In üb enim, qni <»^ediiiit'in verbum » 
istud, non potest davis errare, Enrat vero in üs solis, qoi uoa eredmt ab- 
sdutionem istam valere. Nam finge (per impossibile vd oontingois)! Si quia 
non sit vd non putet sese satis oontritum et tarnen absdventi tota fiducia 
credat sese absolutum (fiduda mea sie opinor), haec ipsa fides enm ücit 

«atti). 16,19. absolutum verissime, quia credit in cum qui dfadt: Quodcunqne &c. Yides «• 
autem Christi semper iustificat, non semis, quam si baptiset te in^ptus, levis, 

1 quM in literifl indttlgentUroin et publice fit ed. Erlang. 




ResolutioneB disputationum de indolgentiarum virtate. 1518. 595 

impmtuB saoerdos. Adde, si etiani non putes te aatis coDtritum (tibi enim 
non potes nee debes coiifidere)^ nitulominufl, si oredis.ei qui dixit: Qui ere- SRarc. i6, i6. 
diderit et baptisatue fuerit^ hie salvus erit^ Dico tibi^ haee fides eius verbi 
facit te verissioie baptiaari, quioquid ait de contritione tua. ideo fide ubique 
s opus 6Bt. Tantum habes quantum eredis. Atque gie intdligo^ quod nostri 
doctores dieunt, saeramenta esse effieatia gratiae signa, non quia fit (ut 
R Augustiuus) sed quia ereditur, nt supra. Ita hie. Absolutio est efReax, 
non quia fit, a quoeunque tandem fiaty erret sive non erret^ sed quia ereditur. 
Nee hane fidem potest peservatio easuum impedire, nisi esset maiüfesta et 

10 eontaupta. Proinde dieo: Homo, quando in peoeato est> ita vexatur et tgi- 
tatur conseientia eius, ut suo sensu potius partieipationem omnium malonim 
sese eredat habere, Et talis homo eerte proximus est iust^oationi et habet 
initium gratiae. Ideo ei eonfugiendum est ad solatium elavium, ut arbitrio 
saeerdotis quietetur et paoem obtineat atque fiduoiam eonsequatur partici- 

ib pationis omnium bonorum Christi et Eeclesiae. Quod siquis haue parti- 
eipationem offieio saeerdotis sibi faetam non erediderit aut dubitavierit, non 
errofe elavis, sed suae infidelitatis seducitur et magno damno suam animam 
affieit et deo verboque eius ininriam atque siunmam irreverentiam faeit Ideo . 
multx) melius est, ut non adeat ad absoliitionem, si non eredat sese absolvi 

*io quam si sine fide aeeedat: fiete enim aeeedit et iiidieium sibi aecipit, non 
seeus quam si baptismum vel saoramentum panis ficte aoeeperit Proinde 
non adeo est neeessaria eontritio quam fides* Ineomperabiliter «nim plus ibi 
consequitur fides abeolutionis quam fervor eontritionis. 

Et hae fide omissa nos plurimi solum infonnandis oontritionibus labo- 

25 ramns, ut doeeamus homines tune ocuifidere remissa peocata, quando senserint 
sese esse perfeote eontritos, id est nunquam oonfidere,. sed magis ad despe- 
rationem laborare, oum seeundum prophetam non in nostram eontritionenii 
sed in verbum eius sit sparandum: neque enim dixit 'Memor esto eontritionis 
meae sarvo tuo, in qua mihi spem dedisti', sed: memor esto veebi tui, in^f. 119,49. 

30 quo mihi spem dedisti, Et iterum: In verbum tuum (non utique in opus^. 119,81. 
nostnun) supersperavi, Et iterum: Sustinuit anima mea in verbo eius <&e. Etvf. 130, 5. 
ut ps. 1. in hebraeo est: Tibi soll peeeavi^ propterea iustifieabis verbo tuo.^. 51, a. 
Igitur nee sacramentum, nee saoerdos, sed fides verlu Christi per saoerdotem 
et offieium eius tete iustifioat Quid ad te^ si dominus per asinmn vel asinam 

3» loquatur, dummodo tu v^um eins audias, in quo aperes atque credas? 

Sic intelligerem illud, quod nostri doetores Seholastiei diount, sacra- 
menta eedesiae esse in exemtationem nobis data, hoe est, tanquam inaesti- 
mabiiia dona, in quibus ooeasionem habeamus eredendi et iustifieandi. Nam 
olim erat sermo domini preeiosus tempore Saulis, nune v«ro etiam per levis«- 1. eam. 3, 1. 

40 simos, pessimos, indoetissimos homines suum verbum tibi sonat. Tu in 
verbum intende et mitte larvam persone: Erret, non erret iUie, tu non erras 
si eredideris. Hie si erro et desipio, revoeet me, qui si^it. 

38* 



596 Resolutiones disputationnm de indulgentiaram yirtote. 1518, 

Consequens ex iis erit, ut tres ille veritates loannis (j^^onis iam diu 
in omnes libros et aures trangfiisae prodenter intelligendae Biui, puta, quod 
non ideo confidat aese hotno esse in statu salutis^ quia potest diceie se dokre 
de peocadsy sed multomagis id advertat, si sie optet sacramentum absolutipnis^ 
ut credat, si ipsum fuerit assecutiis, sese absolvi. Hoc enim est sacramentum & 
in voto suscipere^ id est in fide verbi vel praesentis vel desiderati auditus. 
Cave ergo ne quando in tuam contritionem uUo modo confidas, sed in nu- 
dissimum verbum optimi et fidelifisimi toi salvatoris Ihesu Christi : Cor tuum 
fallet te, ille te non fallet vel Habitus vel desideratus. Quae si ita sunt (det 
ami^ 9, II. dominus deus, ut cum propheta Michea sim vir non habens spiritum, ac to 
mendacium potius loquar)| timendum est, multas animas perdi per indoctis- 
simoB illoB operum et contritionis bovinatores, Primumi quod fidem verbi 
non docent, sed contritionem dnntaxat ttque hanc tenuiter satis, Seeundo, 
quod facillimi sunt absolutiones impendere et partidpationeB eiusmod], quasi 
sit passim omnium istam fidem habere, neque discutiunt, quem aut (|nare u 
absolvant 

Itaque non tarn necessarium est absolvendo dicere 'dolesf quam Olud 
sRatti). 9«s8.'credis tete absolvi a me posse?* sicut Chriistus ait ad caecos: QreditiB me 
posse haec vobis facerei? Credaiti omnia possibilia sunt Haee eitim 
fides certe in illis maxime probatur, qui tremot« oonsdentiae agitati, podus so 
sese diffidere sentiunt: illis vero, qui talem miseriam non sentiunt^ nesdo an 
sint daves illae consolatoriae, cum oonsolari non mereantur, nisi qui lug^ 
nee animari ad fidem remissionis, nisi qui trepidat diffidentia retentloiiis. 

Atque ut finem tendem faciam, Haec sententia mea, credo, potettatem 
clavis non minuit, ut mihi impingitur, sed a fidso hoüore et tyrannida reverentia » 
in sibi debitam et amabilem reverentiam redudt Non enim est miram, si 
claves contemptui iiant, si falsis honoribus, id est terroribus tantummodo, 
offerantur suscipiendae, Cum cognita earum saluberrima commoditäte saatttm 
sit aut lignum, qui non cum lachiymis eas exosculetur et amplectatur. Quid 
ergo Pontificem propter eas magmficamus et hominem tembilem fingimus? » 
Non illius sunt claves, meae potius sunt, mihi donatae, meae saluti, meae 
consolationi, paci et quieti ooncessae. Pontifex servus est et minister mens 
in clavibns, ipse non eget illis ut pontifex, sed ego. Adolatores vero omnia 
Pontificibus inflectunt, non nostram consolätionem, sed illomm tantummodo 
potentiam in illis iacdtant et per ea ipsa nos terrent, per quae nos maxime » 
oportuit consolari. adeo sunt hodie omnia perversa, et adhuö non pmtamus 
infoelida esse tempora, in quibus tantus est abusus optimanim rerum in 
pessimas res nobis versarum. Itaque istam oondusionem, ut iaoet, noä omnino 
teneo, sed ex magna parte nego. 




Resolniiones dispatatioiiiiin de indulgentianun virtute. 1518. 597 

CONCLVSIO XXXIX. 

Difficillimum est etiam dociissimis Theologis eimul ex- 
tollere veniarum largitatem et contritionis veritatem coram 
populo. 
^ Ratio huius est sequens eonclusio. 

CONCLVSIO XL. 

Contritionis veritas poenas q^uaerit et amat^ veniarum autem 
largitas odisse facit, saltem occasioae. 

Da verum poeniteatem, et videbis eum tarn ardenter in seipso quaerere 

10 ulUoncm offensionis divinae^ ut cogat te sui misereri, immo ut necesearium 

sit ei resistere, ne destruat sese, ut saepe legimus et vidimus contigisee. Et 

B. Hieronymus talem scribit suam Paulam fuisse et ipsemet de seipso. Nihil 

ißtis est satis poenarum^ qmu cum iilio prodigo invocant eaelum et terram 

et deum ipsum contra seipsos^ sicut et David, quando dixit: Vertatiu*, obsecro, 2.6om.a4,i7. 

1^ gladius tnus in me et in domum patris meL Beete ergo me puto dixisse, 

poenitentias Canonicas iis tantum impositas^ qui vel nollent meliora facere 

ut pigri vel certe ut explorarentur de veritate contritionis suae. Batet itaque, 

quam difficile sit saltem doctis, inter ödium et amorem poenarum medios ire, 

ut sie doceant odiiua earum, ut tarnen maxime persuadeant amorem earum. 

20 Indoctis vero, cum sit nihil difficile, nihil obstat, quin et hoc sit facile. 

Euangelium quidem docet poenas noD fugere neo relaxare, sed quaerere et 

amare, quia dooet spiritum libertatis et timoris dei usque ad contemptum 

omniom poenarum. At multo lucrosius est et expedit capsis quaestorum, ut 

populus timeat poenas et spiritum mundi atque timoris in litera et Servitute 

3» hauriat, . dum audit esse tarn horribilem rem poenas quasdam Canonicas, ut 

non nisi tanto studio, taQto impendio, tanta pompa, tantis cerenioniis doce- 

antur vitari, quantis nee Euangelium docetur amari. 

Obiicitur: 
'Quid ergo dicis de peregrinantibus Romam, Hierusalem, S. lacobum, 
so Aquisgranum, Treverim multasque alias r^ones et loca causa indulgentianun, 
item in dedicationibus Ecdesiarum.^ 

Bespondeo : 
Per^rinationes istae fiunt multis causis, rarissime iustis. 
Prima est omnium conununissima, ciuriositas scilicet videndi et audiendi 
3& aliena et ignota, quae levitas venit de fastidio et accidia cultus dei in eociesia 
propria neglecti. Alioquin incomparabiliter meliores indulgentias domi inveniret 
quam in omnibus iam dictis locis simul sumptis, similiter et Christum et 
sanctos praesentius haberet, si non tam stultus esset, ut ligna et lapides prae- 
ferret pauperibus et proximis suis, quibus in charitate serviret, aut etiam 
40 suae fiuniliae provideret 



\ 



598 Regolutiones dispataüonttm de indtügentiarum virtute. 1518. 

Altera est tolerabilis, scilicet causa indulgendaruni. Nam cum indul- 
gentiae sint libere, non preceptae, ac per hoc nullius nieriti, nihil proreiu^ 
merentur, qui praecise propter indulgentiaä peregriuantiu'. luste autbm illi 
sie illuduntur^ qui domi Christum et proximiun n^ügunt, ut foris decaplo 
plus consumant sine fructu et merito. Ideo (jui domi maueret et illud cogi- .s 
**SM*'^ii*4i!*^"^*' Charitas operit midtitudinem peoeatorom, Et illud: Quod superest^ date 
eleemosynam^ et ecce omnia munda vobis, longe melius, immo solum hie 
bene ageret, ([uam si omnes venias in lEerusalem et Roma afferret sed non 
placet adeo recte sapere, ideo tradimur et in desideria nostra. 

Tercia est causa afflictionis et laboris pro peccato, quam eredo raro lo 
contingere »altem solam. Nam et domi posset sese afiligere et laborare, si 
laborem tantummodo quaereret: si tarnen facit^ non est malum, immo l£>onum. 

Quarta honesta, scilioet si fiat singulari devotione pro honore sanctorum 
et gloria dei ac suo profectu, sicut S. Lucia ad B. Agatham, et quidam sancti 
patres Bomam visitarunt: quod non foecerint curiositate, exitus probavit n 

Proinde mihi placet in istis ßtcultatibus, quod etiam vota talium pene- 
grinationum oonmiutantur in alia opera, atque utinam gratis oommutarentur! 

CONCLVSIO XLL 

Caute sunt veniae Apostolicae praedicandae^ ne populus 
false intelligat eas praeferri caeteris bonis operibus charitatis. ao 

Ego sie dioerem ad populum: Eooe, fratres, scire vos oportet^ quod 
triplex eet genus bonorum operum, quod expensionibus pecuniae fieri potest 
Primum et ante omnia , si quis pauperibus donet aut proximo egenti mntuet 
et onmino in quacunque necessitate laboranti subveniat Hoc opus sie eet 
agendum, ut etiam intermittendae sint structurae Ecdesiamm et omitteiide » 
oblationes ad vasa et (»mamenta ecdesianun. Postqimm hoc fberit fiustum 
et non restat qui egeat» tum secundum erit^ nostras et in nostris terris Eodesias 
et hospitalia et publicae utilitatis structuras primum iuvare. Ppstquam aotem 
id fuerit factum, tum demum si placet potestis et pro indulgentiis redimendis 
tercio loco dare, Quia in primo est mandatum Christi, in novissimo illo » 
nullum mandat,um. 

Si dixeris 'Ista praedieatione parum coUigetur pecunianun per indul- 
geutias*, respondeo: Credo. Sed quid hoc mirum^ ciun Pontifices per indul- 
gentias non quaerant pecunias, sed salutem animanun, ut patet in üs, quas 
dant in consecrationibus Ecdesiarum et altarium. Ideo non volunt per suaj% ^ 
venias impedire meliora, sed promovere {)otiu8 charitatem. 

Ego libere dico, quod qui aliter docet popuhun et hunc ordinem per- 
vertit^ non doctor, sed seductor populi est, nisi quod populus propter peccata 
sua meretur aliquando non audire veritatan recte praedicari, 

* 

3 merstor A 



Besoluiiones disputationum de indulgeniiarum virtute. 1518. 599 

0ONCLV8IO XLH. 

Docendi sunt Chri^tiani^ quod Papae mens uon est, redemp- 
tiouem veniarum ulla ex parte comparandam e88e operibus 
miserioordiae. 

5 P^)am intelligOy ut 8upra dixi, prout äoaat, pereouam publicami id est 

ut per Caaoües nobis loquitur. Non enim suixt Caoones, qui praedioent 
veaiaruni dignitatem oumparari operibus misericordiae. 

Patet autem concluaio: Quia praeceptum dei infinila dignitate praestati 
eu quod. per hominem quoque pennittatur ac nuUo modo praecipituri cum 

10 Ulic «it meritum, bie nullum. 

Hie daiicitur: 'At veoiae redimuntur per pium opus^ puti^ cxmtributionem 
ad iabricam vel eaptiyorum redeoiptionemzeigo sunt meritoriae\ 

Bespondeo: Ncmi loquor de opere^ sed de veniis: nam opus illud poterat 
fieri siue veniis , non enim alligatur neceasario veniis. Yeniae autem sine 

15 opere concessae nihil cooferunt^ sed tantummodo aufenmt Opus autem sine 
veniis confert^ quia illic nostra recipimus, hio damu^ £^ ideo QUq c^umi^ hie 
servitur spiritui^ et breviter illic naturae, hie satisfit gratiae: quare veniae 
seorsum sumptae sunt incomparahiles ad opus misericordiae. Item, opus 
sine veniis purius est quam cum veniis, et veniae sunt operis aliquod vitium, 

20 quia recipit mercedem suam, immo plus quam mercedem suam. Sanctius 
itaque agerent, si nude contribuerent et non propter venias, Non quod veniae 
sint male et noxiae, sed quod abusus perversus nocet, dum tale opus non 
facerent, nisi veniae essent, ac sie finis operis huiusmodi fit venia, inuno 
ipse homo, qui quaerit quae sua sunt, cum deberet opus propter denm et 

3& gratis facere et venias non aliter acceptare quam gratis sibi, non propter con- 
tributionem datas, ut sie ille venias non emat nee isti vendant: oportet enim 
utrobique esse gratuitam donationem vel erit manifesta %noma et venditio 
turpissima. Sed quis haec populo dicit? quando didtur *Impone gratte, et 
^o concedo gratis'? 

so Item, timendum, ne per illam ordinis perver^Stateih magiia in ecciesia 

alatur idolatria. Quia si pöpcdus doceatur propter poenarum evaslonem 
coutribuere (quod spero non fiat, etsi multi forte sie intelligan^, tunc darum 
est, quod non propter deiun contribuunt, et erit timor poenartim seil poena 
idolum eorum, cui sie sacrificant Quöd si ita fieret, tale aliquod malum 

35 ageretur in Ecdesia, quäle olim in Bomanis gentüibus agebatur, quando Febri 
et aliis levis et noxiis numinibus serviebant, ne lederentur. Ideo hie vigi- 
landum pro populo et tam dubia atque periculosa n^;ocia vix doctissimis 
committenda. 



600 Reaolutiones diflputatioauni de indulgcmtiarom viriaie. 1518. 

cx)NCLV8io xun. 

Doceudi sunt Christiani, quod daii8 pauperi «ut matuans 
egenti melius faoit quam hi veiiia8 redimeret. 

Haue »ic i)ouo propter rüdes: uam satis ex praedictis [latuit Haue 
autem conclusionem cum duabii8 praeoedendbus et eequeotibus nun ego primus 5 
aut 8oluH| sed omne» et tota E^odesia teneti iii»i quod soliie populär haec 
nuuquam audit: forte ümetur, ne nuui« cito intelligeret tarn apertam et soUdani 
veritatem. Nam et S. Bonaventura et caeteri omnes, quaiido in hac maieria 
agentes »ibiipsis oppmierent 'eigo omittenda Hcnit peUqua bona opera\'r^i>on- 
dent unauimiter 'neguaquam, quia caetera bona opera sunt melkna quo ad 10 
praemium esseuciale obtimsiidiim\ Patet ei^ conolusio, cum boo illi dicant, 
qui tarnen asserunt, indulgentiaa es^e thesaurum mmtorum Christi et Eocksiae. 

CX>NCLV8IO XLIffl. 

Quia per opus charitatis crescit oharitas et fit homo melior^ 
Sed per venias non fit melior^ sed tantummodo a poena liberior. is 

Patet Quia solum remissio poenaruni ibi datur, nee indulgentiae jAuh 
valent, ut etiam omnes coneedunt^ quam ut toHant ])oenas. At ablatio' poenae 
non fiicit bonum sive ibeliorem in charitate. 

CXJNCLVSIO XLV. 

Doeendi sunt Christian!, quod, qui videt egenum et neglecto 20 
eo dat pro veniis, non indulgentias Papae sed indignationem dei 
sibi vendicat ^ 

1.30^.3,17. Quia pervertit ordinem suprapositum et contra id agit loannes: Si quis 

viderit fratrem suum necessitatem habere et ciauserit viscera sua ab eo, quo- 
modo manet in eo charitas dei? Hanc autem necessitatem noetri Sophistae » 
interpretantur extremam, scilicet ut charitati nunquam vel rarissime locum 
ffunant operandi, cum tamen ipsi, si in necessitate essent non extrema sed 
prima, vellent sese iuvari, alios vero volunt iuvare, cum iam edialarint 
spiritum. Optimi sane Theologi et Cbristiani; ,qui non fisiciunt hoc hominibus, 
quod sibi vellent fierL » 

CONCLVSIO XLVI. 

Doeendi sunt Christiani, quod redemptio veniarum eat libera, 
non praeoepta. 

Satis id supra dixi, quod veoiae sunt de numero eorum <{uae lioeot^ 
».9tof.244ff.non autem eorum quae expediunt^ Quo modo in vetere l^e libdlus rapadü, » 
4.nof.5,i5.sacrificium zelotypiae^ £t in nova lege Utes et iudicia propter infirmosi immo 

I LXUI. A 



P 



Beflolutimief ditputotioauin de indulgenÜMrum virtute. 1518. 601 

'propter duritiam vestram^ inquit Christus. Quae quieunque egerit^ toleratur SRatt^. 19, 8. 
potius quam oomin^idatur, immo ut Glosa dicit li: v. de pei et re: Quod 
antan, et multi alii mdktö &oerent, ut per se satisfacerent et non redimerent 
venias, quas tarnen non nsi orimmodi redimere opus habent 

» CONCLV8IO XLVIL 

Docendi sunt Christiani, quod nisi superfluis abundent 
necessaria tenentur domni suae retinere et nequaquam pro veniis 
effundere. 

Quia Apoetolns dicit: Qui suis et maxinie domeeücis vibh providet^ 1. zim. .s, 8. 
io fidem negavh et est infideli deterior. Sed sunt muM^ qui nee panem nee 
vestem eommode habent et tarnen erepitu et sb^itu veniaUum praedicatonim 
indnot» seipsos fraucbnt et inopiam suatn conflciunt, ut ülomni copiam attgeant 

CX)NCLV8IO XLVin. 

Docendi sunt Christiani, quod Papä sicut magis eget ita 
15 magis optat in veniis dandis pro se devotam orationem quam 
promptam peeuniauL 

Hanc oondusicmem riderent dcxnini nostri Curtesani Romanae Ciiriae 
conscü Certiun tarnen est, quod ante omnia debet Pontifex a suis subditis 
optare orationem, sicut et S. Paulus saepius a suis optavit Et haec est multo 
20 instior veniarum dandarum causa quam si mille stmerentur Basilicae, eo quod 
summus Pontifex^ tot monstris daemonum et impiorum hominum obsessus 
magis quam stipatus, non possit errare nisi cum totius ecdesiae maximo 
malo, tunc maxime, si libenter audierit hanc pestilentem Syrenarum suarum 
vocem *Non praesumitur tantae celsitudinis apex errare^ Item et illam *Onmia 
35 iura posiliva sunt in scrinio pectoris sui*. ^on praesumitur quidem errare, 
sed an bona sit iUa praesumptio, quaeritur, Et simt quidem in scrinio pec- 
toris eins onmia iura sua, sed an pectus eins bonum sit, quaeritur, id enim 
oratione curandum est Sed de hac re omnium pulcberrime B. Bemhardus 
ad Eugenium Papam de Consideratione, 

so CONCLVSIO XUX. 

Docendi sunt Christiani^ quod veniae Papae sunt utiles, si 
non in eas confidant, Sed nocentissimae, si timorem dei per eas 
flf&ittaiit 

Vide itaqne periculum: populo veniae praedicantur dirfccte adversus 
85 veritatem orueis et timoris dei, quia pemitdtur liberfcas eomm a poenis, deinde 
securitas lemissorom peocatorum. Et evidens Signum videtur, venias tali 
iactantia pmedicatas non esse ex deo, quod populus prönius aocurrit, acoeptat, 
observat quam ipsum sanctum Euangelium dei, ut probetur veritas : Quia quod 
ex deo venit, fiistidit mundus: alius venit in nomine suo, et hunc suscipit Et 30^. 5,43. 



602 Besoluüone« dispuittiioAum de indalgenüarum virtute. 1518. 

erroris causa hudI ipsi &bulaniiu taiiuin magißtrii qui geduliu» et pompo^iiß 
quam EuaDgelium eas praedioant, tum quod omnibus pniedkiaDt quae paur 
Gorum sunt Nani, iil supiu safcis patuit, veniae Bunt ndaxationes; Ucwotiae^ 
permiHsionen atque indulgentiae, et verae indulgentiae (si rigidam v&bx fitigni- 
fieatiouem aocipiniufi), id est moUicule permissiones delicatonim, fiigidonimi ^ 
dof. 9,21.27. duronuii ChriHtianonim, id €6t GrabaoRÜanmi et hydrophororum ac servorum 

magis quam laraelitarum principum actque filiorum. 

f . ... 

Probe autem conclusionem: 

* • ■ 

Sl opera cbaritatis fervide agentium sunt talia,. ut nemjo in eis cpofidere 
etob 9, 28. aut securus esse possit (Siquidem et lob saoctissiipus veretiir Qjnnia ppem ^^ 
e]^' 28^14.' ftua^ £t: Beatus vir qui timet dominum , Item: Beatus, vip^ qui si^iaj^ est 
pavidus), quantomagis veniae inoomparabiliter inferiprea talibu^ (qperibiis 
plus quam cum timore suscipiende et minus quam fiduoiam minimapi, id est 
nullam prorsus, debemus habere! Sanotus timet^ ne minus operetur aut 
patiatur quam debet^ Et ubi peocator eriti cui lemitütur, ut minufi agat quam ^^ 
agere possit? Et quantum nostros vaniloquQS et mentium conruptores inteUigo, 
9f. 9t, 6. fikciunt nobis ex n^otio indulgentiarum negocium perambulaos iq tenebris 
2.ziKff.9,u.et operationem erroris^ dum per illas hominibijia fid^<aam auadent (Ximibusi 
quae tamen paucis conveniunt^ et üs (ut dixi) fiigidis ac infirmis. Vide, ne 
exinde factum sit^ magistro Sancto spiiilu^ ut proprio eorum testimonio » 
appellent n^ocium S. Petri, n^odum Sancti Spiritus » quasi ipß^n^t con- 
fiteantur^ n^ociatores sese esse et Simonenpes nundinas iiabeie. 

Quod autem dixi 'sunt utiles^ iutelligo *non omnibus, immo veteri 
homini et stertei^bus operarüs^, eo quod melius sit illis eas cemitti poenas 
quam ut ferrent invite^ veruntamen ista voluntate eis p^ijxoissa^.propter malus ^ 
malum vitandum non debent secure frui, neque in ea confidere, aed eo mi^ 
dolere et timere quod tales sunt^ qui egent propter malus malum in minore 
malo relinqui^ quando viderunt etiam eos timere, qui ferventissime iß bono 
proficiunt. ideo dixi esse nocentissimas^ si sine timore de tali l^oentia gaudeaat 

CONCLVSIO L. 30 

Docendi sunt Christian!, quod, si Papa nosset exactiones 
venialium praedicatorum, mallet Basilicam Su Petri in cineres Ire 
quam aedificari cute, carnibus et ossibus ovium auarum. , 

Sic enim nostn venatores robustlssimi, postquam omni Christiaaae vitae 
ordini statum pecuniae uumerum indixissent, tandem et uxoves »(Qpdicare » 
docent, etiam invito viro, et fratres mendicantes, edam invitis.pcaeiatis suis, 
alicunde oorradere, ut omnlno nullus sit, qui residuum obuli habet» quin huc 
tribnat, denique factum est, ut tunicas etiam veadeie hoiteittui^^aut unde- 
cunque mutuare, quod et factiun dicitur. Ego vero s^io, quod cum indul- 

15 et agere A 37 et omnino A 



» 



BesdlutioneB disputeÜomini de indulgentiaroio virtute. 1518. 603 



gentiae sit vilissimiim banum amnium bonoruin Eoclesiae nee um viiissimis 
eeolesiae doiittidirm, deinde ttec meritorium nee ntile, sed plaerumqiie nocen- 
timmum, si non «int timorati) Quod malediotione digna sit talis doctrina et 
ooDtau numdalii deL Uxor etiim Mbet sub viri potestate esse efe eo invito 

5 nihil ftcerB, etiam m esset inmt<»ium> mnlto minus niendioare pro veniis 
sibr non neoessoriis jforte^ Tum reUgioei suam obedientiam seivare, etiam 81 
possent alibi martyrio coronari, neo Päpa unquam intendit oontrariumy sed 
falsi interpretes illius. Alius vomat stomadium, ego me cohibeo. Unum 
dioo: hinc saltem intellige^ lector, an non suis praedicationibus {H^tilentiosis 

10 id agant, ut populum credere faciant, quasi sit Salus in veniis et vera dei 
gratia. Alioquin quomodo tarn anxie eas commeiidarenty ut opera meritoria 
et mandata dei propter iUas irrita faoerent? Adhue tarnen simt adeo non 
haeretici, ot glorientur se haerMicornm 'p^rsecutxires. 

Hoc scflicet voluit Papa, ut homines suae curae commissi propter la]>ides 

IS et ligna uisque ad vivam cntem radantur, immo ut pestilentibus doctrinin ab 

istis latconibus et furibus (ut Christus ait) mactentur et perdantur? Melius d»^- lo, i. 
emt Caesarem illum habere, qui dixit: Boni pastoris esse oves tondere, 
non d^ubere.^ At ii non d^lubont modo, sed devorant eos corpore et 
anima: Vere sepulchrran pat^ns guttur eorum, linguis suis Ac. W. 5, lo. 

20 CONCLV8IO LI. 

Döcendi snnt Chi^istiani, qüod Papa sicut debet ita vellet 
etiam vendita (si opus sit) BasiHca 8. Petri dare illis, a quorum 
j^lurimis quidam concionatores veniarum pecunias eliciunt 

Sic B. Ambrosius caKces coüflavit pro redimendis captivis et B. Paulinus 
35 Nolanus seipsum captivum tradidit pro suis, Et ad hoc ipsum habet aumm 
Eoclesia, ut est in decretis ex eodem Ambrosio sumptum. At nunc, bone 
deus, qnanti sunt qui ligna/ immo folia portant in sylvam et guttnlas suas 
in mare, id est obulos suos in marsupium illud, cuius, ut Hieronymi verbis 
utar, luorum est totius orbis rdigio! 

30 OONCLVSIO LEL 

Vana est fidueie salutis per Hteras veniarum, etiam si Com- 
missarius, immo ipse Papa imptgnoraret animam sUam pro illis. 

Hoc quoque portentiim audent sine omni ftonte proferre, nt timorem 
dei ab bominibus tcdlant, per indtdgentiasque seenm ad indignationem dei 
35 perdneant, contra dictum Sapientis: de peccati propioiatn ncdi sine metneu. 5, &. 
esse. Et iterum:' Delicta quis intelt^t At inqüiunt 'Non tcdlimns timorem 9f. 19.13. 
dei.' 81 poüest securitas per venias slare cum timere dei, ve« non tollitis, 
sed populufi aoceptis literis cum tanto iurammiti hiatn ccmnnendatis. Si timet. 



Stai\n %ihniu9, f. Sueton. Tib. 92. 



g04 Besolutiones disptitationam de indtilgentianiiii viitate. 1518. 

quod non sufficiunt literae coram deo, quomodo erit verm ilfat ^oriosa secnri- 
tatis promiBHo? Sin conflcKt mifHc^te, quomodo timdbit? hxtfSSx sit otiiiis 
ille 8enno inaetefnum^ qd seoaritaftem et' fidüciaiii soadet iti aut ipek" vein 
quamconque praeter nndam miserioordiam deA, tpde Chriiitai^ estf cmtnte 
^' U3»a.sancti non solnm thnent, »ed etiam desperantes dicunt: Non -iiitreB in iöifitiütai s 
cum servo tno, domine, Et. tu eos per liheraH secuitMr intröducis in iudichibi 
eiuB. Unde ego Qlam fabulam, quam quidam in tarn effirenes mendaiäi gmgites 
finxenint, non veritate penituB vacuam credo, scilioet venisse quendittn mottomn 
cum literis veniarum ad infemmn, per eaeqoe petiissci'libertateib, tone' öocuiv 
riHse daemonem, qui l^ens inter manus (prae fervore ignis) ceram et pa[qitubl ^^ 
consmnpsit secumque traxit in proAmdtsn. ' " •. .» : ^ -i 

CONCLV8IO tni. 

Hostes Christi et Papae sunt, qui propter venias praedi- 
candas verbum dei in aliis eccleslis penitus silere iubent 

Quia officium et mens Pkpae est,' ut ante omnia, seni|)er et nbiqne velit u 
verbum dei praedicari, sfcut sibi praeceptum esse a Olmsto novii Quomodo 
ergo credendus et^t Christo et sibiipsi repugnare? At nostri id audienl sicut 
et omnia. 

CONCLV8IO j.np, 

Iniuria fit verbo dei, dum in eodem sermone aequale vel ^ 
lougius tempus impenditur veniis quam illL 

Satis patet ex dignitaie verbi dei, immo ex necessitate, cum verbum 
veniarum ueque sit neoessarimn neque multum utile. 

coNCLvaio f.y. '[', . 

Mens Papae necessario est, quod si y^niM (qued minimum » 
est) una campana, unis pompis et ceremoniis eelebrantur, Euan- 
gelium (quod maximum est) ceDtnm<«am/paniB, centum pompis, 
centum ceremoniis praedicetur. 

Quia nihil in ecclesia est maiore oura tractandum quam sanctum Euaor 
gelium, cum ecclesia nihil habeat preciosius et salubrius. Unde et hoc unicum ^ 

i.sor. MT.est opus, quod discipulis suis iniunxit tarn repetitis vicibus. Et Paulus dictt> 
se non ad baptisandum, aed ad euangelistodum missumu Denique Christus 
praecipit, sacramentum Eucharistiae non odebrari niai in subm oomniemo- 

i.ttoc.ii,M.rationem, Et Paulus i. Cor: xi. Quotiescunque maaducabitis panem himo et 

calicem bibetis, mortem domini annunoiabitis. Mdius est enim omitteie ^ 
sacramentum quam euangdüum non nunciäre, Et'Eoeteäia «tatidt isnaten sine 
lectione Euangelii non celebrandam: plus it^ue pondieilitt Etuttigelhitt qtiam 
missam deus, quia sine euangelio non vivit homo in dpiritu, sine miasa kutism 

iRatt^. 4, 4. vivit. In omni verbo enim quod procedit de ore dd vivet homo, ut latius 



i 



SetolationeB diflpuUtiQiium. de indulgentiarum virtute. 1518. 605 

loan: vj. dommus ipse dooelL Deinde missa refioit eos, qui iani sunt in3o(-6. 
ooqppre^ Christi, EnaogpliiiTO verOi gladius apiritus^ devorat cames, dividit 
BdbeioQlh^ tolUt vasa fortia ot^auget corpus ecdesiae. Missia jduIU prodest 
niai.iam vivo, JEkuu^ium prorsus qnmibus: imde iu.primitiva Ecdesia per- 

& mit tebft nU ir eaecgumeni sL catechmiieni usqu^ post Euaugelium ii^teresse et 
tum locis mitt^bwitur ab üs, qui de oprpore misaae erant, et nunc etiam per- 
mittifut ium exjpomruunicatos usque post Euaugelium. iuteresse missis., Sicut 
loaoues praecurrit Christum, ita euiyogeliummissauL Euaugelium prosteruit 
et humiliat, missa humüiatis .dat gradam. Melius ergo faoerent, si missam 

10 probibjBreut 

Quam pulchrum vero daemonibus speolaciilum id esse pu^, si quando 
veniarum efliisores, ipsi maxime veniis indigui (puta Simoniaci et in Cauones 
lapsi), dant Ulis, qui prorsus non c^BBt ' veHiis ? 

CONCLVSIO LVI. 

i& Thexauri Eociesiae, unde Papa dat indulgentias, neque satis 

nominati sunt neque cogniti apud populum Christi. 

Haec est mors secimda, qiuim merui. Ideo postquam multa iam diu 

asserui tarn mauifesta, ut protestatione non cgerent, nunc rursum aliquando 

disputandum est, ideoque et protestaudum novissima protestatioue in hae dis- 

» putatioi^^. Disputo ergo hip et quaero veritatem, testis lector, tea^is auditor 

testis vel ipse haereticae pravitatiß in^pusitor. 

CONCLVSK) LVn. . 

Temporales certe non esse patet, quod non tarn facile eos 
profundunt, sed tantummbdo ciolUguht multi concionatorum. 

s& Satis patet experientia. 

4 

CONCLVSIO Lvm. 

.Nee sunt merita Christi et sanctorum, quia haec semper sine 
Papa operantur gratiam hominis interioris et crucem, mortem 
infernumque exterloris, 

30 Huius coiHilusionis mateiia profunde nimiS: inhaesit atque penitns insedit 

fere pmnibus doctoribus : ideo Jatius et firmius probanda mihi erit, faciamque 

id cum fiducia. . 

I)e meritis Sanctorum piius. 

PicQDt enim, quod sancti in hac'vita multa operati fiierunt ultra debitum, 
3& videlioet cfiera sopererogationis, quae nonduip sunt remunerata, sed in thesau- 
nun Ecclesiae relicta, quibus fit per indulgentias aliqua digna compensatio &c 
Et sie voluot sauctos pro nobis satisfecisse. Contra quae ai^o. 



606 ResolutioneB ditputaUcmttm de indnlgentiarum Tirtute. 1518. 

Primo« Ergo indulgcntiae non sunt indiügeotiae; quod pvcAx), quia non 
sunt gratuitae remiBsiones, sed alienae sctisfiMStionis appUcatioDei!^ et per onnua 
sicut siipra argutum est de thezauro militantis ecxüesiae, aoUioet^ qtlod txmi 
nihil efBcntiur virtule Clavium^ nisi translatio quaedam opevmny' «hfl aulein 

wattö. 16,19. solvitur, quod est contra verbiun Christi: Qnodcunque solveris« Iteni> quod & 
tuno idem per claves agitur, quod de fitcto fit^ qiüa si snnt> opara aaDctaram 
in Ecclesia isto modo eerte per B^nritumaanctiutt non pmnittuatnr edoea 
iaoere, sed de &cto miocuireot quibus possunt 

Seoundo. Nulla sunt opera sanotonim relicta irnnraoerata, quia seeuMhuD 

fltdm. 8, is.omnes deiis praemiat ultra condignum^ Et Paulus: Non sunt condigiMie pa»» n 
siones huius temporis ad fiiturain gloriam &o. 

Tercio. Nullus 'Sanctorum in hae vita. sufficienter implevit mamiata 
dei, ergo nihil prorsus foeoenmt superabundans. Quajce nee ad indiilgpntias 
aliquod distribucndum reliqiM^mt Consequentiam credo satis claram, sed 
maiorem ita probo, ut non sit dubitaodai sed ita credeDda, ut eins eontraria i& 

fiuc. 17, 10. sit haeretica. Primo, per illud Christi: Ciuu foeceritis onmia quae scripta 
sunt^ dicite *Servi inutiles sunius\ Sed servus inutilis oitra, non ultra fbecisse 
intelligitur, nisi forte quorundam insulsissiinorum hominnm sonmia sequamur, 
qui humiHtatis, non veritatis gratia haec dici a suis Christum Tohiisse garriunt, 
Christum mendacem facientes, ne ipsi non sint veraioes. Secundo^ per ülud » 

SRatti). 35, 9. Matt : XXV. quod sapientes virgines prorsus nihil voluenmt oommunicare de 

1. (£or. 3, 14. suo oleo, Pimentes ne ipsis qnoque defioenßt Tem<^, Pauhis i. Com: iij. 

Unusquisque mercedem aecipiet secimdnm sonm labot^em, non ait 'secundum 

(fto(. 6, 4 f. alieniun\ Quarte^ Gala: vi. Unusquisque pro se reddet radonem, Et iterum: 

3. dor. .MO. Ut unusquisque recipiat prent gesmt in corpore. Qiiinto, omnis sanctus » 
debitor est dei diligendi quantum potest^ immo ultra quam potesl^ sed nullus 
id feeit nee potuit Sexto, Sanoti per opuB eorum omnhun perfectiasimum^ 
scilicet luortem, martyrium^ passionem^ non faciunt ultra quam debent, immo 
faciunt quod debent, etiam vix &ciunt, Ergo multo minus in alüs operibus 
plus fecerunt quam debuerunt. Septimo, Quod cum tot ^o argomenta pro* » 
ducam, iUi autem pro sua parte nee uniun, sed simplicem narrationem^ sine 
scripten*is, doctoribus^ rationibns loquetites, possumus immo dc^benlns ab eorum 
scntcntia omnino recedere. Sed haec sint mea. 

Nunc idem probo auctoritate sanctorum patmm. Et priino' illild fiani» 
liare H. Augustini: Omnes sancti ueoesse habent orare ^Dimitte nobift^ debita » 
nostra^ gtiam timc cum benefecmnt^ eo quod Qiristns nollniil excepit^ qnaado 
orare nos docuit^ Sed qui confitentur debita, certe non superabundtant« SMiind(» 
V\- 39r 9. P^i" ps* xxxi. Beatus vir cui non imputavit domitaus peocatiun. Et infra: 
Pro hae orabit ad te onmis sanctos. Quam B. Hieronymue dialr ^contra 
Pelag: ^p^e tmctans dioit: Quomodo est saaetasi si pro impietate sua ^ 



I 



21 Matt. zxij. A 



dispata4iUMUun de indnlgentiarum virtute. 1518. 607 

ont? Buranm: Si tst iinpiiiB> non est sanctus Ac Itaque sancti per ora- 
ttawm et oonfessiotiein amie impietatis raerentur sibi non impatari peccatum. 
Tercioy B. Augustinus li: i. retract: Omnia mandata implentur^ qiiando quio- 
<|piid non impletur ignosokur« Tractat enim ibidnn quaestioneniy An sancti 

5 in^deverint mandata perfecte^ et negat dicens, quod magis ignoscente deo 
quam implente homine. Qiuurto, idem Confess: ix.: Ve hominnm vitae 
qnantnmonwpie laodabili^ si remota miserioordia itidioetnr. Eooe etiam sancti 
indigent miserioordia in tota vita soa. Ad quod illud lob : Si etiam iustnm ^fob 9, i&. 
qoippiam habuero, kidioem meum depreeabor. Quomodo ergo superfluunt 

M aliki qtti aibi non sufficiimt? Quinto> B. Augustinus U: ij. adversus luliaiium 
inducit deoem antiquos patres ecolmaslicosy puta Hilaritun, Cyprianum, 
Giegorium Nasanzenomy loannem Ouysostomum^ Ambrosium, Hireneum^ 
Ofympmm, Belhicium, Innocentium, in eandem sententiam et illorum autho 
ritate nititttr^ probans nullum sanctum in hae vita sine peocato esse, secnndum 

IS ilkid u loan: L Si dixerimtis, quia peooatum non habemus &e. Et in dei.3o(. 1,8. 
natura et gratia idem. 

£x quibus et multis aliis, quae longum esset hie narrare, concludo, 
merita sanotorum nuUa esse superflua siln, quae nobis ociosis suecurrant^ Et 
oi aliqoando audax sim, ea, quae iam dixi^ protestor me non dnbitare, sed 

90 pamtus sum ignem et mortem suscipere {Ht> illis ^ haereticum asserani omnem, 
qui contra «apomt 

Tamen per impossibile admittendo^ quod vere superfluerent merita 
sanctis, nescio, si satis digmun opus fieret ab Eodesia, ut tarn preciosa merita 
taM viliter expeadereti »»lioet pro soluttone poenarum^ cum solutio poenae 

IS Sit viüssimum donnm Ecdesiae et vilissimis donabile, ut iam saepe dictum. 
Martyrum autem et sanotorum poenae debent esse potios exemplum feren- 
danun poenarum. Sic exiim oramusy quorum festa coUrnus ^Virtutem quoque 
pasaicmia inutemur\ Item^ ueo ecdeaia mater tunc videtur pie agere^ quando 
rdaxat^ sed quando eastigat et ooeroety ut patet in excommunicationibus et 

90 censuris, quas poenas utique non relaxat^ sed potius infert, tunc maxime, 
quando fuerit maxime sollicita pro filiis suis. Si autem relaxat» quasi despe- 
raus hoc fietcit^ timens peiora evenire« j^tur cum sint poenarum remissiones 
tarn vile donum et sola potestas danrium ibi satis sit, videretur certe non 
paiVa inrevereotia fieri tarn egr^üs laboribos sanGtorum^ si stertentibus im- 

3s pettirentur. Mnlto melius B» Augustinus in ser: de Marfy: Solennitates 
martyrum (non remissiones sed) exhortatioiies martyriorum sunt^ ut imitari 
non pigeat, quod cdebrare deleotat 

Probata est itaque ista pars^ quod merita aanctorum non possint esse 
tbezanrus nobis, cum sint penuria ipsismet sanctis, nisi quis sie putet ea 

40 nobis esse tbesaiurum, non quia superflmunti sed quia est oommunio aanctorum. 



18 Olympom A 



■* p- 



608 Resolutiones dispatationum de indulgentiarum yirtute. 1518. 

quod qiiilibet pro altero laborat^ Biciit membnim pro membro« sed hoc feoe- 
runt in vita, et si dudc facerent, interoeseione potius quam potestate davis 
iil fieret» 

Sed hie a longe audio quonmdam acutum argum^itum. 'Yerum est, 
iuquiimt^ Sancti non fuerunt sine peoeato in hac vita, sed v^oialij nihilo- 5 
minus plura potuerunt facere quam debuerunt\ Cum istis quidem qbtusis- 
simis ingenüs difiicile est agere in hac re. Tamen breviter dioo^ id esse 
vcniale peccatum^ quia minus faciunt quam debent^ non autem id quod ipsi 
fiiigunt solum veuiale peccatum^ scilicet risum^ verbum leve, cogitationem. 
Est i|uidem hoc veniale peccatum^ sed magnum veniale. Verum etiam opus 10 
l)oniun optime factum est veniale peccatum^ ut ex B. Augustino supra: Tunc 
maudata complentur^ quando quioquid non impletur ignoscatur, quod in omni 
opere l)ono fit: semper enim ibi venia petenda est secundum oraüonem do- 
minicam. Sed haec aliam disputationem requirunt^ de quo alias. Inde 
saiK;tuH Bonaventura cum asseruisset hominem posse sine veniali peoeaio u 
esse, utique defecit sanctus homo. 

De Secundo, scilicet Merito ChristL 

Hoc non esse thezaurum indulgentianimi disputo, Esse autem thesaurum 
ecclesiae, haereticus negat^ Siquidem Christus est precium mundi et redemptor^ 
et ideo verissime et solus unicus ecclesiae thezaurus. Sed quod sit thesaurus » 
iudulgentianun^ nego, donec docear, et causa negandi est: 

Prima, Quia nullis (ut iam saepe dixi) scripturis id probari nee ntio- 
nibus ostendi potest. Nee ipsi, qui hoc tenent^ probant, sed simpliciter narrant, 
ut Omnibus notum est Dixi autem prius, quod in ecdesia aliquid assereic^ 
cuius nuUa potest ratio vel auctoritas reddi, est ecolesiam hostibus et haeielicis » 
i.^tT.3,i5.irrisioni exponere, cum secundum Apostolum Petrum teneamur ratiooem 
zit. 1, 9.reddere de ea, quae in nobis est, fide et spe, Et Paulus, ut sit Episoopus 
potens in doctrina sana etiam contradioentes redarguere. Hie autem adeo 
est nulla auctoritas, ut, si hodie determinaret Ecdesia Romana paitan affir- 
mativam, nihiiominus maueret idem periculum, soilioet quia non possumus » 
rationem reddere aliam, nisi quia sie Papae et Bcunanae eodesiae placoit 
Sed quid ista ratio faciet, si ab üs urgeremur, qui Romanam eodesiam noo 
sequimtur, ut haeretids, Pighardis? Hii non vduntatem Papae et Bomanae 
Ecclesiae, sed vel auctoritatem vel rationem probabilem quaerent^ £t certe 
iste est mihi vel unicus soopus in ista materia tota. » 

Secunda, Omnia argumenta hie plus valent^ quae de thesauro müitantis 
Ecclesiae et sanctorum meritis adducta sunt, scilicet; Primo, quod tunc 
indulgentiae non sunt indulgentiae, sed translationes operum alienorum ad 
alios et vera ac l^tima satisfactio, quia id &cimus, quod per alium fisunmus. 
At per indulgentias (ut dicit Canon li: v. de pe: et re: c. Cum ex eo) ^ 
poenitentialis satisfactio onor\'atur, non ait 'transfert^u*', sed 'aiervatur'. 



^ 



Besolutiones disputationam de indulgentiarum virtute. 1518. 609 

Secundoy quod tunc Ecdesiae daves nihil &ciiint et vere xdliiicantur^ quia 
non solvunt^ sed ligatum alio transfenint At impiiim est dioere, quod claviß 
non solvat: Si autem solvit, totum tollit. Tercio, quod merita Christi de 
facto sine clavibus eadem operantur: non enim erunt ociosa. Quarto, quod 
:, tunc insignis fiet irreverentia meritis Christi, si solummodo poenae relaxationi 
expendentur, cuni ipse per ea fuerit exemplum omnium martynmi. Contrarium 
itaque erit naturae meritorum Christi, ut serviant pigris, quae extimulant 
etiani ferventes. Yilissimum est enim, ut iam dictum est, femissio poenae. 
Tercia, Respondeant mihi ad istam contradictionem: B. Thomas et Bona- 

10 Ventura et sui sequaces constanter et imanimiter dicunt, quod opera bona 
sunt meliora quan^ indulgentlae, ut supra satis est dictum. Esto ergo haec 
Vera. Item, per indulgentias applicantur et expenduntur merita Christi. Esto 
etiam haec vera, quia et hanc constanter omnes asseruut Item, merita Christi 
incomparabiliter sunt meliora quam bona opera nostra, immo sola bona. 

15 Esto etiam haec vera. 

Hie ego concludo et infero: infoelix, qui non dimittit opera sua bona 
et solum quaerit opera Christi, id est indulgentias, cum sit omnium blas- 
phemianim ultima sentina, sua opera bona praeferre operibus Christi: aut 
ergo opera Christi non sunt thezaurus iudulgentiarum, aut superbit miser, 

30 qui non omissis omnibus praeceptis, etiam divinis, solum indulgentias redimit, 
id est merita Christi. At contra S. Thomas et Bonaventura dicunt^ quod non 
siuit praeceptae indulgentiae et sunt viliores bonis operibus: ergo non sunt 
opera Christi, et tamen sunt opera Christi simul et semel. 

At forte, ut sunt arguti, respondebunt per Aristotelicas distinctiones 

25 'Verum est> merita Christi ut simpliciter sumpta sunt meljora nostris operibus, 
Sed sie non sunt indulgentiae vel per indulgentias sie non applic^itur, Acei- 
piuntur autem, prout solum simt, satis&ctoriae pro poenis et isto modo 
applicantur'. Respondeo: proba, quod dicis. quid, si nolim istud tibi credere 
nuda narranti? probare iubeor spiritus, an ex deo sint. Secundo, ubi nunc i. Soft. 4,1. 

30 illud est, quod supra dictum fiüt, ideo ilia per venias dispensari, quia non 
essent remnnerata, sed quia fecissent quaedam, quae non debuerant? Talia 
ergo sunt tam vilia merita, ut nullam aliam recipiant mercedem, quam ut 
sint alionun pigrorum satisfactiones? Tunc arguo sie: opera supererogationis 
sunt omnium nobilissima et perfectissima. Admittitis? ita. Et talia non 

sr. remimerantur martyribus vel sanctis, sed conceduntur pigris et stertentibus? 
Et sie sancti remunerantur secundum opera et merita sua minora, quia per- 
fectiora relinquunt aliis? Quis ita insaniat, oro? Ergo S. Catherina pro 
mar^mo et virginitate sua nihil accepit, sed haec Ecdesiae relinquit et sufficit 
ei praemium orationis, vigiliarum et alionim bonorum openim? Quod si 

40 dixeris, quod simul et pro eis remunerati simt et simul ea reliquenint, ubi 
ilhid quo<l dicUun fuit, esse quae<lam quae non sunt remunerata? Vides 
ne quid sit sine auctoritate loqui et per tenebras divinare? 

Sutl^eTd aSerle. I. 39 



610 RetoluiioBei dispatatiommi de indaigwitianun virtnte. 161S. 

Quod si impiiim est dioere, qnod opera supererogatioiiis vd pliir» quam 
debuerunt sancti sio sint vilkt et eis non remimeratay quanto magis impkim 
est Christi opera, quae omiiia sunt saperabundantiay sie vilificare! Qaare 
indiilgentias ita magniftcare et tamen roTsiiiii nostris operibus eas minorate, 
hoo est Ohristmn et sanotos eins in suis meritis blasphemare^ nisi id errooee s 
et mm volenter fiat 

Qjuartay Besumo aifamentum, quod ^osa de pe: et re: o. qnod anteniy 
adducity soilioet: Si indulgentiae sunt remissiones poenamm omninm, non 
debet homo ultra ieiunaie aut bona fiusere. Nee sohritur per hoe, quod sit 
inoerta remissio^ sed blasphemantur potius daves Eodeeiae, licet enm iuvent i« 

lirrb. 9, 1. in hac sente&tia omnes ferme dootoros ScholasticL lUud antem, quod 
nesoit homo an amore dignus sit^ inteUigitar de fiituro eventu, quia qui nunc 
credit, nescit an sit in fide perseveratnrus. Unde ibidem Eeclesuist: ix» 

^b. 9, s.statun additur: Nescit homo an amore vd odio dignus sit, sed omnia ser- 

vantur incerta in ftiturum, preniisit enim: Sunt iiisti et opera eorum in manu n 
dei &e. Quod si lemissionem cnlpae &oiunt inoertam, multo msgis et poenae, 
cum culpa manente et poenam qooqiie man«*e neoeese sit, susut ibidem didt 
glosa, quod remissio iUa intelligitur, quando per contritionem (immo per 
lidem Cäavium) omnino ddetnm estpeocatnm. Quid ergo sunt indulgentiae? 
incerta donatio? Absit, absit, ut tarn impia illusio ab Ecdesia Christi, le 
immo davibus, fiat Tum enim vere (ut quidam dicunt) indulgentiae essent 
quaedaro impiae fidelium deoeptionea Ad istnm errorem venitmr, dran quae^ 
riraus per opera nostra et nostram iostidam iustificari potius quam per fidem. 
Ideo de contritionibus tantnmmodo docemus, quando optime dooemos, nihil 
de fide clavium quae ma3dme omnium docenda erat. Sed supra de üs latins ss 
est dictum. Aut ergo indulgentiae non sunt thezaums meritonun sanotondm, 
aut optime sequitur, quod oonsecutns debet quiescere ab operibus suis bonis 
ffro peooatis. 

Secundo, quod ista solutio sit impia in Christum, quia, si per vedias 
mihi impenduntor merita Christi, et ego adhuc incatam habeo, mihi esse » 
peccata remissa, ideo adhuc operandum {uro eorum remissione. Tunc sequitur, 
quod dnbito, an merita Christi i^lioata et donata mihi sint soffldentia ad 
remissionem peocatorum. Quo dubio quid exe(»«bilius? Si nDkem non dubito, 
sed suffldentia credo, impiissime foecero, si opera mea mdiora patavwo 
quam indulgentias, id est opera Christi mihi impensa. Ego enim m wicom ^ 
opus, immo mJKes milesimam pailem unins minimi operis Christi poesem 
obtinere, securus sum de redemptione aeterna. Cessemns itaque operari 
nostra opera pro peccatis et nihil nisi indu^entias redimanww, quia in ilUs 



f 



11 in hac solutione ODE ed. Erlang. 12 dignus ait, quo protuU solutionem toam, 

intelligitur CDE ed. Erlang. 28 pro peccatis, ut arguit ista glosa. Solotio antem iprins 

giosae etiam impia est in Christam ODE ed. firlaag. 



i 



Beaolutionafi disiMitatuMMun de indnlgentiftnim yirtate. 1518. QU 

aoQ umim opus^ sed omnia xuerita Chriati» nee huitia solum, Becl onmium 
sanetQrum con»equimur. Cum itaque xoerita GhriBti nuUa pcoportione bon^ 
tatü) QOBtns possint compararii aut ipsa non sunt thecaurua indulgenlianuny 
aut üidulgentiae^ruQt praeferendae Omnibus operibua omnium praeceptorum 

5 dei, aut meritifi Christi fiet suxmna omnium irrevereniaa et blaapb«nia. Deinde 

id quoque vide ((uale est, quod huic thezauro, quasi Boliiis Christi merita 

nou suffioeüeut, addunt merita Sanctorum^ iton juarita Eodasiae militantis. 

At dicis 'Ergo ne S. Tbomas adeo erravit cum oaeteris? Nunquid Papa 

et universa Ecclesia errat quae ita sapit? An ta sohis Kcte sapies et primus?^ 

10 Rospondeo primum; Non sum sohis, sed veritas meeum et multi alii^ 

scUioet qui dubitaverunt et adhuc dubitant, quid valeant indnlgentiaey Nco 
peoeant eo dubio ^ cum sint remissiooes tantum poeianun^ quaa sive quis 
cr^dat sive nou^ sive consequatur sive non^ nihilominus salvus erit 

Secundo: Et Papa mecum est^ quia ^i conoedit indidgentiasy misqiiam 

IS tarnen dicit, quod sint de thesauro meritorum CSuriati et Eoclesiae, immo 
sese declaraus dicit li: v. de pes et re: c. Cum ex 6o> quod sint eoen^ationes 
poenitentialis satisfactionis, sed ^lervatio non est impensio meriiorum Chriali, 
sed tantummodo subhitio poenarum. 

Tercio: Et tota ecclesia meciun, quia Ecdesia utique aun Papa sapit 

90 et sieut Papa sapit. Sed iam dictiun est^ quid Papa aentiat. 

Quarto: Et sl S. Thomas^ B« Bonaventura, Alexander Ales sint insignes 
viri cum suis discipulis Ai^xuiinoy Petro Paliulano» Augustioo Anoonüano 
praeter Canonistas, qui omnes eos sequuutur, tarnen iustum est eis juRae&rr« 
veritatem primo^ deinde et auctoritatem Pap^e et Eoclesiae. Neo mirum est, 

2& tantos viros in hoc errasse, Nam in quantis^ quaeso, B. Thomam etiam 
Scholastici errasse arguunt! Immo quod maius est^ iam plus treoentis annis 
tot universitatesy tot in illis acutissima ingenia, tot ingeniorum pertinadssima 
studia in uno Aristotele laborant, et tarnen adhuc non soliun Aristotelem 
non intelligunt, verum etiam errorem et fictam intelligentiam per umversam 

30 pene ecclesiam spargunt, quauquam si etiam intelliger^t eum nibU egregiae 
s^aentiae adepti essent, pcaesertim in eis libris Aristotelis, quos usitatiores 
habent, in quibus vel ipsiusm^ testimonio apud Aulum Gellium li: xx. aiaij. 
et Gr^orium Nazanzenum in ser: adversus Ajnrianos noa nisi mdrus kgo- 
daedalus et logomadius deprehenditur, Audax, impudima^ temerarins forte 

3& lue videor, atque utinam mihi tai^um supereaeet aetatis et oeü^ ut huius 
temeritatia meae rationem reddere et varbia meia fidem ftoeve possem, forte 
efiioerem, ut noa fruatra si^ Bf^>ere viderer« Non Ariatotelem cum Piatone 
et aliis concordacem, quod loannes Picus MijStfidulaDiis o^it^ aed Ariatotelem 
suis coloribus pingerem, sicut dignum est pii^ eum> qui ex professo est 

io artifex verborum (ut Gregorius Nazanzenus ait) et illusor ingeniorum. 8i 



S2 Ang: Aneo: A 

89* 



612 Besolationes dispntationum de indulgentiarum virtate. 1518. 

itaque per tantum tempus in tantis ingeniis permisit deus tantum nubis et 
tenebranim dominari, quid adhuo nobis ita seouri placemus et non potitis 
(sicut Christianos decet) orania nostra siispecta habemiis^ ut soliis Christas 
sit lux, iusticia, veritas^ sapientia; omne bonum nostrum? 

Igitur sancti illi viri ciim viderent, Aristotelem ab indoctis et Christum s 
ignorantibus in tanta authoritatis veneratione haben ^ ipsi^ ut erant hiuniles 
sensu, pia simplicitate sunt secuti et in errorem lapsi caeteris occasio Aierunt 
tot turbinum, opinionum^ quaestionuni, errorum, sicut in Scholasticis doe- 
toribus videmus, Et digni fuimus, qui Christum relinquimus, ut ipse quoque 
nos derelictos, etiam per electos suos, in occasionem daret erroris et infiniti lo 
^f. i4,9.1al>oriS; Sicut ait in Ezech: xiiij, Propheta cum erraverit et locutus fiierit 
^ff. 14.4. verbum, Ego dominus decepi prophetam illum, Et ibidem: Si venerit ad 
prophetam interrogans me per eum, Ego dominus respondebo ei secimdum 
mnltitudinem immundicianun suanim. Ideo cmn timore et iudicio omnia 
sunt Ic^nda et suscipienda, etiam a magnis et sanctis viris tradita, secundiun u 
S^sÄ'.^i? V. Apostolum : Omnia probate, quod bonum est tenete, Et illud loannis: Probate 
Spiritus, utrum ex deo sint. Quae consilia qui omiserint et in hominem 
oonfisi fiierint, sicut ii qui dicimt *Malo cum tantis errare, quam tecum recte 
sapere', digni sunt, quos etiam contemnat et relinquat consilimn. Qui enim 
consilium Spiritus spernit^ cur non spemetiur merito a spiritu consilii? Ita so 
et in indulgentiis factiun est. Cum viderent sancti homines illas vulgo tantum 
eflFerri (ut solet vulgus facere semper iudicium Paridis et Midae) et noUent 
tam viles eas credere, coepenmt vel fingere honestum et preciosiun eorum 
ftindamentum, quia nullum aliud occurrebat nee uspiam erat. 

Ad rem itaque redeamus et meritum Christi quaeramus, et probemus, » 
non esse thesaurum indulgentiarum. lam causa 

Quinta, Niüli datur gratia contritionis, quin simul ei dentur merita 

Christi. Ei^ ante indidgentias habet thesaiu^m meritonun Christi, et nisi 

haberet, non proficerent ei indulgentiae secundum opinionem ipsorum (ita 

enim sapiimt sublimiter de remissione poenanim). Nam per contritionem » 

s«c. i5,iiff.homo redit in gratiam, sicut filius prodigus ciun Christo patre suo, qui dicit: 

3ef. 9, 6. Omnia mea tua simt, Et Isa: ix. Parvidus natus est nobis et filius datus est 

mm. 8, 32. nobis. Ro : viij. Quomodo non omnia cum illo nobis dona\nt? 

Sexta, Alioquin foeliciores essent in Ecclesia ii, qui sunt peiores. 
Dictimi est enim, quod indulgentiae prosimt criminosis duntaxat et üs dabitur s^ 
thezaurus meritorum Christi. Pueris autem, virginibus ac innocentibus non 
dabitur, quibus maxime debetur, immo qui habent eum soli. Sed id argu- 
mentum panun facit apud eos, qui credunt onmes poenas tolli nee posse 
indulgentias conferri peccatoribus sine oontritione, quod ego non credo. 

Ultima, quam secum fert ipsa conclusio probationem, scilicet quod «> 
merita Christi et sanctonim eins sine Papa operantur opus suum duplex, 
sc^ilicet proprium et alienum. Propriiun, id est gratiam, iusticiam, veritatem, 



Resolutiones disputationum de indulgentiarum virtute. 1518. gl 3 

patientiam, mititatem in spiritu homims electi, quia iiistic.ia Christi et iiieritum 
eins lustificat et remittit peccata, »icut loannes ait: Ecee agnus dei, ecce 5oii. i, ». 
qui tollit peccata mundi, Et Isa: xliij. Servire me fecisti iii imquitatibu8C^ff.43,24f. 
tnis et laboreni praebuisti mihi in peccatis tuis, Ego ^o 8iun qui deleo 

5 iniquitates tua« et peccatonim tuorum non recordabor. delet aiitem merito 
suae passioiüs^ et isto modo concederem, quod merita Christi sint qiüdam 
diezaimis non Ecclesiae, sed dei patris, qui nobis per suffragium efficax 
apud deum impetrat remissionem culpae. Sic dicit in lob per figuram : ^iob 42. 8. 
Faciem eins suscipiam, Et Apostolus Heb: xij. Sangiünem Christi melius ^ebr. la, 24. 

10 clamantem quam Abel, quia sanguis Abel vindictam et iram postuIat^ sanguis 
Christi misericordiam clamat et interpellat pro nobis. Alienum (sie enira 
Isaias vocat c. xxviij.), id est crucem, laborem, poenas varias, denique mortem 3fi- w. ai. 
et infemum in came, ut destruatur corpus peccati et mortificentur membra 
nostra super terram et convertantur peccatores in infemum. Nam quicunque 

i*^ in Christo baptisatur et renovatur, ad poenas^ ad cruces, ad mortes paratur, 

ut aestimetiu* sicut ovis occisionis et mordficetur tota die, sicut ait psalmus:^. 44, m. 
Ego antem ad flagella paratus seu ordinatus sum, et dolor mens in conspectu ^\. zs, is. 
meo semper. Sic sie oportet nos fieri conform